Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗੌਤਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਅਹਲਿਆ ਸੀ।

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਾਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੀਨ ਸੀ—ਉੱਤੰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯੁਵਕ—ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

ਉਸ ਨੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਵਿਦਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਭੀ ਆਪਣੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

ਕਰਤੱਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਲਈ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਿਆ।

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਲੱਕੜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਗੱਛਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਜਟਾ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਰੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

“ਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਧਿਕਾਰ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ! ਕਰਤੱਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਅਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਲਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

“ਮੇਰੀ ਢਿੱਲ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਉੱਤੰਕ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਗੌਤਮ ਨੇ “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

“ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਿਭਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸਵਾਮੀ, ਦੱਖਿਣਾ ਮੰਗੋ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

ਗੁਰੂਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੌਦਾਸ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਮਦਯੰਤੀ ਹੈ।

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਮਦਯੰਤੀ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਤੂੰ ਨਾ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗੀ।

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸੌਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਘ-ਸਮਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਲੈ; ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਦੇ; ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਲੈ—ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਨਾ ਰਹੀਂ।”

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਉਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਂ।”

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

“ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗੀਂ; ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰੀਂ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।”

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਮਦਯੰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਾ—“ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੁੰਡਲ ਦੇਹੋ; ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।”

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

ਮਦਯੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿਖਾਓ।”

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ—ਪਛਾਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਮੰਗਿਆ।

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਗਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਰਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਦੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ।”

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਕੁੰਡਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਯਤਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨਾਗ ਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਕੌਤੁਕ ਵਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

“ਹੇ ਭੂਪ, ਅਭਿਜ੍ਞਾਨ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ; ਪਰ ਬਚਨ ਦਾ ਭਾਵ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੌਤੁਕ ਵਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਰਗਤੀ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ?”

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

ਸੌਦਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਉਹ ਦੁਰਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।”

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇਗਾ, ਤਦ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

ਤਦ ਤੂੰ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸਾਤ্তਵਿਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤੰਕ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਾਂਦਿਆਂ, ਤੀਖੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫਲ ਵੇਖੇ।

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤਕਸ਼ਕ—ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੇ ਕੁੰਡਲ ਝਪਟ ਕੇ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

ਤਦ ਉੱਤੰਕ ਫਲਾਹਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਤਪਰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੱਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਘਣੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਸੀ।

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

ਉੱਤੰਕ ਵੀ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਧਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਘੋੜਾ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਬਥਾ ਧਵਲ, ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਛੂਹ; ਤਦ ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਧੂੰਆ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਪਹਾੜ-ਸਮ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਸਾਰਾ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

ਤਦ ਸਭ ਨਾਗ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ; ਉੱਤੰਕ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਪਾਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।”

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

ਤੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆ।

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ—ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਲਯ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

ਉਸੇ ਛਿਨ ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਅਹਿਲਿਆ—ਸਜੀ-ਧਜੀ—ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ: “ਜੇ ਅੱਜ ਉੱਤੰਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗੀ।”

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਮੁੱਕਦੇ ਹੀ ਉੱਤੰਕ ਦਿਸ ਪਿਆ।

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹर्ष ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁੰਡਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤੰਕ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉੱਤੰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੱਡ ਬਣੀ। ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਉਸ ਖੱਡ ਨੂੰ ਭਰਨ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਰ ਦੇ—ਇੱਥੇ ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਲਦੀ ਕਰ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ।