Sarga 67
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
बालकाण्ड
मिथिलायां विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा जनकः पूजितं दिव्यं शिवधनुः समाहर्तुं आज्ञापयामास। मन्त्रिणः तद् धनुः लोहमये पिधाने निधाय अष्टचक्रे रथे महता प्रयासेन निन्युः, तस्यातिभारं पावनत्वं च प्रकाशयन्तः। ततः जनकः विश्वामित्रं राजपुत्रांश्च संबोध्य अवदत्—एतद् धनुः देवा असुरा राक्षसा गन्धर्वा यक्षा नागा किन्नराश्च, महाबला अपि, न कदाचित् आरोपयितुं धारयितुं वा शेकुः इति। विश्वामित्रेण प्रेरितः रामः कोशं उद्घाट्य धनुषः स्पर्शे धारणे आरोपणे च अनुज्ञां याचित्वा, सहस्राणां पुरतः सहजतया तद् आरोपयामास, आकृष्य च। तदा धनुः मध्ये भग्नं, मेघगर्जितसदृशो महान् शब्दः अभवत्, भूमिश्च कम्पिता; जनसमूहः प्रायः मूर्च्छितः, जनक-विश्वामित्रौ राघवौ च एव स्थिराः आसन्। शान्ते पुनः जनकः तद् अचिन्त्यं पराक्रमं प्रशस्य वीर्यशुल्कव्रतं सिद्धं मन्यते स्म, सीतां रामाय दातुं निश्चयं चकार। ततः अयोध्यां दूतान् प्रेषयामास—दशरथं शीघ्रं आह्वयितुं, सर्वं वृत्तान्तं यथावत् निवेदयितुं च।
Shlokas
Verse 1
.जनकस्य वचश्श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनि: ।धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम्।।।।
जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः पार्थिवं प्रति— ‘रामाय धनुर्दर्शय’ इति होवाच।
Verse 2
ततस्स राजा जनक: सामन्तान्व्यादिदेश ह।धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम्।।।।
ततः राजा जनकः सामन्तान् व्यादिदेश ह। धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम्॥
Verse 3
जनकेन समादिष्टा: सचिवा प्राविशन् पुरीम्।तद्धनु: पुरत: कृत्वा निर्जग्मु: पार्थिवाज्ञया।।।।
जनकेन समादिष्टाः सचिवाः पुरीं प्राविशन्; तद्धनुः पुरतः कृत्वा पार्थिवाज्ञया निर्जग्मुः।
Verse 4
नृणां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम्।मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथञ्चन।।।।
नृणां पञ्चसहस्राणि व्यायतानां महात्मनाम्; अष्टचक्रां तां मञ्जूषां ते कथञ्चन समूहुः।
Verse 5
तामादाय तु मञ्जूषामायसीं यत्र तद्धनु:।सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिण:।।।।
यत्र तद्धनुः निहितं तामायसीं मञ्जूषामादाय, सुरोपमं जनकं नृपतिमन्त्रिणः ऊचुः।
Verse 6
इदं धनुर्वरं राजन् पूजितं सर्वराजभि:।मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदिच्छसि।।।।
इदं धनुर्वरं राजन् पूजितं सर्वराजभिः; मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदिच्छसि।
Verse 7
तेषां नृपो वच: श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत।विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ।।।।
तेषां वचः श्रुत्वा नृपो हर्षसमन्वितः। कृताञ्जलिरुवाचेदं विश्वामित्रं महात्मानं तथा रामलक्ष्मणौ॥
Verse 8
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् जनकैरभिपूजितम्।राजभिश्च महावीर्यै: अशक्तै: पूरितुं पुरा।।।।
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् जनकैः पूजितं पुरा। महावीर्यैरपि नृपैरशक्यं पूरितुं किल॥
Verse 9
नैतत्सुरगणास्सर्वे नासुरा न च राक्षसा:।गन्धर्वयक्षप्रवरा: सकिन्नरमहोरगा:।।।।
नैतद् देवगणाः सर्वे नासुरा न च राक्षसाः। गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः॥
Verse 10
क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे।आरोपणे समायोगे वेपने तोलनेऽपि वा।।।।
अस्य धनुषः प्रपूरणे, आरोपणे, समायोगे, वेपने, तोलनेऽपि वा— मानुषाणां क्व गतिः?
