Adhyaya 20

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेत चंद्रेशं प्रभासं नृपसत्तम । प्रभा तत्र पुरा प्राप्ता चंद्रेण सुमहात्मना

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵੋ। ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਚੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾ (ਕਾਂਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 2

दक्षस्य कन्यका राजन्सप्तविंशतिसंख्यया । ऊढाश्चंद्रेण ताः सर्वा अश्विनीप्रमुखाः पुरा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਤਾਈ (੨੭) ਧੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਆਦਿ—ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 3

तासां मध्ये च रोहिण्या सह रेमे स नित्यदा । त्यक्ताः सर्वाश्च चंद्रेण दक्षकन्याः सुदुःखिताः । गत्वा स्वपितरं नत्वा प्राहुरस्राविलेक्षणाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਦਾ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਭ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਈਆਂ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ।

Verse 4

वयं त्यक्ताः प्रजानाथ निर्दोषाः पतिना ततः । शरणं त्वामनुप्राप्ता दुःखेन महतान्विताः

“ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ, ਅਸੀਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆਈਆਂ ਹਾਂ।”

Verse 5

गतिर्भव सुरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हितं कुरु । अस्माकमुपदिश्यैनं चंद्रं च रोहिणीरतम्

“ਹੇ ਦੇਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਗਤੀ ਬਣ; ਸਭ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਸ ਚੰਦਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ—ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ।”

Verse 6

पुलस्त्य उवाच । स तासां वचनं श्रुत्वा गतो यत्र निशाकरः । अब्रवीच्च समं पश्य सर्वासु तनयासु मे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸੀ ਅਤੇ ਬੋਲਾ—“ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਵੱਲ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ।”

Verse 7

अथ व्रीडासमायुक्तश्चंद्रस्तं प्रत्यभाषत । तव वाक्यं करिष्यामि दक्ष गच्छ नमोस्तु ते

ਤਦ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: “ਹੇ ਦਕਸ਼, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਪਾਲਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।”

Verse 8

गते दक्षे ततो भूयश्चंद्रमा रोहिणीरतः । त्यक्त्वा च कन्यकाः सर्वाः प्रजापतिसमुद्भवाः

ਪਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਫਿਰ ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ।

Verse 9

अथ गत्वा पुनः सर्वा दक्षमूचुः सुदुःखिताः । न कृतं तव वाक्यं वै चंद्रेणैव दुरात्मना

ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਦਕਸ਼ ਕੋਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ: “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਚੰਦਰ ਨੇ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।”

Verse 10

दौर्भाग्यदुःखसंतप्ता मरिष्याम न संशयः । अनेन जीवितेनापि मरणं निश्चयं भवेत्

“ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।”

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । अथ रोषसमायुक्तो दक्षो गत्वाऽब्रवीद्विधुम् । मम वाक्यं त्वया चंद्र यस्मात्पाप कृतं न हि

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਕ੍ਸ਼ ਵਿਧੂ (ਚੰਦਰਮਾ) ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਚੰਦਰ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਹੇ ਪਾਪੀ…”

Verse 12

क्षयमेष्यसि तस्मात्त्वं यक्ष्मणा नास्ति संशयः । एवं दत्त्वा ततः शापं गतो दक्षः स्वमालयम्

“ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ (ਖਪਤ) ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 13

यक्ष्मणा व्यापितश्चंद्रः क्षयं याति दिनेदिने । क्षीणो द्युतिविहीनस्तु चिंतयामास चंद्रमाः

ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਚੰਦਰ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਕਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 14

कि कर्त्तव्यं मया तत्र ह्यस्मिञ्छापे सुदारुणे । अथ किं पूजयिष्यामि सर्वकामप्रदं शिवम्

“ਇਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ?”

Verse 15

स एवं निश्चयं कृत्वा गतोर्बुदमथाचलम् । तपस्तेपे जितक्रोधो जपहोमपरायणः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ—ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 16

तस्मै तुष्टो महादेवो वर्षाणामयुते गते । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति ततोऽस्मै दर्शनं ददौ

ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਦੇਵ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ”; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 17

ईश्वर उवाच । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते । तव दास्याम्यहं चंद्र यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਵਰ ਮੰਗ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਚੰਦਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 18

चंद्र उवाच । व्याधिक्षयं सुरश्रेष्ठ कुरु मे त्रिपुरांतक । यक्ष्मणा व्यापितो देहो ममायं च जगत्पते

ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਮੇਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ। ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੇਹ ਯਕਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।”

Verse 19

ईश्वर उवाच । दक्षशापेन ते चंद्र यक्ष्मा काये व्यवस्थितः । न शक्तो ह्यन्यथा कर्तुं शापस्तस्य महात्मनः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਚੰਦਰ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਯਕਸ਼ਮਾ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

Verse 20

तस्मात्त्वं तस्य ताः सर्वाः कन्यका मम वाक्यतः । निशाकर समं पश्य तव व्याधिर्गमिष्यति

“ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ; ਤਦ ਤੇਰਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 21

कृष्णे क्षयश्च ते चंद्र शुक्ले वृद्धिर्भविष्यति । वरं वरय भद्रं ते अन्यमिष्टं सुदुर्ल्लभम्

ਹੇ ਚੰਦਰ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕ్షਯ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਦ੍ਰ ਹੋਵੇ—ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ।

Verse 22

चंद्र उवाच । चंद्रग्रहे नरो योऽत्र सोमवारे च शंकर । भक्त्या स्नानं करोत्येव स यातु परमां गतिम्

ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 23

पिण्डदानेन देवेश स्वर्गं गच्छंतु पूर्वजाः । प्रसादात्तव देवेश तीर्थं भवतु मुक्तिदम्

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਵਜ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇ।

Verse 24

ईश्वर उवाच । भविष्यंति नरोऽत्रैव विपाप्मानो निशाकर । यस्मात्प्रभा त्वया प्राप्ता तीर्थेऽस्मिन्विमलोदके

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ! ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 25

प्रभासतीर्थं विख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । यत्र सोमग्रहे प्राप्ते सोमवारे विशेषतः

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਭਾਸਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ-ਗ੍ਰਹਣ ਆਵੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ।

Verse 26

करिष्यंति नराः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम् । येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पिंडदानं तथा नराः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਨਗੇ…

Verse 27

गयाश्राद्धसमं पुण्यं तेषां चंद्र भविष्यति । तथा दानं प्रकर्तव्यं सोम लोकैर्ग्रहे तव

ਹੇ ਚੰਦਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਸੋਮ-ਲੋਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा विरूपाक्षस्तत्रैवांतरधीयत । चन्द्रोऽपि बुभुजे सर्वाः पत्नीश्च दक्षसंभवाः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ ਭੋਗਿਆ।