Mandala 4

Sukta 1

Sukta 4.1

RV 4.1 ହେଉଛି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ—ଦେବମାନଙ୍କ ଏକମତରେ ସ୍ଥାପିତ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ (ଅରତି) ଭାବେ, ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟ ଜୀବନର ଭିତରେ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଥିବା ଅମର ଶକ୍ତି ଭାବେ। ସୂକ୍ତଟି କୋସ୍ମିକ ଜନ୍ମ-ମିଥକ ଚିତ୍ରଣ—ମଧ୍ୟାକାଶର ଗୁପ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି—ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ଯଜ୍ଞଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସର୍ବଜନୀନ ଅତିଥି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷା, ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ କୃପାମୟତାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କରନ୍ତି।

20 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni (with an implicit horizon of the Devas acting through Agni)

Chandas: Trishtubh (probable for RV 4.1; verify per pada count in critical edition)

Sukta 2

Sukta 4.2

RV 4.2 ହେଉଛି ବାମଦେବଙ୍କ ଅଗ୍ନି-ସ୍ତୁତି—ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ଭାବେ ବିରାଜିତ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ହୋତା, ଋଷି-ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଶକ୍ତି। ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଜୀବନରେ ଋତ (ସତ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ହ୍ୟମ୍ନରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ ଯେ ସେ ଦୀପ୍ତ ଜ୍ଞାନ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତୁ, ଠିକ୍ ବିବେକକୁ ଭ୍ରମିତ ଓ ବାଙ୍କା ପ୍ରେରଣାରୁ ପୃଥକ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ପରମ୍ପରାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବିସ୍ତୃତ, ବହୁରୂପୀ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଶେଷରେ କବି ନିଜ ବାଣୀର ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠି ‘ମହା ଧନ’—ଅଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳର ଦାନ—ଦେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି।

20 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)

Sukta 3

Sukta 4.3

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଯଜ୍ଞର ରାଜା ଏବଂ ସତ୍ୟ ହୋତା ଭାବେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତି ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ସଦୃଶ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି: ଭୟଙ୍କର, ପବିତ୍ରକାରୀ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱାମୀ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସତ୍ୟ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯାହା କାଚାକୁ ପକ୍କ (ଆମା→ପକ୍ୱ) କରେ, ଗୁପ୍ତକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରେ, ଏବଂ ଉପାସକକୁ ଗୁପ୍ତ “ନୀଥାନି” (ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ମାର୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ନେଇଯାଏ। ଶେଷରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଗ୍ନି-ଜ୍ଞାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଗଢ଼ା, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ (ନିଣ୍ୟା) ଉଚ୍ଚାରଣ—ଗୁହ୍ୟ ବାଣୀ ଓ ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତି—ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।

16 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4) | Devata: Agni (with Rudra-epithet/force invoked as king and hotṛ)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.3; verse-length and cadence fit the dominant meter of this section)

Sukta 4

Sukta 4.4

RV 4.4 ହେଉଛି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆହ୍ୱାନ—ତାଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ, ରାଜବଳ ପରି ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଓ କ୍ଷତିକାରକ ଅନ୍ଧକାରର ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ନିହତ କରିବାକୁ। କବି-ପୁରୋହିତ ବାମଦେବ ଗୀତ ଓ ଇନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ “ପଲିଶ” କରି ଜ୍ୱାଳାଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ଛଳ ଓ ନିନ୍ଦାରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଏବଂ ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ର (ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି) ଧାରଣ କରି ରଖିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।

15 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (attributed for RV 4.4) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 5

Sukta 4.5

ଅଗ୍ନି ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ସୂକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—ବିଶାଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ, ଯିଏ ବାଧାକୁ ଭାଙ୍ଗି ପଥ ଖୋଲନ୍ତି, ଯଜମାନମାନେ କିପରି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଆହୁତି ଦେବେ? ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା “ବାକ୍”କୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଏବଂ କିରଣମାନଙ୍କର (ଦୃଷ୍ଟିର) ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦକ୍ଷେପର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତ ମୁହଁ ଗୃହମଧ୍ୟରେ—ଯଜ୍ଞଗୃହ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜୀବନରେ—ଜ୍ୱଳିଉଠୁଥିବା ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ଦିଆଯାଏ। ସମଗ୍ର ସୂକ୍ତଟି ଆହ୍ୱାନ ଓ ସ୍ତୁତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକାଶନର ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇଯାଏ—ଅଗ୍ନି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଗୁପ୍ତ ସତ୍ୟ ଓ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରକଟ କରେ।

15 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.5) | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Trishtubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 6

Sukta 4.6

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ, ଜାଗ୍ରତ ହୋତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛା (ମନ୍ମନ୍) କୁ ବିବେକମୟ ବୁଦ୍ଧି (ମନୀଷା) ଦ୍ୱାରା ଆଗେଇ ନେଇଯାନ୍ତି। ବାମଦେବ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶୁଭ, ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ଭକ୍ତକୁ ଅପବିତ୍ରତା ଓ କ୍ଷୟ-ଜରାରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଶେଷରେ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେବା ସହ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ) ରଚନାରେ ସୂକ୍ତଟି ପରିଣତ ହୁଏ, ଏବଂ ଉପାସକମାନେ ପୁରୋହିତୀୟ ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆସୀନ ହୁଅନ୍ତି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 7

Sukta 4.7

RV 4.7 ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏକ ସୂକ୍ତ; ଏଥିରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ “ସ୍ଥାପନା” ଓ ଭୃଗୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପୁନଃଆବିଷ୍କାର/ପୁନଃପ୍ରଜ୍ୱଳନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଳ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହୋତୃ ଭାବେ ଓ ଋତ (ବିଶ୍ୱସତ୍ୟ/ବ୍ୟବସ୍ଥା)ର ବାହକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ସେ ପବନ ପରି ପ୍ରବଳ ଓ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ପରି ଗତିଶୀଳ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆହୁତି ପହଞ୍ଚାନ୍ତି ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି।

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.7) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 8

Sukta 4.8

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୂତ ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରଥମ ପୁରୋହିତ (ହୋତୃ) ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ହବି ନେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସର୍ବଜ୍ଞତା, ଅମରତ୍ୱ ଓ ବାଧାକୁ ଭେଦି ଆଗେଇଯିବାର ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ପ୍ରେରିତ ବାଣୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି ଯେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଓ ଶୋଭିତ କର।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.8) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 4.8.1; short 3-pāda structure suggests Gāyatrī-family; needs metrical verification)

Sukta 9

Sukta 4.9

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମହାନ୍ ଓ କୃପାଳୁ ଉପସ୍ଥିତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଦେବତା-ଅନ୍ୱେଷୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ପବିତ୍ର କୁଶାସନରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଯଜ୍ଞରେ ଯଥାର୍ଥ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରବକ୍ତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ମାନବ ଆହୁତିକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେବମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଦେଇଥାନ୍ତି—ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଭେଦ୍ୟ ରକ୍ଷାବଳୟରେ ଘେରି କ୍ଷତିରୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରକ୍ଷକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।

6 mantras | Devata: Agni

Sukta 10

Sukta 4.10

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସଙ୍କଳ୍ପ (କ୍ରତୁ)ର ଶୀଘ୍ର, ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ପ୍ରେରିତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ସଦାବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ—ଦିନ ଓ ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ସମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଦେବଗଣଙ୍କ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭ୍ରାତୃଭାବମୟ ବନ୍ଧନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ସାଥିତ୍ୱକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କ ଗୃହ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ “ନାଭି-କେନ୍ଦ୍ର” ପୋଷଣ ଓ ଶକ୍ତିର ଏକ ସ୍ଥିର ସ୍ରୋତ ହୋଇ ରହେ।

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 11

Sukta 4.11

ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ଛଅ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ, ଏବଂ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ। ତାଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, ଯିଏ ପୋଷଣ କରନ୍ତି ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ବଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ତ୍ୱରିତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି; ଶେଷରେ ପାପ, ହାନି ଓ ବିପରୀତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦୂର କରି, ସ୍ୱସ୍ତି (କୁଶଳ) ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ରକ୍ଷା-ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.11) | Devata: Agni

Chandas: Jagati or Trishtubh (uncertain from single verse; confirm by metrical scan of the whole sukta)

Sukta 12

Sukta 4.12

ଅଗ୍ନି ଜାତବେଦସଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ ଏହି ଛଅ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସଚେତନ ଜ୍ଞାତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯେ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ନିୟମିତ ଆହୁତି ପାଇଲେ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରୁ ଏହା ପରେ ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ଅନୁରୋଧ ଆସେ: କବି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ‘ଅଜାଗୃତ’ ବୁଦ୍ଧିରୁ ହୋଇଥିବା ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରିବାକୁ, ଭ୍ରାନ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଢିଲା କରିବାକୁ, ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ସଙ୍କୋଚ ଅତିକ୍ରମ କରାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣତର ଜୀବନ ଓ ବିଜୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 13

Sukta 4.13

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତଟି ପ୍ରଭାତେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବାକୁ ଆଲୋକର ବିଶ୍ୱଜନୀନ ଉଦୟ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଉଷା ପଥ ଖୋଲନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସୁସଜ୍ଜିତ ଗୃହ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ଅଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାତ-ଚିତ୍ରଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗର ଅଦୃଶ୍ୟ ଆଧାର ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନମୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ—ଋତ ହେଉଛି ସେଇ ଗୁପ୍ତ ନିୟମ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦୁଇଟି—ଆଚାରିକ (ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ଆହୁତି ଆରମ୍ଭ କରିବା) ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ (ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳା ବିଷୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଜାଗ୍ରତ କରିବା)।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni with Dawn/Sun and invocation to the Aśvins

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 14

Sukta 4.14

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜ୍ୱାଳାମୟ ଦୀପ୍ତିକୁ ଉଷା (ପ୍ରଭାତ)ର ପ୍ରଥମ ଉନ୍ମୋଚନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଭାତକୁ ଆଲୋକ, ଋତ (ବ୍ୟବସ୍ଥା), ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ଗତିର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରକାଶରୂପେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଏହା ନାସତ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ପ୍ରଭାତବେଳେ ଯଜ୍ଞକୁ ଶୀଘ୍ର ଆସିବା ଏବଂ ମଧୁ-ମିଷ୍ଟ ସୋମରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବା ପାଇଁ ସରାସରି ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମୟୋଚିତ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ସୁରକ୍ଷିତ ଗତିପଥ (ସୁବିତା), ଏବଂ ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଦାୟକ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବା।

4 mantras | Devata: Agni in relation to Uṣas; invocation to the Aśvins (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 15

Sukta 4.15

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଆହୁତିମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖେ “ଚଳି” ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦାତାକୁ ରତ୍ନ-ଧନରେ ପୁରସ୍କୃତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦୈନିକ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଓ ପରିଷ୍କାର/ପୋଲିଶ କରାଯିବାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି—ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ରଥଘୋଡ଼ା ପରି ଏବଂ ଦ୍ୟୁଲୋକର ରକ୍ତିମ ଶିଶୁ ପରି—ଯାହା ଦେଖାଏ ଯେ ଅଗ୍ନି କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୁସଂଗଠିତ ଶକ୍ତି ହୋଇ ଆହୁତିକୁ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

10 mantras | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable; short 3-pāda form typical of gāyatrī-like verses)

Sukta 16

Sukta 4.16

ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଏକ ପ୍ରବଳ ସୋମ-ଆହ୍ୱାନ; ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ (ମଘବାନ, ହରିବାନ) ତାଙ୍କ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି, ଭଲଭାବେ ପିଷ୍ଟ ସୋମର ପାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଡାକାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ରକ୍ଷାଦାୟକ ସାଥିତ୍ୱରେ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତୁ। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୀର ଉତ୍ସାହ—ତାଙ୍କ ରଥ, ସହାୟମାନେ, ଏବଂ ଦୂରପ୍ରସାରିତ ବିଜୟ—କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ଏବଂ ଗାୟକଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ଓ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଉଫାନ ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି “ଫୁଲାଇ” ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ସୂକ୍ତଟି ଶେଷରେ “ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମ” (ନବ ଷ୍ଟୁତି) ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଓ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ସଦା ଯୋଗ୍ୟ ରହିବାର ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

21 mantras | Devata: Indra

Sukta 17

Sukta 4.17

ବାମଦେବଙ୍କ ଏହି ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବଳଧାରୀ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ଯାହାଙ୍କ ରାଜତ୍ୱକୁ ଦ୍ୟାଉ ଓ ପୃଥିବୀ ସ୍ୱୀକାର କରେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶ ବିଜୟ—ବୃତ୍ରବଧ, ଯାହାରେ ଅଟକିଥିବା ନଦୀମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କୁ ପୁରାତନ ଦାତା ଭାବେ ଉତ୍ସବ କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ଗୋଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଶ୍ୱଶକ୍ତି ଜିତି ସହାୟମାନଙ୍କୁ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। କବି ଶେଷରେ ଏକ ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (ପ୍ରେରିତ ରଚନା) ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ବନ୍ୟାନଦୀ ପରି ଗାୟକଙ୍କ ପ୍ରେରଣାକୁ ବଢ଼ାନ୍ତୁ ଏବଂ ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ବିଜୟମୟ କର୍ମରେ ଆସୀନ କରନ୍ତୁ।

21 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 18

Sukta 4.18

RV 4.18 ଏକ ନାଟକୀୟ, ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ-ବୀରଗାଥାମୟ ସୂକ୍ତ, ଯାହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରହସ୍ୟମୟ ଜନ୍ମ ଏବଂ ବାଧାଭଞ୍ଜକ ଭାବେ ତାଙ୍କର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିୟତି ଅଛି। ତଣାତଣିପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଳାପ-ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା (ମାତା/ଶିଶୁ, ଜଳମାନେ, ଏବଂ ସମୁଦାୟର ଘୋଷଣା) ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାଙ୍କର ବୃତ୍ରବଧ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ମଧୁ (ମିଠା ସାର) ଆଣିବା ସହିତ ସଙ୍କଟ ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ତୀବ୍ର ମାନବୀୟ ସ୍ୱରରେ ଅନ୍ତ ହୁଏ।

13 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.18) | Devata: Indra (narrative/cosmogonic framing in the hymn; often interpreted as Indra’s birth episode)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 19

Sukta 4.19

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସୂକ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ବୃତ୍ର-ବଧ ପାଇଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ଚୟିତ ବୀର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଦ୍ୟାଵାପୃଥିବୀକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଗତରେ ମୁକ୍ତ ଗତିକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହା ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱକାୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ଉତ୍ତାଳ ଜଳକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା, ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଚାଲିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ପଥ ଖୋଲିଦେବା—ସହିତ ନବ ସ୍ତୁତିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ, ଯାହା କବିଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଉଦ୍ବୋଧନକୁ ବଢ଼ାଏ। ସୂକ୍ତଟି ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ନୂତନ ‘ବ୍ରହ୍ମନ୍’ (ପବିତ୍ର ରଚନା) ଅର୍ପଣ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଗାୟକମାନେ ତାଙ୍କର ବିଜୟୀ ଅଗ୍ରଗତିରେ ଭାଗୀ ହୋଇପାରନ୍ତି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Mandala 4 core attribution) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh

Sukta 20

Sukta 4.20

ବାମଦେବଙ୍କ ଏହି ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ “ଦୂର ଓ ନିକଟ” ଠାରୁ ଆସିବାକୁ ଡାକେ—ଯେ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷକ, ଯୁଦ୍ଧର ଘନ ଚାପରେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ, ପର୍ବତ-ସଦୃଶ ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବଜ୍ରକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ପରେ ଗାୟକଙ୍କ ଇଷ୍ (ପ୍ରେରଣା/ସମୃଦ୍ଧି) କୁ ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଫୁଲିଉଠନ୍ତି ସେପରି ବଢ଼ାଇବାକୁ, ନବ-ରଚିତ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (ପ୍ରେରିତ ଉଚ୍ଚାରଣ/ରଚନା) ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.20) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; verify metrically)

Sukta 21

Sukta 4.21

ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ—ସେ ନିକଟକୁ ଆସୁନ୍ତୁ, ସାଧମାଦ (ସାମୂହିକ ଯଜ୍ଞ-ଆନନ୍ଦ) ରେ ଉପାସକମାନଙ୍କ ସହ ବସୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଳ, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ବିଜୟୀ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରୁନ୍ତୁ। ଏଥିରେ ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞ-ଚିତ୍ରଣ—ସୋମ ପିଷଣ, ପଥମାନ, ଓ ହୋତୃ-ଅଗ୍ନି—କୁ ଅନ୍ତର୍ମନସିକ ‘ଧିଷା’ (ପ୍ରେରିତ ପ୍ରଜ୍ଞା) ସହ ଗୁଞ୍ଜାଇ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ‘ଗୋ’ (ଆଲୋକ/ଗାଈ) କୁ ଆବିଷ୍କାର କରେ ଏବଂ ଫୁଲିଉଠୁଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତୀବ୍ର ପ୍ରେରଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 22

Sukta 4.22

ବାମଦେବଙ୍କ ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ପ୍ରାର୍ଥନା, ସୋମ ଓ ସ୍ତୁତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପୂଜକଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବଳପୂର୍ବକ ସାର୍ଥକ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଧତ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଜଗତ-ନିୟମ ସ୍ଥାପକ ଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି—ବୃଷଭର ଥଣରୁ ଦୁଧ ପରି ପ୍ରଚୁରତା ମୁକ୍ତ କରିବା ଓ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ କରିବା। କବି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି ଫୁଲିଉଠୁ।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 23

Sukta 4.23

ଏହି ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ହ୍ୟମ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଦା-ନବୀନ ମହିମାର ରହସ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ—ସୋମ ପାନରେ ସେ କିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କାହା ପାଇଁ ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ କେଉଁ ରୂପ/ପ୍ରକାରରେ ସେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନ, ସ୍ତୁତି ଓ ଫୁଲୁଥିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁକ୍ତିର ଚିତ୍ରକଳ୍ପନା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଆଗେ ବଢ଼ି, ଶେଷରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା “ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମ” (ନବ ଷ୍ଟୁତି) ସହ ଉପସଂହାର କରେ—କବି ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଓ ବିଜୟ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.23) | Devata: Indra (implied by Soma-drinking and growth; hymn continues questioning his modes)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 24

Sukta 4.24

ଏହି ସୂକ୍ତରେ “ଶକ୍ତିର ପୁତ୍ର” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ଉପାସକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁହଁ ଫେରାଇବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଗାୟକଙ୍କୁ ଧନ, ଗୋଧନ ଓ ଦମନକାରୀ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ପୁରସ୍କୃତ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦାନକୁ ଯଥାଯଥ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା (ସୋମ ପିଷଣ, ଆହାର ପ୍ରସ୍ତୁତି) ଓ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ ସହ ଯୋଡ଼େ; ଶେଷରେ “ନୂତନ ବ୍ରହ୍ମ” (ତାଜା ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ) ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି ଫୁଲିଉଠୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥବଳ ସହ ଦୃଢ଼ ସାଥିତ୍ୱ ମିଳୁ—ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

10 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; verse-level verification needed)

Sukta 25

Sukta 4.25

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଯୋଗ୍ୟ ଉପାସକଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ଓ ପିଷ୍ଟ ସୋମ ମାଧ୍ୟମରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମିତ୍ରତା ବାଛିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ପଚାରାଯାଏ—କିଏ ସେହି ‘ସାହାଯ୍ୟ’ ଖୋଜିବ ଯାହା ପାରକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅଜେୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଶାନ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲୋକ—ନିକଟ ଓ ଦୂର, ବସିଥିବା ଓ ଯାତ୍ରାରତ, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଓ ପ୍ରୟାସରତ—ଶକ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି।

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.25) | Devata: Indra (with Agni as ritual locus; Soma as offering-power)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 26

Sukta 4.26

RV 4.26 ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମ-ପ୍ରକାଶମୟ ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ ଋଷି “ଅହଂ” (ମୁଁ) ଭାବରେ କଥା କହି, ଆଦର୍ଶ ଶକ୍ତିମାନ ରୂପ ଓ ପୌରାଣିକ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ନିଜକୁ ଏକାତ୍ମ କରନ୍ତି—ମନେ ହୁଏ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଜ ଚେତନା ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କଥା କହୁଛି। ପରେ ଏହା ଶ୍ୟେନ (ବାଜ/ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ) ର ପୌରାଣିକ ଉଡାଣକୁ ଆଣେ, ଯିଏ ମନୁ ପାଇଁ ସୋମ ଆଣିଥାଏ—ଏହା ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ-ରସର ବିଜୟୀ ଅଧିଗ୍ରହଣ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେବାର ପ୍ରତୀକ। ସୂକ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ର/ସୋମ-ଶକ୍ତିର ସ୍ତୁତି (ସ୍ତୁତି) ଏବଂ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ପରିଚୟର ଘୋଷଣା—ଯାହା ସେହି ଦିବ୍ୟ ବିଜୟରେ ଅଂଶୀଦାର ହୁଏ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (RV 4.26 is traditionally his) | Devata: Indra (hymn context), with a strong self-revelatory (aham) voice; sometimes read as the seer speaking with divine identification

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 27

Sukta 4.27

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର ସୂକ୍ତରେ ବାମଦେବଙ୍କ ଆତ୍ମସନ୍ଦର୍ଭୀୟ ବାଣୀ ଶୁଣାଯାଏ—ଏଠାରେ ମାୟାମୟ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ସୋମ–ଶ୍ୟେନ ପୌରାଣିକ କଥା ସହ ମିଶିଯାଇଛି। ଋଷି କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଗର୍ଭରୁ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ-ରହସ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ଲୋହାର ଦୁର୍ଗମାନଙ୍କୁ ଭେଦି ଶ୍ୟେନ/ବାଜ ପରି ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଡ଼ିଗଲେ। ପରେ କଥା ଘୁରି ଯାଏ କୃଶାନୁ ପାଳକଙ୍କୁ ଟପି ସୋମକୁ ଚୋରାଇ/ଆଣିବାର ଭୟଙ୍କର ସାହସିକତାକୁ; ଶେଷରେ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ସାହଦାୟକ ପାନୀୟ ହୁଏ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସୋମ-ଲାଭକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଏବଂ ପ୍ରେରିତ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ସ୍ୱର୍ଗସ୍ପର୍ଶୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିବା।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.27) | Devata: Soma/Śyena narrative (self-referential ṛṣi voice; also linked to Indra-Soma complex)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 28

Sukta 4.28

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ସୋମଙ୍କ ସହ ଗଭୀର ସାଂଘିକତାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଜୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଯେଉଁଥିରେ ବୃତ୍ର-ବାଧାକୁ ହତ୍ୟା କରି ସପ୍ତ ନଦୀ (ଜୀବନଦାୟିନୀ ଜଳଧାରା) ମନୁ ଓ ମାନବଜାତି ପାଇଁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ସୂକ୍ତଟି ସୋମର ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ଶକ୍ତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବଳ ସହ ଯୋଡ଼େ—ଦୁହେଁ ମିଶି ସିଲ୍‌ ହୋଇଥିବାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଖୋଲନ୍ତି, ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, ଏବଂ “ଗୋର କ୍ଷେତ୍ର” (ଦୀପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି)କୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞରେ ସେଇ ସଂଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଖୋଲିଯାଉ ଏବଂ ଠିକ୍ ପଥ ଚାଲିବାଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଉଠୁ।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.28) | Devata: Indra-Soma (Indra empowered by Soma)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 29

Sukta 4.29

ଇହା ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର-ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ତତ୍କାଳ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଆସି, ଅନେକ ସୋମ-ପୀଡନ ସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତୁ; ହରିତ-ବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। କବି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଡାକକୁ “ଶୁଣନ୍ତୁ”, ତାପରେ ଅତିପ୍ରବାହୀ ଶକ୍ତିରେ ଉଠି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଫଳ ଦିଅନ୍ତୁ—ବିଜୟ-ଶକ୍ତି (ବାଜ), ସୁରକ୍ଷିତ ତୀର୍ଥ/ପାରାପାର (ସୁ-ତୀର୍ଥ), ଏବଂ ନିର୍ଭୟତା। ଶେଷରେ ସାମୂହିକ ଇଚ୍ଛା: ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା ତଳେ ଗାୟକମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉଦାର ଦାନରେ ସ୍ୱର୍ଗର ବିସ୍ତୃତ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଭାଗୀ ହେଉନ୍ତୁ।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4); specific hymn attribution not provided in input | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires scan)

