Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । नागह्रदं ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । यत्र नागैस्तपस्तप्तं रम्ये पर्वतरोधसि

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਨਾਗਹ੍ਰਦ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 2

कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा नागाः सर्वे भयातुराः । पप्रच्छुर्नागराजानं शेषं प्रणतकन्धराः

ਕਦਰੂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਗਰਦਨਾਂ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਗਰਾਜ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 3

मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम । किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम्

ਹੇ ਪੰਨਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?

Verse 4

शेष उवाच । प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा । तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਤਪਸ੍ਵੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੁਸੰਯਮੀ ਹਨ, ਉਹੀ (ਉਦੇਸ਼ਿਤ) ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣਗੇ।

Verse 5

न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि । तस्माद्गत्वार्बुदंनाम पर्वतं धरणीतले

ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਅਰਬੁਦ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਜਾਓ।

Verse 6

तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः । यत्रास्ते सा स्वयं देवी चंडिका कामरूपिणी

ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਤਪਸ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਰਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ ਚੰਡਿਕਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

यस्याः संकीर्त्तनेनापि नश्यंति विपदो ध्रुवम् । आराधयध्वमनिशं तां देवीं मम वाक्यतः

ਜਿਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੋ।

Verse 8

तस्याः प्रसादतः सर्वे भविष्यथ गतज्वराः । एतमेवात्र पश्यामि उपायं नागसत्तमाः । दैवो वा मानुषो वाऽपि नान्यो वो मुक्तिकारकः

ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਵਰ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਹੇ ਨਾਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਹੀ ਉਪਾਯ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਦੈਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਨਵੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तास्ततो नागा नागराजेन पार्थिव । प्रणम्य तं ततो जग्मुरर्बुदं पर्वतं प्रति

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਉਹ ਨਾਗ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਰਬੁਦ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ।

Verse 10

ते भित्त्वा धरणीपृष्ठं पर्वते तदनन्तरम् । निजग्मुर्बिलमार्गेण कृत्वा श्वभ्रे सुविस्तरम्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੁਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਿਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 11

ततो धृतव्रताः सर्वे देवी भक्तिपरायणाः । वसंति भक्तिसंयुक्ताश्चण्डिकाराधनाय ते

ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਧ੍ਰਿੜ ਵਰਤ ਵਾਲੇ, ਦੇਵੀ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸੇ, ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ।

Verse 12

तस्थुस्तत्र सदा होमं कुर्वन्तो जाप्यमुत्तमम् । एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे

ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਸੀ।

Verse 13

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे । पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये सद्यः प्रक्षालकास्तथा

ਕਈ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਓਖਲੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਹੋਰ ਪੱਥਰ ਕੁੱਟਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਪੰਚਾਗਨੀ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧਿ ਲਈ ਸਨਾਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਕਰਦੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ।

Verse 14

गीतं वाद्यं तथा चक्रुरन्ये देवाः पुरस्तदा । अनन्यश्रदयोपेतांस्तान्दृष्ट्वा पन्नगोत्तमान्

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜੇ ਛੇੜੇ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 15

ततो देवी सुसन्तुष्टा वाक्यमेतदुवाच ह

ਤਦ ਦੇਵੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 16

देव्युवाच । परितुष्टास्मि वो वत्साः किमर्थं तप्यते तपः । वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਤਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਵਰ ਮੰਗੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।”

Verse 17

नागा ऊचुः । मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः । नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः

ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਆਸਰਾ-ਹੀਣ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।”

Verse 18

सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात् । वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति

“ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਡਰ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ—ਭਸਮ ਕਰੇਗੀ।”

Verse 19

देव्युवाच । यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके । संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਯੱਗ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹੋ। ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਭੋਗੋ।”

Verse 20

समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम् । युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्

“ਅਤੇ ਜਦ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵੋਗੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ-ਮਾਰਗ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 21

नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले । अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः

“ਇਹੀ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਗੇ ‘ਨਾਗਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ (ਆਵੇ)…”

Verse 22

करिष्यति नरः स्नानं तस्य नाहिकृतं भयम् । भविष्यति पुनः श्राद्धात्पितॄन्संतारयिष्यति

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ये भोगा भूतले ख्याता ये दिव्या ये च मानुषाः । नरो नित्यं लभिष्यति न संशयः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ—ਉਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 24

पुलस्त्य उवाच । ततो हृष्टा बभूवुस्ते मुक्त्वा तद्दारुणं भयम् । देव्याः शरणमापन्नास्तस्थुस्तत्र नगोत्तमे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 25

ततः कालेन महता सत्रे पारिक्षितस्य च । निर्वृत्ते ते तदा जग्मुः सुनिर्वृत्ता रसातलम्

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਦਾ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਤਦ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 26

देव्या चैवाभ्यनुज्ञाताः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । कृच्छ्रात्पार्थिवशार्दूल तद्भक्त्या निश्चलीकृताः

ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਕਠਿਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 27

अद्यापि कृष्णपंचम्यां श्रावणे मासि पार्थिव । सान्निध्यं तत्र कुर्वंति देवीदर्शनलालसाः

ਅੱਜ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਉੱਥੇ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । स्नानं च पार्थिवश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਨਾਨ ਵੀ—ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੇ।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे नागोद्भवतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਰਬੁਦਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਗੋਦਭਵ ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।