Verse 11
तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुङ्गव।दर्शयैतन्महाभाग अनयो: राजपुत्रयो:।।।।
तदेतत् धनुषां श्रेष्ठम् आनीतं मुनिपुङ्गव; महाभाग, एतद् अनयोः राजपुत्रयोः दर्शय।
Verse 12
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम्।वत्स राम धनु: पश्य इति राघवमब्रवीत्।।।।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा जनकभाषितं श्रुत्वा राघवं प्रति— ‘वत्स राम, धनुः पश्य’ इत्यब्रवीत्।
Verse 13
ब्रह्मर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनु:।मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत्।।।।
ब्रह्मर्षिवचनानुसारं रामो यत्र धनुः स्थापितं तत्र जगाम। तां मञ्जूषामपावृत्य धनुरवलोक्य ततः स उवाच॥
Verse 14
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना।यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा।।।।
ब्रह्मन्, इदं श्रेष्ठं धनुरहं पाणिना संस्पृशामि किम्? अस्य तोलने, पूरणेऽपि वा, अहं यत्नवान् भविष्यामि॥
Verse 15
बाढमित्येव तं राजा मुनिश्च समभाषत।लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुने:।।।
‘बाढम्’ इति राजा मुनिश्च तमूचतुः। मुनेर्वचनात् स रामो लीलया धनुर्मध्ये जग्राह॥
Verse 16
पश्यतां नृपसहस्राणां बहूनां रघुनन्दन: ।आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनु:।।।।
बहूनां नृपसहस्राणां पश्यतां रघुनन्दनः धर्मात्मा स रामः तद्धनुः सलीलमिव आरोपयत्॥
Verse 17
आरोपयित्वा धर्मात्मा पूरयामास तद्धनु:।तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशा:।।।।
आरोपयित्वा धर्मात्मा तद्धनुः पूरयामास। महायशाः नरश्रेष्ठः स धनुर्मध्ये बभञ्ज॥
Verse 18
तस्य शब्दो महानासीत् निर्घातसमनिस्वन:।भूमिकम्पश्च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यत:।।।।
तस्मात् महान् शब्दोऽभवत् निर्घातसमनिस्वनः। भूमिकम्पश्च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यतः॥
Verse 19
निपेतुश्च नरा स्सर्वे तेन शब्देन मोहिता:।वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ।।।।
तेन शब्देन मोहिता नराḥ सर्वे निपेतुः। वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ॥
Verse 20
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन्राजा विगतसाध्वस:।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुङ्गवम्।।।।
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगतसाध्वसः। उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुङ्गवम्॥
Verse 21
भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मज:।अत्यद्भुतमचिन्त्यं च न तर्कितमिदं मया।।।।
भगवन्, दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः। अत्यद्भुतमचिन्त्यं च न तर्कितमिदं मया॥
Verse 22
जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता।सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम्।।।।
रामं दशरथात्मजं भर्तारमासाद्य मे सुता सीता जनकानां कुले कीर्तिं सम्यगाहरिष्यति।
Verse 23
मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक।सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता।।।।
कौशिक, मम प्रतिज्ञा सत्या जाता—‘वीर्यशुल्का’ इति; प्राणैर्बहुमता सीता मे सुता रामाय देया।
Verse 24
भवतोऽनुमते ब्रह्मन् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिण:।मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथै:।।।।
ब्रह्मन् कौशिक, भवतोऽनुमते मम मन्त्रिणः शीघ्रं रथैस्त्वरिताः अयोध्यां गच्छन्तु; भद्रं ते।
Verse 25
राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम।प्रदानं वीर्यशुल्काया: कथयन्तु च सर्वश:।।।।
ते प्रश्रितैर्वाक्यैः राजानं मम पुरमानयन्तु, वीर्यशुल्कायाः सीतायाः प्रदानं च सर्वशः कथयन्तु।
Verse 26
मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै।प्रीयमाणं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगा:।।।।
मुनिगुप्तौ काकुत्स्थौ इति नृपाय कथयन्तु; तेन प्रीयमाणं राजानं सुशीघ्रगाः आनयन्तु।
Verse 27
कौशिकश्च तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिण:।।।।अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान्।यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तदा।।।।
कौशिकस्तथेत्युक्त्वा धर्मात्मा नृपतिः मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा कृतशासनान् दूतान् अयोध्यां प्रेषयामास—यथावृत्तं सम्यक् निवेदयितुं तदा नृपं दशरथं च आनयितुम्।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s decision to handle a sacral, king-guarded weapon only after explicit permission from both Janaka and Viśvāmitra—modeling disciplined power where capability is subordinated to ritual propriety and authority.
Prowess becomes ethically meaningful when anchored in satya (truthful vows) and maryādā (right conduct): Janaka’s vow is fulfilled without coercion, and Rāma’s strength is presented as calm, accountable, and publicly verifiable rather than merely forceful.
Mithilā is highlighted as the courtly-ritual center where the bow trial occurs, while Ayodhyā is invoked as the political home to be formally notified and from which Daśaratha is summoned—linking marital alliance to inter-kingdom protocol.
Ask anything about Sarga 67 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.