Sukta 30

Sukta 4.30

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବୃତ୍ରହନ୍‌ ଭାବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜେୟ ଓ ଅଦମ୍ୟ, ଏବଂ ଶୁଷ୍ଣ ଆଦି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଗ/ଗଢ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ। ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷା, ବଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ନିମିତ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଜୟୀ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ ଭାଗ୍ୟଦାତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ‘ଇଷ୍ଟ’ (କାମ୍ୟ) ଦାନ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଧ୍ୱନିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

24 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4); specific hymn attribution not provided in input | Devata: Indra

Chandas: Anuṣṭubh-like cadence possible; exact meter requires scan (shorter pādas suggest non-Trishtubh)

Sukta 31

Sukta 4.31

ଏହି ସୂକ୍ତଟି ସଦା ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ସଖା (ସଖା, ସଦାବୃଧଃ) ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବା ଆହ୍ୱାନ। ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ସେ କେଉଁ ଦୀପ୍ତ ସହାୟତା ଓ ସର୍ବାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶଚୀ (ଶକ୍ତି/କୌଶଳ) ଦ୍ୱାରା ବାଛି ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ—ତାହା ପଚାରାଯାଏ। ସୋମ ପିଷ୍ଟା ଓ ନିୟମିତ ସାଧକ ପ୍ରତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ଦାନଶୀଳତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଶେଷରେ ପ୍ରଚୁରତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଯଶ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ—ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯିଏ ଉପରୁ ଯଶ ଓ ଆଲୋକ “ଝରାଇ” ଦିଅନ୍ତି।

15 mantras | Devata: Indra (implied by śacī, maghavan context in the hymn)

Sukta 32

Sukta 4.32

ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଇନ୍ଦ୍ର ବୃତ୍ରହନଙ୍କୁ ତତ୍କାଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ଭାବରେ ଆହ୍ୱାନ କରେ—ଯଜମାନଙ୍କ “ଭାଗ”କୁ ଆସିବାକୁ, ହବି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, ଏବଂ ମହାବଳୀ ସହାୟତାରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସାର୍ବଭୌମ ଶକ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କବି ତାଙ୍କୁ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଡାକୁଛି—ବିଜୟ, ବଳ, ଏବଂ ଋଜୁ-ଗତି (ଠିକ୍ ପଥରେ ଅଗ୍ରସରତା) ପାଇଁ।

24 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (likely for RV 4.32; verse fits 11-syllable cadence)

Sukta 33

Sukta 4.33

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଋଭୁମାନେ—ଋଭୁ, ବିଭ୍ୱା ଓ ବାଜ—କୁ ଦିବ୍ୟ କାରିଗର ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ଦ୍ରୁତ ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ରୂପକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ବହୁଗୁଣା କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟବାଦିତା, ସ୍ୱଧା (ଜନ୍ମଜାତ ନିୟମ) ପ୍ରତି ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟୃ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଚିହ୍ନେଇଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ, ତୃତୀୟ ସୋମ ପ୍ରେଷଣରେ ଯଜମାନ ପାଇଁ ‘ବସୂନି’ (ସତ୍ୟ ଧନ) ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (attributed for Mandala 4; hymn to the Rbhus) | Devata: Rbhus (R̥bhus: Ṛbhu, Vibhvā, Vāja) as powers of divine craftsmanship and perfection

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.33; verse-level confirmation may vary by recension)

Sukta 34

Sukta 4.34

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଋଭୁମାନେ—ଋଭୁ, ବିଭ୍ୱନ୍ ଓ ବାଜ—ଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଆସି ସୋମର “ମଧୁ” ଆସ୍ୱାଦନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାରିଗରୀ ଓ ପୁନର୍ନବୀକରଣ-ଶକ୍ତି ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସୂକ୍ତଟି ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନ ପ୍ରତି ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରତିସାଦକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସହାୟକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସଂଯୁକ୍ତ ଉଲ୍ଲାସ ଦ୍ୱାରା “ରତ୍ନ-ଧେୟ” (ଧନ/ବରଦାନର ସ୍ଥାପନ) ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Rbhus (Ṛbhu, Vibhvan, Vāja) with Indra as companion power

Chandas: Trishtubh

Sukta 35

Sukta 4.35

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ କାରିଗର-ଦର୍ଶୀ ଋଭୁମାନଙ୍କୁ—ଯେମାନେ ନିର୍ମଳ କୌଶଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସୋମ ପିଷଣକୁ ଆସିବାକୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ-ନିବେଦନର ଧନରେ ଭାଗୀ ହେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ପିତୃମାତୃଙ୍କୁ ପୁନର୍ଯୌବନ ଦେବା, ଦେବମାନଙ୍କ ପାନପାତ୍ର ଗଢ଼ିବା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ହରିତ-ତାମ୍ର ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ତିଆରି କରିବା—ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ତୃତୀୟ ପିଷଣ ଓ ତାହାର ଉନ୍ମାଦମୟ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଛି।

