Sarga 48

Verse 1

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे ।कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥१॥

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे। कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्॥

Verses 2-4

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥२॥पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥३॥यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥४॥

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने इति। हे मुने भद्रं ते। इमौ कुमारौ देवतुल्यपराक्रमौ। गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ। पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ। रूपेण अश्विनाविव समुपस्थितयौवनौ। यदृच्छया एव गां प्राप्तौ देवलोकात् इव अमरौ इव। कथं पद्भ्याम् इह प्राप्तौ? किमर्थं? कस्य वा?

Verses 5-6

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥५॥किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि ।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥६॥

मुनिश्रेष्ठ, इमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरे भूषयन्तौ, परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः। वरायुधधरौ वीरौ दुर्गमे पथि सम्प्राप्तौ—किमर्थं? तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् ।सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥७॥

तस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत्—सिद्धाश्रमे निवासं च, राक्षसानां वधं तथा॥

Verse 8

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥८॥पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ ।

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा सुमतिः परमहर्षितः। दशरथस्य तौ पुत्रौ अतिथी परमौ प्राप्तौ—महाबलौ सत्कारार्हौ—विधिवत् पूजयामास॥

Verse 9

ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ ॥९॥उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः ।

ततः सुमतेः परमसत्कारं प्राप्य राघवौ तत्रैकां निशाम् उषित्वा ततः मिथिलां जग्मतुः॥

Verse 10

तान् दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् ॥१०॥साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ।

तान् दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम्। साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्॥

Verse 11

मिथिलोपवने शून्यमाश्रमं दृश्य राघवः ॥११॥पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।

मिथिलोपवने राघवः शून्यं पुराणं निर्जनं रम्यमाश्रमं दृष्ट्वा तस्य विषये मुनिपुङ्गवं पप्रच्छ।

Verse 12

श्रीमदाश्रमसङ्काशं किन्न्विदं मुनिवर्जितम् ॥१२॥ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्वमाश्रमः ।

भगवन्, इदं श्रीमदाश्रमसङ्काशं दृश्यते; किं नु मुनिवर्जितम्? ज्ञातुमिच्छामि—कस्यायं पूर्वमाश्रमः?

Verse 13

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥१३॥प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।

राघवेणोक्तं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः महामुनिर्विश्वामित्रः प्रत्युवाच।

Verse 14

हन्त ते कथयिष्यामि श्रुणु तत्त्वेन राघव ॥१४॥यस्येदमाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ।

हन्त राघव, ते कथयिष्यामि; तत्त्वेन शृणु—यस्येदमाश्रमपदं महात्मना कोपात् शप्तम्।

Verse 15

गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः ॥१५॥आश्रमो दिव्यसङ्काशस्सुरैरपि सुपूजितः ।

नरश्रेष्ठ, पूर्वं महात्मनः गौतमस्य दिव्यसङ्काशः सुरैरपि सुपूजितोऽयमाश्रमः आसीत्।

Verse 16

स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा ॥१६॥वर्षपूगाननेकांश्च राजपुत्र महायशः ।

अत्रैव पुरा स महायशाः राजपुत्र, अहल्यासहितो बहूनि वर्षपूगान्यनेकानि तपः समातिष्ठत्।

Verse 17

तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षश्शचीपतिः ॥१७॥मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत् ।

तस्य अवसरं विदित्वा सहस्राक्षः शचीपतिः इन्द्रः मुनिवेषं धारयित्वा अहल्यामिदं वचनमब्रवीत्।

Verse 18

ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनस्सुसमाहिते ॥१८॥सङ्गमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥

सुसमाहिते सुमध्यमे, ऋतुकालं न प्रतीक्षन्ते नार्थिनः; अहं तु त्वया सह सङ्गममिच्छामि।

Verse 19

मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन ॥१९॥मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥

रघुनन्दन, अहल्या मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय, देवराजकुतूहलात् दुर्मेधा सती मतिं चकार।

Verses 20-21

अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना ॥२०॥कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात् ॥२१॥

अथ सा कृतार्थेनान्तरात्मना प्राह— “सुरश्रेष्ठ, कृतार्थाऽस्मि। प्रभो, इतः शीघ्रं गच्छ। देवेश, गौतमात् सर्वदा स्वात्मानं मां च रक्ष।”

Verse 22

इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् ।सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथाऽगतम् ॥२२॥

इन्द्रस्तु प्रहसन् अहल्यामिदं वाक्यमब्रवीत्— “सुश्रोणि, परितुष्टोऽस्मि; यथाऽगतोऽहं तथा गमिष्यामि।”

Verse 23

एवं सङ्गम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्ततः ॥स सम्भ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥२३॥

एवं तया सह सङ्गम्य सः पर्णशालात् निश्चक्राम। सम्भ्रमात् त्वरन्, राम, गौतमं प्रति शङ्कितः।”

Verses 24-25

गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् ।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् ॥२४॥तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् ।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥२५॥

अथ स तं महामुनिं गौतमं प्रविशन्तं ददर्श—देवदानवैरपि दुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्। तीर्थोदकपरिक्लिन्नं ज्वलन्तमिव पावकं, गृहीतसमिधं सकुशं मुनिपुङ्गवं तत्र।

Verse 26

दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत् ।अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः ॥२६॥दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् ।

तं दृष्ट्वा सुरपतिः शक्रः त्रस्तः सन् विवर्णवदनोऽभवत्। अथ मुनिवेषधरं सहस्राक्षं दुष्टचरितं दृष्ट्वा, वृत्तसम्पन्नो मुनिः क्रोधाद्वचनमब्रवीत्।

Verse 27

मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते ॥२७॥अकर्तव्यमिदं तस्माद्विफलस्त्वं भविष्यसि ।

मम रूपं समास्थाय, दुर्मते, अकर्तव्यमिदं कृतवानसि। तस्माद् वन्ध्यस्त्वं भविष्यसि—फलहीनः पुमानिव।

Verse 28

गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना ॥२८॥पेततुर्वृषणै भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ।

एवं सरोषेण महात्मना गौतमेनोक्तस्य, सहस्राक्षस्य वृषणौ तत्क्षणादेव भूमौ पेततुः।

Verses 29-30

तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान् ॥२९॥इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी ॥३०॥अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि ।

एवं शप्त्वा स मुनिः शक्रम्, अहल्यामपि शशाप—“इह बहूनि वर्षसहस्राणि निवत्स्यसि। वायुभक्षा निराहारा भस्मशायिनी तप्यन्ती, सर्वभूतानामदृश्या अस्मिन्नाश्रमे निवत्स्यसि।”

Verse 31

यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मजः ॥३१॥आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि ।

यदा एतद् घोरं वनं दुर्धर्षो दशरथात्मजः श्रीरामः प्रवेक्ष्यति, तदा त्वं पाविता शुद्धा भविष्यसि।

Verse 32

तस्यातिथ्येन दुर्वुत्ते लोभमोहविवर्जिता ॥३२॥मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि ।

हे दुर्वृत्ते, तस्यातिथ्यं कृत्वा लोभमोहविवर्जिता, मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वकीयं वपुः पुनर्धारयिष्यसि।

Verses 33-34

एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् ॥३३॥इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते ।हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे महातपाः ॥३४॥

एवमुक्त्वा महातेजा महातपा गौतमो दुष्टचारिणीम् उपालभ्य, इमम् आश्रमम् उत्सृज्य सिद्धचारणसेविते हिमवच्छिखरे पुण्ये तपः तेपे।