
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੌਤਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਥਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸਾਨ্নਿਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੇਵ-ਸਾਨ্নਿਧ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਦੁਸੰਕਸ਼ਯ (ਚੰਦਰ-ਕਸ਼ਯ/ਗ੍ਰਹਿਣ-ਸੰਯੋਗ) ਵੇਲੇ, ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਸਿੰਹਸਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੁੰਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपूर्णं गौतमाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं गौतमेन महात्मना
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸੁਪੂਰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾ—ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 2
पुराऽसीद्गौतमो नाम मुनिः परमधार्मिकः । स भक्त्याऽराधयामास देवदेवं महेश्वरम्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗੌਤਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮੁਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
भक्त्याऽराधयमानस्य निर्भिद्य धरणीतलम् । समुत्तस्थौ महल्लिंगं परं माहेश्वरं नृप
ਜਦ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਫੱਟ ਗਿਆ; ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । पूजयैतन्महल्लिंगं त्वद्भक्त्या समुपस्थितम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: “ਇਸ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਰ ਮੰਗ—ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”
Verse 5
गौतम उवाच । अत्राश्रमपदे देव त्वया शम्भो जगत्पते । सदा कार्यं हि सान्निध्यं यदि तुष्टो मम प्रभो
ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ ਜਗਤਪਤੇ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਕਾਇਮ ਕਰ।”
Verse 6
यस्त्वां पश्यति सद्भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छतु
“ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।”
Verse 7
आकाशवाण्युवाच । माघमासे चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां वीक्षयिष्यति । कृष्णायां ब्राह्मणश्रेष्ठ स यास्यति परां गतिम्
ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 8
एवमुक्त्वा ततो वाणी विरराम महीपते । तत्रास्ति कुण्डमपरं पवित्रं जलपूरितम् । तत्र स्नातो नरः सद्यः कुलं तारयतेऽखिलम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਉਹ ਵਾਣੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं विशेषादिन्दुसंक्षये । गयाश्राद्धफलं तस्य सकलं जायते ध्रुवम्
ਜੋ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ (ਚੰਦ੍ਰ-ਕਸ਼ਯ) ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तत्र दानं प्रशंसंति तिलानां मुनिपुंगवाः । तिलसंख्यानि वर्षाणि दानात्स्वर्गे वसेन्नृप
ਉੱਥੇ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿੰਨੇ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾਨੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अर्बुदे गौतमी यात्रा सिंहस्थे च बृहस्पतौ । अमायां सोमवारेण द्विषड्गोदावरीफलम्
ਅਰਬੁਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ (ਸਿੰਹਸਥ), ਗੌਤਮੀ (ਗੋਦਾਵਰੀ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ—ਜੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 12
षष्टिवर्षसहस्राणि भागीरथ्यवगाहने । सकृद्गोदावरीस्नानात्सिंहस्थे च बृहस्पतौ
ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ—ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਹਸਥ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 47
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशातिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤੀ-ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਅੰਦਰ, ਤੀਜੇ ਅਰਬੁਦਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਗੌਤਮਾਸ਼੍ਰਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।