9 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.35) | Devata: Ṛbhus (with Indra as associated power)

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs metrical verification)

Sukta 36

Sukta 4.36

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ କାରିଗର-ଭାଇ ଋଭୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ତିନିଚକ୍ର ରଥ ପରି ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳକୁ ସେହି ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୟାଵାପୃଥିବୀକୁ ବିସ୍ତାର କରେ ଓ ଧାରଣ କରେ। ତାଙ୍କର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତକ୍ଷଣ (କାରିଗରୀ) ସହ ସମୃଦ୍ଧି, ଯଶ ଓ ବିଜୟୀ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଜନ୍ମକୁ ଯୋଡ଼ିଦିଏ; ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ ନିକଟ ଅନୁରୋଧ କରେ—“ଏଠି ଏବେ” ଆମ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ, ଧନ ଓ ବୀର ଯଶ ଗଢ଼ିଦିଅ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଜାଗୃତିକୁ ଜାଗାଇ ତୋଳେ।

9 mantras | Rishi: Rbhus (or poet addressing them within the Rbhu cycle of Book 4) | Devata: Rbhus

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 37

Sukta 4.37

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ର୍ଭୁମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷକରି ବାଜ ଓ ଋଭୁକ୍ଷଣଙ୍କୁ—ଦିବ୍ୟ କାରିଗର ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୁନର୍ନବୀକରଣ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ “ଦେବମୁଖୀ ପଥ” ଦ୍ୱାରା ଆସି ମାନବ କୁଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କୁ ରୟି (ପ୍ରଚୁରତା, ଧନ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମୃଦ୍ଧି) ଓ ବିଜୟୀ ବାଜ (ଜୟଦାୟକ ଶକ୍ତି) ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି; ଏହି ସାହାଯ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ଅଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ସହାୟତା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ରିତିର ପୁନର୍ନବୀକରଣ—ଶୁଭ ଦିନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ସୁଚାରୁ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଫଳଦାୟକ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ କରିବା।

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Maṇḍala 4; hymn to the Rbhus/associated powers) | Devata: Rbhus (esp. Vāja, Ṛbhukṣaṇa) as divine artisans; invoked also as devāḥ (luminous powers)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.37; 11-syllable cadence typical of the hymn)

Sukta 38

Sukta 4.38

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ରଥମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦ୍ରୁତ ଓ ବିଜୟୀ ଶକ୍ତି (ଦଧିକ୍ରା/ଦଧିକ୍ରାବନ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ପ୍ରବାହମାନ କିରଣମାନଙ୍କ ପରି ଧୂଳି ଛିଟାଇ ଚାଲେ ଏବଂ ବିଜୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତିକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳ ଓ ବିସ୍ତାର ଦାତା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ କବିଙ୍କ ବାଣୀକୁ “ମଧୁ” (ପ୍ରେରଣା, ମାଧୁର୍ୟ, ସଫଳତା)ରେ ପୂରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧୀୟ ଦ୍ରୁତଗତି, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞୀୟ ଶୁଭତା—ଏ ସବୁ ଏକ ଉପକାରୀ ସତ୍ତାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.38) | Devata: Aśvins (Nāsatyā) as divine benefactors (dual 'vām')

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 39

Sukta 4.39

ଏହି ଛଅ-ମନ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ତରେ ଦଧିକ୍ରାବନ୍‌—ଦ୍ରୁତ, ବିଜୟୀ ଅଶ୍ୱ-ଶକ୍ତି—ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ବେଗ ଓ ବିଜୟୀ ଗତି ଗାୟକଙ୍କୁ ବିପଦ ଓ କଠିନ ଗମନପଥ/ସଙ୍କଟମୟ ଅତିକ୍ରମଣରୁ ପାର କରାଉ—ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଛି। ଉଷାମାନେ (ଉଷସ୍) କୁ ଜାଗ୍ରତକାରୀ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଯେମାନେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଗତି-ପଥରେ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରନ୍ତି। ପରେ ସୂକ୍ତଟି ରକ୍ଷା ଓ କୁଶଳତାର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ସ୍ୱସ୍ତି (ସମଗ୍ରତା) ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ମରୁତ, ମିତ୍ର–ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସହଯୋଗୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଡାକେ। ଶେଷ ଭାବଟି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ: ଦଧିକ୍ରାବନ୍‌ଙ୍କୁ ଚେତନାର “ଅଗ୍ରଭାଗ” କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ/ଦୀପ୍ତ କରିବା ଏବଂ ଜୀବନ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସୀମାବଦ୍ଧ ଅତିକ୍ରମଣଗୁଡ଼ିକୁ ପାର କରାଇ ଆଗକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for many hymns in Maṇḍala 4; this Dadhikrā praise belongs to the same family collection) | Devata: Dadhikrā with support of Uṣas (Dawns) as awakeners

