Adhyaya 5

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः । कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਰਬੁਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਸੂਤ, ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌਤੁਹਲ ਜਾਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

Verse 2

सूत उवाच । पुरासीच्च ऋषिश्रेष्ठः पुलस्त्यो भगवान्मुनिः । ययातेश्च गृहे यातस्तं नत्वा चाब्रवीन्नृपः

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਹੋਏ। ਉਹ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਆਏ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ।

Verse 3

।ययातिरुवाच । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्यजीवितम् । कथयस्व प्रसादेन कथामर्बुदसंभवाम्

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ; ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।

Verse 4

अर्बुदाख्यो नगो नाम विख्यातो यो धरातले । तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि तत्फलं द्विजसत्तम

‘ਅਰਬੁਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਬਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ, ਉੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 5

सर्वं विस्तरतो ब्रूहि तीर्थयात्रापरायण । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ येन यात्रां करोम्यहम्

ਹੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਹਾਤਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।

Verse 6

पुलस्त्य उवाच । बहुधर्ममयो राजन्नर्बुदः पर्वतोत्तमः । अशक्तो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ—ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ—ਅਨੇਕ ਧਰਮ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ।

Verse 7

संक्षेपादेव वक्ष्यामि तीर्थमुख्यानि ते तथा । नागतीर्थं तु तत्राद्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਥਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम् । शृणु राजन्पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्

ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁੱਤਰ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਚਮਤਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता । बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा

ਗੌਤਮੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੀ—ਸਤਿ, ਸਾਧਵੀ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ। ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਹੀ।

Verse 10

अर्बुदं सा च संप्राप्ता नागतीर्थं विवेश ह । तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नातुमभ्याययौ पुरा

ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਥੇ ਆਈ।

Verse 11

नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता । शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਨਾਇਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਈ। ਗੌਤਮੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

Verse 12

सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिः पृथग्विधैः । अथ सा चिंतयामास गौतमी पुत्रदुःखिता

ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਗੌਤਮੀ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 13

धन्योऽयं तनयो ह्यस्याः शुश्रूषां कुरुते सदा । पुत्रयुक्ता त्वियं धन्या धिगहं पुत्रवर्जिता

ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਲਾਹਨਤ ਹੈ!

Verse 14

अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना सुदुःखिता । अथ सा निर्गता तस्मात्सलिलान्नृपसत्तम

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ।

Verse 15

विनाऽपि भर्तृसंयोगात्सद्यो गर्भवती ह्यभूत् । सा गर्भलक्षणैर्युक्ता सुजनव्रीडयाऽन्विता

ਪਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਗਰਭ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 16

चकार मरणे बुद्धिं ज्वालयामास पावकम् एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

ਉਸਨੇ ਮਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਲਈ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਆਵਾਜ਼) ਹੋਈ।

Verse 17

वागुवाच । नो त्वं गौतमि चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुमर्हसि । दोषो नास्ति तवात्रार्थे तीर्थस्यास्य प्रभावतः

ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਗੌਤਮੀ, ਤੂੰ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

Verse 18

यो यद्वांछति चित्ते च जलमध्ये स्थितो नरः । चिन्तितं च तदाप्नोति नारी वा नात्र संशयः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪੁਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा पुत्रवांछा कृता हृदि । तव गर्भगतो नूनं पुत्रः पुत्रि भविष्यति

ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਲਕ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 20

तस्माद्विरम भद्रं ते निर्दोषासि पतिव्रते । विरराम ततः साध्वी गौतमी मरणान्नृप

ਇਸ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈਂ।” ਤਦ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਗੌਤਮੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ।

Verse 21

श्रुत्वाऽकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषिताम् । दृष्ट्वा पतिं विना गर्भं वाक्यमेत दुवाच ह

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ, ਦੇਵਦੂਤ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਬਿਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 22

अहो तीर्थप्रभावोऽयमपूर्वः प्रतिभाति मे । यत्र संजायते गर्भः स्त्रीणां शुक्ररजोविना

ਅਹੋ! ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਅਪੂਰਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਜ ਦੇ ਵੀ ਗਰਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

नाहं कुत्रापि यास्यामि मुक्त्वेदं तीर्थमुत्तमम् । एवमुक्त्वा ततः साध्वी तत्रैव न्यवसत्सदा

ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਫਿਰ ਸਦਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕਾਂਤ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ।

Verse 24

पुत्रं वै जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम् । तत्र पार्थिवशार्दूल कृष्णपक्षे ऽश्विनस्य च

ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ! ਇਹ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ।

Verse 25

यः पुनः कुरुते श्राद्धं तस्य वंशो न नश्यति । न प्रेतो जायते राजन्वंशे तस्य कदाचन

ਫਿਰ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 26

यः पुमान्कामरहितः स्नानं तत्र समाचरेत् । श्राद्धं च पार्थिवश्रेष्ठ तस्य लोकाः सनातनाः

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਕਰੇ—ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

या स्त्री पुष्पफलान्येव तीर्थे चास्मिन्विसर्जयेत् । सा स्यात्पुत्रवती धन्या सौभाग्यं च प्रपद्यते

ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁੱਤਰਵਤੀ, ਧਨ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 28

निष्कामा स्वर्गमाप्नोति दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तस्य समाचरेत्

ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।