
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਮਹਾਹ੍ਰਦ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੱਥਰ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ’ ਵਰਗੀ ਛਬੀ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼’ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਗਣ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਣ-ਸੈਨਾ ਹਾਰਨ ਲੱਗੀ; ਤਦ ਨਮੁਚੀ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਕਰਮਣ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਿੱਗਿਆ ਦਾਨਵ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ (ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ भद्रकर्णं महाह्रदम् । त्रिनेत्राभाः शिला यत्र दृश्यंतेऽद्यापि भूरिशः
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਹ੍ਰਦ ਵੱਲ ਜਾਵੋ; ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛਵੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे लिंगमस्ति पिनाकिनः । यं दृष्ट्वा मानवस्तत्र त्रिनेत्रसदृशो भवेत्
ਉਸੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸ਼ਿਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ)।
Verse 3
भद्रकर्णगणोनाम पुरासीच्छिववल्लभः । तेनात्र स्थापितं लिंगं ह्रदश्चैव विनिर्मितः
ਪਹਿਲਾਂ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗਣ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਹ੍ਰਦ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ।
Verse 4
केनचित्त्वथ कालेन संग्रामे दानवैः सह । युयुधे पुरतः शंभोर्नानागणसमन्वितः
ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਗਣ-ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲੜਿਆ।
Verse 5
नष्टे स्कंदे हते सैन्ये वीरभद्रे पराजिते । गतास्ते भयसंत्रस्ता महाकाले विनिर्जिते
ਜਦ ਸਕੰਦ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਜਿੱਤ ਗਿਆ—ਉਹ ਦਾਨਵ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 6
बलवान्नमुचिर्नाम दानवो बलवत्तरः । खड्गचर्मधरः शीघ्रं महेश्वरमुपाद्रवत्
ਨਮੁਚੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਬਲਵਾਨ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 7
भद्रकर्णस्तु तं दृष्ट्वा दानवं तदनंतरम् । पतंतं संमुखस्तस्य तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्
ਪਰ ਭਦ੍ਰਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਝਪਟਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਬਲੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਚੀਕਿਆ, “ਰੁਕ, ਰੁਕ!”
Verse 8
छित्त्वाऽसिमसिना तस्य चर्म चापि महाबलः । स्तनयोरंतरे दैत्यं कोपाविष्टोऽहनन्नृप
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਵੀ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਜ ਕੇ ਮਾਰਿਆ।
Verse 10
अथासौ निहतस्तेन प्रविश्य विपुलं तमः । निपपात महीपृष्ठे वायुभग्न इव द्रुमः । वधं प्राप्तस्तु दैत्योऽसौ नत्वा हरमसौ स्थितः । सत्ये स्थितं च तं दृष्ट्वा ततस्तुष्टो महेश्वरः
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੈਤ ਹਰਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । तव वीर्येण संतुष्टो धर्मेण च विशेषतः । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो हृदये स्थितः
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਧਰਮ ਨਾਲ। ਵਰ ਮੰਗ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
भद्रकर्णं उवाच । यन्मया स्थापितं लिंगमर्बुदे सुरसत्तम । अत्रास्तु तव सांनिध्यं ह्रदेऽस्मिंश्च स्थिरो भव
ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਸਾਂਨਿਧ੍ਯ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਵੱਸਦਾ ਰਹੀਂ।
Verse 13
श्रीभगवानुवाच । माघमासे चतुर्द्दश्यां कृष्णपक्षे सदा मम । सांनिध्यं च विशेषेण ह्रदे लिंगे भविष्यति
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਾਘ ਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਮੇਰਾ ਸਾਂਨਿਧ੍ਯ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਸ ਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 14
भद्रकर्णह्रदे स्नात्वा त्रिनेत्रं यः समाहितः । द्रक्ष्यते स तु मे स्थानं शाश्वतं यास्यति धुवम्
ਜੋ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਧਾਮ ਦੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 15
तस्मात्सर्वत्र यत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । पूजयित्वा च तल्लिंगं शिवलोकं स गच्छति
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।