Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸੂਖਮ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹਨ। ਸੋਮ‑ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਭੇਦ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ‑ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ; ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਲੀ‑ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਸਨਾਨ‑ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ, ਥਾਂ, ਵਸਿਸ਼ਠ‑ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਰਿਤੂ‑ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਮਧੇਨੁ‑ਸਮਾਨ ਗਾਂ ਨੰਦਿਨੀ ਚਰਦੀ ਹੋਈ ਗਹਿਰੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਹੋਮ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖੱਡ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਿਨੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ‑ਪਾਵਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੱਡ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦਿਨੀ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਡ ਦੀ ਅਤਿ ਗਹਿਰਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਲਿਆ ਕੇ ਭਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਿਮਵਾਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਯੋਗ ਪਹਾੜ‑ਖੰਡ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖੱਡ ਦਾ ਮਾਪ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਮਾਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਵਿਵਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
ਵਸਿਸ਼ਠ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉੱਤੰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਮ ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਦੇ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੱਖਿਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਤੰਕ ਮੂਰਤ ਗੁਰੂ-ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਅਹਲਿਆ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਹਲਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜੀ ਮਿਆਦ ਅੰਦਰ ਰਾਜਾ ਸੌਦਾਸ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਮਦਯੰਤੀ ਦੇ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਕੁੰਡਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਸੌਦਾਸ ‘ਤੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ’ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਦਯੰਤੀ ਰਾਜ-ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਕੁੰਡਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤੰਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ/ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ ਕੁੰਡਲ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਤੰਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜੇ/ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਧੂੰਆਂ-ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਗ ਕੁੰਡਲ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤੰਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲ ਸੌਂਪ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉੱਤੰਕ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ‘ਵਿਵਰ’ (ਛੇਦ/ਖੁਲ੍ਹਾ ਰਸਤਾ) ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਲਈ ਖੱਡਾ ਭਰਨ ਵਰਗੀ ਵਿਹਾਰਕ ਹਦਾਇਤ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਮਕਥਾ ਸਥਾਨ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਕਰਤੱਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਿਮਾਲਯ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਵਰ (ਗਹਿਰੀ ਖਾਈ/ਚੀਰ) ਕਿਵੇਂ ਭਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਾਅ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਾਗ ਅਰਬੁਦ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਲਾਕਾ ਕਠੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ; ਤਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ, ਤੀਰਥ, ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਵਨਸਪਤੀ ਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਰਬੁਦ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ/ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਝਰਨਾ/ਸਰੋਤ ‘ਨਾਗ ਤੀਰਥ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲੇ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਭਸ ਮਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮਾਘ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਿਲ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਮੀ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਭ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਸਿਸ਼ਠ-ਮੁਖ ਦਰਸ਼ਨ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਅਰਬੁਦਾਚਲ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫਲਾਹਾਰ, ਪੱਤਰਾਹਾਰ, ਜਲਾਹਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਤੁ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਏ—ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ ਸਾਧਨਾ, ਸ਼ੀਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਮੱਜਨ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਵਾਸ। ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਿਦਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸੁਵਿਧਾਬੱਧ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਤ੍ਰਿਧਾ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਧੁਨੀ, ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ; ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ ਮੰਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਕਾਲ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ—ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਭੇਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਚਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਰਬੁਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਮੁਨੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਰਬੁਦ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨਾਗ-ਤੀਰਥ’ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗੌਤਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਧਵਾ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਅਰਬੁਦ ਆ ਕੇ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਆਤਮਹਤਿਆ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੌਤਮੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿਰਸਥਾਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਿਯਮ-ਸਹਿਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਓ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਧਾਨ੍ਯ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ-ਗੀਤ ਦੀ ਗਾਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਜ್ಞ ਵੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਤੇਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਮਹਰਲੋਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਮੋਖਸ਼ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਸ਼ੁਕਲ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਸੌ ਗਾਇਤਰੀ ਜਪ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ्ञ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ (ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ/ਫਾਲਗੁਨ ਵਿੱਚ ਵੀ) ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਾਮੀਪ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਭਕਤ ਤੋਤਾ ਆਦਤ ਵਸ਼ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ; ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਜਨਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਵੇਣੂ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਿਆ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੇਣੂ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਪਣ-ਉਪਚਾਰ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਵੇਣੂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਆਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਣੂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੁਰਲਭ ਤੇ ਚਿਰਸਥਾਈ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਮਹਾਹ੍ਰਦ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੱਥਰ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ’ ਵਰਗੀ ਛਬੀ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼’ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਗਣ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਣ-ਸੈਨਾ ਹਾਰਨ ਲੱਗੀ; ਤਦ ਨਮੁਚੀ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਕਰਮਣ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਿੱਗਿਆ ਦਾਨਵ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ (ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਸੰਬੰਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ “ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ” ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਜਪਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਕਾਰੀ, ਅਤਿ ਕਰ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕণ্টਕਰਹਿਤ (ਅਪਰਾਧ-ਰਹਿਤ) ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਅਜਪਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪ੍ਰਜਾਸੁਖ ਅਤੇ ਭਗਤੀਮਈ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਜਪਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਲ-ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਨਾਨ-ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ ਕਮਲ ਵੇਚਣ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਖਰੀਦਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਨੇੜੇ ਵੇਦ-ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਗਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਣਿਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦੰਪਤੀ ਮੁੱਲ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਕਮਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਪਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਵਦਾਹ ਦੇ ਵਰਣਨ ਸਮੇਤ) ਉਹ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਜਪਾਲ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਕੇਦਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਤਿਥੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਾਘ ਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ। ਕੇਦਾਰ ਯਾਤਰਾ, ਜਾਗਰਣ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪਨਾਸ਼; ਦਰਸ਼ਨ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰਕੁੰਡ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਅਭਿਮੁਖ ਫਲ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ।
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਰਸਵਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ—ਇਹ ‘ਕੌਤੁਕ’ (ਅਦਭੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ) ਕੀ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਭਾ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੈਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਥਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਲੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਚੀ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਮੰਕਣਕ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਹ ਦੇ ਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਭਸਮ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਗੰਗਾ–ਸਰਸਵਤੀ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਅਰਬੁਦ ਦੀ ਨਿੱਤ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਵੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਸੰਯਮੀ, ਵਰਤ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਸ਼ਿਵ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ‘ਕੋਟੀ’ ਆਤਮ-ਲਿੰਗ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਲ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲੇ। ਮੁਨੀ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕੱਠੇ, ਸਮਕਾਲੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਅਤੁੱਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਟੀ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਪਰਬਤ ਚਿਰ ਕੇ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਟੀ-ਗੁਣ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ—ਗਯਾ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਗੰਧ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤੇ ਨੂੰ ਰੂਪਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਆਭੀਰੀ ਗੋਪ-ਇਸਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਇੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਿਥੀ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਇੰਦਰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਉਹ ‘ਵਪੁ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਨੇੜਲੇ ਸੁਖਮ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾ ਜਿੱਥੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੈਨਾਯਕ ਪੀਠ ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿਲਕ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜਿਸ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨਕ ਗੁਣ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਂਝਪਨ, ਰੋਗ, ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼, ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਬਾਧਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਝਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ) ਦੀ ਗੁਪਤ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ-ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ, ਕੇਵਲ ਜਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਜਤਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਲੋਕਿਕ ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ-ਧਮਕੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਬਰੀਸ਼ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਕਸ਼ਯ ਲਈ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦਾਨ-ਯਜ੍ਞ-ਤਪ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸਫ਼ਾਈ/ਮਾਰਜਨ, ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁਕਤੀ-ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਰਧਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਧ ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਸਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਸੌਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਧਰਮਕਰਮ ਘਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਸਿੱਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਦਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਗੁਫ਼ਾ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਲੱਭ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਧੂਪ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਐਸੀ ਵਿਦਿਆ ਮੰਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ ਸਕਣ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ‘ਸੰਜੀਵਨੀ’ ਵਿਦਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਰ ਵੀ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਤਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ—ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਨੇਕ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਮਹਾਕੁੰਡ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਤਰਪਣ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ-ਸਮਾਨ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕਿਰਾਤ ਇਸਤਰੀ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚੇ ਕਰਕੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਜਲ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪਾਪੀ/ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ? ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਹੀ ਇਕੋ ਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁਰੂਪ, ਧਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ; ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ੍ਯ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ; ਮੁਨੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ‘ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ’ ਵਜੋਂ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਸਮਾਨ; ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਪੰਗੂ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚ੍ਯਵਨ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਪੰਗੂ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ; ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅਰਬੁਦਾਚਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਖੰਡ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬੋਲ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਗੂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੰਗੜਾਹਟ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਗੂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਲੰਗੜਾਪਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪਾਂਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਮ-ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤੁੱਲ ਹੈ—ਨਰਕ-ਗਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੋਭੀ, ਹਿੰਸਕ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਮਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ, ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਛਲ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ; ਉੱਥੇ ਗ੍ਰਾਹ (ਮਗਰਮੱਛ) ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯਮ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੌਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਪਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ ਦੂਤ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਬੁਦਾਚਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਸਰਵਪਾਪਹਾਰੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਿਯ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਾਰਾਹ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਆਸਵਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਰ-ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਦੇਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਆਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਧਰਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਵਰਤ, ਤਰਪਣ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਦੇ ਘਟਣ-ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸਰੂਪ—ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਦਰ ਰੋਹਿਣੀ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧੀਆਂ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਕਸ਼ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਨਾਲ ਚੰਦਰ ਦੇ ਕਸ਼ਯ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਯਗ੍ਰਸਤ ਚੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਜਪ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਨਿਯਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਚੰਦਰ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਚੰਦਰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਯਾ-ਸ਼ਰਾਧ ਵਰਗਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਮੁੜ ਦਕਸ਼-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੰਡੋਦਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡੋਦਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਸੀ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਗਲਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਵੈਰਾਗ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਾ; ਵਾਣੀ/ਵਿਦਿਆ ਨਾ ਉੱਭਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡੋਦਕ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨਿਵਾਸਣੀ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਮੁਖ ਵੇਲੇ। ਪਿੰਡੋਦਕ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੋਵੇਂ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਨਿਧੀ ਦਾ ਭੀ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੰਡੋਦਕ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਰਬੁਦਾਚਲ ‘ਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਕਲਿੰਗ (ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਲੇਖ) ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਅਰਬੁਦ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਪੰਚਾਗਨੀ ਸਾਧਨਾ, ਜਪ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨਿਆ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ, ਗੁਣ-ਸਵਰੂਪਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪਾਰਵਤੀ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਮਹਾਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਿਤ ਉਪਾਅ ਚੁਣਦੀ ਹੈ—ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੈਤ੍ਯ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧ ਕੇ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਅਸ਼ੋਭਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਦੈਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਮਰ/ਅਚਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦੀ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਬੁਦ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ, ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਫਲ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸਤੁਤੀ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨਮਈ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਮਿਲਾਖ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਜਕ ਨੀਲ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਭੱਜਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਧੀ ਇੱਕ ਦਾਸ-ਕਨਿਆ (ਮੱਛੀਰੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਕੁੜੀ) ਨੂੰ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਝਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਕਲ, ਅਰਥਾਤ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਛੀਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਇਸ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਰਜਕ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦਾ ਹੈ; ਕੱਪੜੇ ਤੁਰੰਤ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੋਰ ਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਪਾਪਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਹੰਤਰਿ ਦੇਵੀ ਕਾਤ੍ਯਾਇਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਅਰਬੁਦ ਆ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਵਧ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੁੰਭ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ੁੰਭ ਆਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਦਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਦੈਤ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਰਬੁਦ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਦਾ ਦੇਵ-ਸੁਲਭ ਰਹੇ। ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ: ਜੋ ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਠਿਨ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਪਿੰਡਾਰਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪ-ਹਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਕੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਸਾਦਾ-ਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗੁਣਿਆ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੱਝ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਧਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹ ਬੈਲਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜੋੜੀ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਊਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਬੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਨੇ ਮੰਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਜਗਾਇਆ; ਉਹ ਪਿੰਡ-ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਕ ਨਿਰਝਰ (ਚਸ਼ਮੇ) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਕੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਣ ਬਣਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਪਿੰਡਾਰਕ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗਣ ਬਣੇਗਾ, ਥਾਂ ਪਿੰਡਾਰਕ ਕਹਲਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਰਹੇਗੀ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਮੱਝ-ਦਾਨ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਨਖਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਅਰਬੁਦ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਅਣਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਨਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਬਹੁਤ ਖੋਜਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਘਰ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਲਈ ਮੁੜ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਹੋਈ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ “ਨੁਕਸਾਨ” ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਸੋਨਾ ਕੋਟਿ-ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਭੁੱਲ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਗਿਣਤੀ/ਪਰਿਮਾਣ’ ਵਜੋਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਣੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ, ਬਹੁ-ਗੁਣਾ ਸੋਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਧਨਦ ਨਾਮ ਦਾ ਯਕਸ਼ ਬਣਿਆ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਆਕਲਪ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭੁ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਚਕ੍ਰ ਛੱਡਿਆ/ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਨਿਰਝਰ (ਝਰਨੇ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੇਧਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਵਿਧਾਨ—ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਬੋਧਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਕਲਪ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅਧੀਨ ਅਰਬੁਦਖੰਡ ਦਾ 27ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ “ਮਾਨੁਸ਼੍ਯ-ਹ੍ਰਦ/ਮਾਨੁਸ਼੍ਯ-ਤੀਰਥ” ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ—ਇਹ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ “ਸਿੱਧੀ” ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਾਪ-ਹਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਧਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕਪਿਲਾ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਲਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਹਿਰਣੀ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਕਸ਼ਾਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ‘ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਾਘ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਕਪਿਲਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਪਿਲਾ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਚਨ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਸ਼ਪਥਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਘ ਉਸਦੇ ਸਤਿਆ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਪਿਲਾ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਘ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਤੀਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਠੰਢਾ ਚਸ਼ਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁਣਿਤ, ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ, ਉਸਦਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਅਗਨੀ ‘ਲੁਪਤ’ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਾਂਡਾਲ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਰੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਪਕਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਭਕਸ਼੍ਯ-ਭਕਸ਼ਣ’ ਰੂਪ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਹੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਵਰਖਾ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਥਿਰਤਾ ਡਗਮਗਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਅਗਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਸ਼ੁਕ (ਤੋਤਾ) ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਮੀ/ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੱਰਦੁਰ (ਮੇਡਕ) ਨਿਰਝਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਜਿਹਵਤ੍ਵ’ (ਜੀਭ ਦਾ ਦੋਸ਼) ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖ, ਯਜ्ञ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਪਵਿੱਤਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਾਪੀ-ਪ੍ਰਤੀਪ-ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਧਰਮਕ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਓਥੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਜਲਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ‘ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਗਨੀਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤਿਲ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਕਤਾਨੁਬੰਧ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਸੇਨ ਨੇ ਪਤਨੀ ਸੁਨੰਦਾ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਪਰਖਣ ਲਈ ਛਲ ਨਾਲ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੀ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿਵਾਈ। ਪਤਿਪ੍ਰਾਣਾ ਸੁਨੰਦਾ ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਈ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਦਾ ਕਰਮਦੋਸ਼ ਆ ਪਿਆ—ਦੂਜੀ ਛਾਂ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਤੇਜ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਵਰਗੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਮਿਟਿਆ। ਬਹੁਤ ਭਟਕਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਅਰਬੁਦ (ਆਬੂ) ਪਹਾੜ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਰਕਤਾਨੁਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਦੂਜੀ ਛਾਂ ਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਪਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਆਇਆ; ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੀਮਾਬੱਧ ਮਹਿਮਾ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਅਰਪਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ‘ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ’ (ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਦੇਹ-ਲੇਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਸਿਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹਾਥੀ-ਸਿਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੌਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗਜਮੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ‘ਮਹੱਤਵ’ ਦਾ ਆਧਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਮਹਾਵਿਨਾਇਕ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤਿ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਨਾ ਆਉਣ। ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਉਪਕਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਕੰਦ ਨੇ ਖੇਡ-ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਕੁਠਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੌਰੀ ਨੇ ਮੋਦਕਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਿਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਸਹਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨੇੜਲੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਗਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵੇ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਮਹਾਵਿਨਾਇਕੀ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਦਿਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਚੰਦਰ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦੀ-ਮੰਡਪ ਬਣਾਕੇ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਮੰਡਲ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੋਵੇ, ਜਲ-ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਗ੍ਰਹ-ਹੋਮ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ‘ਗਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵੇ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਸਨਾਪਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਘਨ, ਉਪਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਗਣਨਾਥ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਪਾਰਥੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ (ਸ਼੍ਲੋ. 1)। ਉੱਥੇ ਦੇਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਪਾਰਥਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਸ਼੍ਲੋ. 2)। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ; ਗਹਿਰਾ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ (ਸ਼੍ਲੋ. 3–4)। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਫੱਟੀ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ (ਸ਼੍ਲੋ. 5–6)। ਵਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ‘ਪਾਰਥੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ (ਸ਼੍ਲੋ. 7–8)। ਪਾਰਥਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਕ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਫਾ-ਜਲਸਰੋਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਸ਼੍ਲੋ. 9–10)। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਸ਼੍ਲੋ. 11–12)। ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਾਪਣ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰਤਵ-ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਸ਼੍ਲੋ. 13)।
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਪਾਰ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇੱਕ ਤੇਜੋਮਯ, ਅਨੰਤ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਉੱਪਰ, ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਲੱਭੇ; ਜੋ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵੇ ਉਹੀ ਪਰਮ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤ੍ਵ’ (ਸ਼ਿਆਮਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਕੇਤਕੀ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਬਣਾਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਜ੍ਯਤ੍ਵ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਓਹੀ ਥਾਂ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ, ਦਾਨਫਲ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਘੋਰ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਤੀਰਥ ‘ਮਾਮੂਹ੍ਰਦਾ’ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਮੁਦਗਲ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਮੁਦਗਲੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੁਰਲਭ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀ-ਛਣਾਂ ਵਿੱਚ। ਉੱਥੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਵਾਰ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸਾਗ-ਮੂਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਦੇ ਅਰਪਣ-ਦਾਨ ਕਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਯਯਾਤੀ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੁਦਗਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਦੇਵਦੂਤ ਮੁਦਗਲ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਣ ਆਇਆ; ਮੁਦਗਲ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸਵਰਗ ਭੋਗ-ਲੋਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਵਾਂ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਦਗਲ ਨੇ ਸਵਰਗ ਠੁਕਰਾਕੇ ਹੋਰ ਤੀਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਚੁਣੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਫਿਰ ਆਪ ਆਇਆ; ਪਰ ਮੁਦਗਲ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਮੁਦਗਲ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ‘ਮਾਮੂਹ੍ਰਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੀਰਤੀ ਮੰਗੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ, ਫਾਲਗੁਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਗਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਅਪਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਦਗਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਮੂਹ੍ਰਦਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮੁਦਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ‘ਪਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ’ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਪੂਰਵ ਦੇਵਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ (ਕੇਵਲ ‘ਇਸਤਰੀ’ ਵਰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧਯ) ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਮਹੀਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਬਿਨਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਮੰਤਰ, ਨ੍ਯਾਸ, ਪੂਜਾ-ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਦਿਰਘ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੇ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜੋਮਈ ਕਨਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਚੰਡਿਕਾ। ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਵਿਸ਼੍ਵਵ੍ਯਾਪਿਨੀ, ਰਖਿਆਕਾਰੀ, ਉਗ੍ਰਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚੰਡਿਕਾ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਮਹੀਸ਼-ਵਧ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤੁਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਹੀਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਹੀਸ਼ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦੂਤ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਚੰਡਿਕਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਹੀਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਚੰਡਿਕਾ ਅਨੇਕ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਮਹੀਸ਼ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸ਼-ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਵੀਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਡਿਕਾ ਅਰਬੁਦ ਉੱਤੇ ਸਥਾਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦਾਨ, ਇਕ/ਤਿੰਨ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨਿਵਾਸ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ—ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮਾਨ ਫਲ, ਭਯ-ਨਾਸ਼, ਆਰੋਗ੍ਯ, ਧਨ, ਸੰਤਾਨ, ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੱਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਵਧੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਘਟੇ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਖੇਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਲਈ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਰਬੁਦ-ਦਰਸ਼ਨ ਆਪ ਹੀ ਪਾਵਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਘਰ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ‘ਨਾਗਹ੍ਰਦ’ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਦ੍ਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਸਰਪ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਨਾਗ ਸਲਾਹ ਲਈ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ-ਸਹਿਤ ਤਪ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਮਰੂਪিণੀ ਦੇਵੀ ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਆਪਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਗੁਫ਼ਾ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੋਮ, ਜਪ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤਪਸ਼ਚਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਰਹਿ ਸਕਣਗੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਫ਼ਾ ਚੀਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਨਾਗਹ੍ਰਦ ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰਪ-ਭਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ‘ਗੁਪਤ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗਣ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਕੁੰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਵ੍ਰਤ-ਵਿਆਜ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੁਰੰਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਾਰਵਤੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਚੇਤ ਗੰਗਾ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਗੀਰਥ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਬੰਧ (ਅਵਤਰਨ ਵੇਲੇ ‘ਧਾਰਣ’) ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਗ ਕੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਡ/ਸ਼ਿਵ-ਗੰਗਾ’ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਅਮੰਗਲ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਸਵਰਗਫਲਦਾਇਕ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਹਿਲ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਤੀ ਦੇ ਦੇਹਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਹ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਲਿੰਗ ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ’। ਤਦ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਖਲਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜਗਤ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਡਿੱਗਿਆ ਲਿੰਗ ਅਚਲ ਹੈ; ਉਪਾਅ ਇਕੋ ਹੈ: ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ; ਤਦ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਗੇ। ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਹੋਵੇ; ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ—ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਜੌ (ਯਵ) ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਉੱਥੇ ਸੱਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਚੂਰਾ) ਨਾਲ ਅਣਜਾਣੇ ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਭ ਪੁਨਰਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸੱਤੂ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ।
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਭਵ ਕਾਮ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਕਿਉਂ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਕੀ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ। ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਾਮ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਦਾਹਕ ਅੱਗ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸਮੇਤ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਤੀ ਦਾ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਆਤਮਦਾਹ ਦਾ ਯਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਤੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਕ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਸਿਖਾਈ—ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਪੱਕੀ ਕਰਾਈ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ; ਬਾਲਕ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਸੁਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਛਾਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸਤ੍ਯਤਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਲੈ ਗਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਕੇ ਕਲਪ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਵਰ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ ਸਮਾਨ ਪੂਰਾ ਫਲ; ਰਿਸ਼ੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਰਮ ਪਾਪ-ਹਰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਉਦ੍ਦਾਲਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤਿ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ/ਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ (ਅਰਬੁਦਖੰਡ) ਦਾ 42ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ ‘ਸਿੱਧਲਿੰਗ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ‘ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧੀ’ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ ਸਮੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਇੱਛਾ ਧਾਰੀ ਜਾਵੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ, ਅਰਬੁਦਖੰਡ-ਅੰਤर्गत ਭਾਗ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧਿਆਇ-ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ‘ਗਜਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ-ਵਰਣਨ’ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ‘ਅਨੁੱਤਮ’ ਤੀਰਥ ਗਜਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਗਜ—ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ—ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਐਰਾਵਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਧਾਰਕ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮ੍ਯਕ ਸਨਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗਜਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਜਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ, ਆਦਰਸ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸਮਤਾ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਖਾਤ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਖਾਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਵਿਬੁਧਾਂ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਦ ਦੇਵਖਾਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਿਤਰ ਦੁৰ্গਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਾਗ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ (ਅਰਬੁਦ ਖੰਡ) ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਖਾਤ ਉਤਪੱਤੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਤਵ੍ਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—“ਫਿਰ ਵਿਆਸੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ”। ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਵਿਆਸਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਿਆਸੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਇੱਥੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਧਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਧਾ (ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ), ਮਤੀ (ਵਿਵੇਕ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ 81,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਅਰਬੁਦ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ “ਵਿਆਸਤੀਰਥਮਾਹਾਤਮ੍ਯਵਰ੍ਣਨਮ੍” ਨਾਮ ਨਾਲ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਠ, ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੌਤਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਥਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸਾਨ্নਿਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੇਵ-ਸਾਨ্নਿਧ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਦੁਸੰਕਸ਼ਯ (ਚੰਦਰ-ਕਸ਼ਯ/ਗ੍ਰਹਿਣ-ਸੰਯੋਗ) ਵੇਲੇ, ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਸਿੰਹਸਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੁੰਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ‘ਕੁਲਸੰਤਾਰਣ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਾ ਅਪ੍ਰਸਤੁਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਸਕ ਰਾਜ-ਚਾਲ, ਲੋਭ-ਜਨਿਤ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਗਿਆਨ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਪਿਤਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਮਜੀਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰ। ਰਾਜਾ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਣੀ ਇੰਦੁਮਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਮਾੜਾ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦীক্ষਾ, ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੀ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਪਿਤਰ ਘੋਰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਕੁਲਸੰਤਾਰਣ’ ਨਾਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਸ਼ਰੀਰ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਕਾ-ਸੋਮ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਫਲ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਮਤੀਰਥ ਵੱਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਯੋਧਾ-ਤਪਸਵੀ ਭਾਰਗਵ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਕਸ਼ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਇਹ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ “ਰਾਮਤੀਰਥ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਗਲਾ ਵਿਧਾਨ: ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਕਸ਼ਯ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਮਦਗਨੀ-ਵਧ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ‘ਸੱਤ-ਸੱਤ’ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਪਥ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕੋਟਿ’ (ਕਰੋੜ) ਜਿਤਨੀ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਕੋਟਿ’ ਅੰਸ਼ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਹਤੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਧ-ਕੋਟਿ’ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ‘ਮਲੇੱਛ-ਭਾਵ’ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ‘ਤੀਰਥ-ਵਿਪਲਵ’ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆਸ਼ੁਦਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਰਨ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ (ਨਭਸ੍ਯ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਸਭ ‘ਕੋਟਿ-ਗੁਣ’ ਹੋ ਕੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰੋਦ੍ਭੇਦ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਰਾਹੂ ਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬਣਿਆ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਮਰ ਰਹਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਹੂ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੰਦਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਣ ਸਮੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਰਾਹੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਪਾਅ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਭੇਦਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਚੰਦ੍ਰੋਦ੍ਭੇਦ’ ਪਿਆ। ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ‘ਈਸ਼ਾਨੀਸ਼ਿਖਰ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਚੋਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਣ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਹ-ਹੀਣ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਤਵ੍ਯ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਲੇਪ ਤੋਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਨਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵ-ਪੂਜ੍ਯ, ਅਗ੍ਰ-ਪੂਜ੍ਯ ਗਣਨਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਿਖਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਅਮਰ ਪਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦਾ ਵਰਤ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਅਰਬੁਦ ਖੰਡ ਦਾ 52ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਬ੍ਰਹਮਪਦ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਯਮ, ਹੋਮ, ਵਰਤ, ਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਕਠਿਨ ਜਪ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੌਖਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੰਗਲ ‘ਪਦ’ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਭਿਮੁਖ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ-ਵਰਤ-ਹੋਮ-ਜਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਅਨਿਵਾਰ ਸ਼ਰਤ ਹੈ—ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ। ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਜਲ, ਫਲ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਦੁਲਭ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦ ਦੇ ਰੰਗ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ—ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਸ਼ਵੈਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਕਪਿਸ਼, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖਮ ਕਾਲਾ—ਤੀਰਥ ਦੇ ਕਾਲ-ਤੱਤਵਾਰਥ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ। ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਗੇ ਉਤਨਾ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਕਾਲ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਿਆਓ, ਉੱਥੇ ਸੰਧਿਆ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਵਾਓ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ–ਮਧ੍ਯ–ਕਨਿਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿਰਸਥਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਕੁੰਡ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰੁਦ੍ਰਹ੍ਰਦ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਵਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗਣਾਧੀਸ਼ਤ੍ਵ’ ਵਰਗੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅੰਧਕ ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹ੍ਰਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਰਬੁਦ ਖੰਡ ਦਾ 55ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕਹਿ ਕੇ ਕੋਲੋਫਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ‘ਗੁਹੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ (ਅਰਬੁਦਖੰਡ) ਦਾ 56ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਵਿਯੁਕਤਵਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਹੂਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਛੀਨ ਲੈਣ ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਨ ਦੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਯੁਕਤ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ‘ਅਵਿਯੁਕਤ’ ਖਿਆਤੀ ਬਣੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਚੀ ਵਨ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੱਸੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਸੰਗ ਅਤੇ ਸਹਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਫਲਦਾਨ/ਫਲਾਰਪਣ ਦਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੰਧ੍ਯਤਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ‘ਪੁੱਤਰ-ਫਲ’ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅੰਦਰ ਅਰਬੁਦਖੰਡ ਦਾ 57ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ “ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ” ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਨਾਮਕ ਭਗਤ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਵ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਵਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਸੌਖੀ ਹੈ: ਯਾਤਰੀ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਸਾ ਉਪਾਸਕ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦੁਰਭਾਗ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੌਜਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੌਜਸ ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ (ਕਾਂਤੀ/ਮੰਗਲ ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ਫਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਰਗੰਧ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਹੀ ਤੇਜ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਜੋਵ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਇੰਦਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵੇਖ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਓਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੁਰਗੰਧ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕ੍ਰੋਦਯ ਸਮੇਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਕੱਠੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸ੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਜੰਬੂਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੂਰ੍ਯਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ (ਨਿਯਮਿਤ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਮੁਨੀ ਆ ਕੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਲੋਮਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਜੰਬੂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੀ ‘ਸਰਵਤੀਰਥ’ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਜੰਬੂਤੀਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾਧਰ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਸੁਪੁਣ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਮਲ ਜਲ’ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਸ਼ੈਵ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿ/ਸ਼ਿਵ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਧਾਰਣ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਦੋ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੌਰੀ (ਉਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਕਾਟੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ। ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਕਥਾ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਮਾ ਲਿੰਗ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ‘ਕਾਟਕ’ (ਛੱਲੇ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਟੇਸ਼ਵਰ’ ਰੱਖ ਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੌਤਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਵਰ/ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸਪਤਨੀ-ਦੋਸ਼’ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਖ ਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਅਧਿਆਇ ਅਰਬੁਦ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਧਾਮ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ, ਸਿੱਧੀ, ਰੁੱਖ, ਨਦੀ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। “ਸੁੰਦਰ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ” ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਪੁੰਨ-ਧਾਰੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਰਬੁਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਹਕੀਕਤੀ ਫਲ ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਕੀੜੇ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੁਦ ‘ਤੇ ਮੌਤ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਾਮ—ਜਰਾ-ਮਰਨ ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ-ਪਰ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.