Adhyaya 62
ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਨੂੰ ਦੋ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਗੌਰੀ (ਉਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਕਾਟੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ। ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਕਥਾ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਮਾ ਲਿੰਗ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ‘ਕਾਟਕ’ (ਛੱਲੇ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਟੇਸ਼ਵਰ’ ਰੱਖ ਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸੌਤਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਵਰ/ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸਪਤਨੀ-ਦੋਸ਼’ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਖ ਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਅਧਿਆਇ ਅਰਬੁਦ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्यस्य उवाच । ततः कटेश्वरं गच्छेल्लिंगं गौरीविनिर्मितम् । तथा गंगेश्वरं चान्यद्गङ्गया निर्मितं स्वयम्
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਕਟੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ—ਗੌਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਲਿੰਗ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਭੀ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ।
Verse 2
पुरा समभवद्युद्धमुमायाः सह गंगया । सौभाग्यं प्रति राजेन्द्र ततो गौरीत्यभाषत
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਿਆ; ਤਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 3
यया संपूजितः शंभुः शीघ्रं यास्यति दर्शनम् । सा सौभाग्यवती नूनभावयोः संभविष्यति
‘ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ शीਘ੍ਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਲਵੇ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚੀ ਸੌਭਾਗ੍ਯਵਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।’
Verse 4
एवमुक्ता ततो गंगा सत्वरैत्यात्र पर्वते । लिंगमन्वेषयामास चिरकालादवाप सा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗੰਗਾ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਆਈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 5
दृष्ट्वा गौर्याथ कटकं पर्वतस्य मनोहरम् । लिंगाकारं महाराज पूजयामास सा तदा
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਕਟਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
सम्यक्छ्रद्धासमोपेता ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्रददौ दर्शनं तस्या वरदोऽस्मीति चाब्रवीत्
ਉਚਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।’
Verse 7
गौर्युवाच । सापत्न्यजेर्ष्यया देव मया लिंगं प्रकल्पितम् । तस्मात्कटेश्वराख्या च लोके चास्य भविष्यति
ਗੌਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੌਤਣ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਕਟੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 8
या नारी पतिना मुक्ता सपत्नीदुःखदुःखिता । अस्य संदर्शनादेव सा भविष्यति विज्वरा । सुतसौभाग्यसंपन्ना भर्तृप्राणसमा तथा
ਜੋ ਨਾਰੀ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੌਤਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 9
गंगयाराधितो देव एवमेव वरं ददौ । तस्माल्लिंगद्वयं तच्च द्रष्टव्यं मनुजाधिप
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਵੱਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨੁਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲਿੰਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 10
विशेषतश्च नारीभिः सपत्नीदोषहानिदम् । सुखसौभाग्यदं नित्यं तथाऽभीष्टप्रदं नृणाम्
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੌਤਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कटेश्वरगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਰਬੁਦਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕਟੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।