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 40

Sukta 4.40

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତ ଦଧିକ୍ରାବନ୍‌ଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କରେ—ଦ୍ରୁତ ଓ ବିଜୟୀ ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ କିମ୍ବା ସୂର୍ୟ-ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ବଳ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ—ଏବଂ ଗାୟକଙ୍କୁ ଉଷାମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଓ ସହଚର ଦେବତାମାନଙ୍କ (ଆପଃ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ଅଙ୍ଗିରସ) ସହ ଆଗେଇ ନେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହା ତାଙ୍କର ବେଗ, ପବନ-ସଦୃଶ ଗତିବେଗ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ଶେଷରେ “ହଂସ” ଅନେକ ଲୋକରେ ଆସୀନ ବୋଲି ଗଭୀର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପଦ୍ୟରେ ଉପସଂହାର କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ସତ୍ୟ/ବ୍ୟବସ୍ଥା) ସହ ଏକାତ୍ମ କରେ।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Dadhikrāvan (primary); associated powers: Uṣas, Apas, Agni, Sūrya, Bṛhaspati, Angirasa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 41

Sukta 4.41

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଯୁଗଳ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ କବିଙ୍କ ଭକ୍ତିଭରା ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ) ଦ୍ୱାରା ପଥପ୍ରଦର୍ଶିତ ବିଜୟୀ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ଦୁହେଁ ମନର ଭିତର ଓ ବାହାରର କ୍ଷତି—ଦୁର୍ଭାବନା, ଶିକାରୀ ଶତ୍ରୁତା, ଓ ଠକାଉଥିବା ଭୟ—କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱ-ଶକ୍ତି, ରଥ-ଶକ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୃଦ୍ଧିରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ସ୍ଥିର ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତୁ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Maṇḍala 4 context) | Devata: Indra-Varuṇa (paired powers: forceful victory + vast law/purity)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 42

Sukta 4.42

RV 4.42 ଏକ ଚମତ୍କାର ଆତ୍ମ-ଘୋଷଣାମୟ ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ କବି-ବାଣୀ ବରୁଣଙ୍କ ରାଜତ୍ୱର ଅଧିକାର ସହ କଥା କହେ—ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ)କୁ ଧାରଣ କରି, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ସୂକ୍ତଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଣେ; ବରୁଣଙ୍କ ନୀତିମୟ-ରାଜସ ଶାସନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଜୟୀ ବଳ (ଯାହା ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରେ) ସହ ତୁଳନା କରି ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ବୈଧତାକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସମୃଦ୍ଧି (ରାୟୀ), ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରଚୁରତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (hymn RV 4.42 traditionally associated with Vāmadeva; dialogic/self-declaratory style) | Devata: Varuṇa (self-proclamation; royal aspect)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 43

Sukta 4.43

ବାମଦେବଙ୍କ ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ ଯମଜ ଚିକିତ୍ସକ ଓ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାରକ ଅଶ୍ୱିନୌଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—କବିଙ୍କ “ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ”କୁ ଶୁଣି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଡାକିଲେ ସବୁଠାରୁ ନିକଟ ପଥରେ ଆସନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ଆଗମନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତୁଳ ଦୀପ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଗାୟକ ଓ ତାଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ରକ୍ଷା, ମଧୁମୟ ସହାୟତା ଓ ଜୀବନଦାୟକ କୃପାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Mandala 4 core attribution) | Devata: Aśvinau (hymn 4.43 is to the Aśvins); this opening verse seeks the right divine hearer/acceptor

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.43; confirmation requires scan)

Sukta 44

Sukta 4.44

ବାମଦେବଙ୍କ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଶ୍ୱିନ ସ୍ତୁତିରେ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ—ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆସନ୍ତୁ, ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ—‘କିରଣମାନଙ୍କ ମିଳନସ୍ଥଳ’—ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ। କବି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧୁମୟ ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଧନ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦେବାକୁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକାସାଥି ମିଳନ୍ତି ସେଠି ଗାୟକଙ୍କୁ କୃପାମୟ ଅନୁଗ୍ରହରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Aśvinau

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain from single verse; requires scan)

Sukta 45

Sukta 4.45

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଆଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶୀଘ୍ର ଆଗମନକାରୀ ଦିବ୍ୟ ଯମଜ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗୀ ତାଙ୍କର ରଥ ପ୍ରଭାତ-କିରଣ ପରି ଉଦିତ ହୋଇ ବିଳମ୍ବ ବିନା ସୋମ-ପୀଡନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷ ଥିବା ହଂସ, ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ଚିତ୍ରମୟ ଉପମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବନଦାୟକ, ଚିକିତ୍ସାକାରୀ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଉତ୍ସବ କରାଯାଇଛି। କବିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜମାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ତ୍ୱରିତ ଆଗମନ ଓ ଉପକାରକ ସହାୟତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Aśvinau (context of adjacent hymns; this sukta continues Aśvin imagery)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (verse appears longer; exact meter requires scansion—left as probable)

Sukta 46

Sukta 4.46

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗାୟତ୍ରୀ ସୂକ୍ତଟି ସୋମ-ଆହ୍ୱାନ; ଏଥିରେ ବାୟୁଙ୍କୁ—ପ୍ରାୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ—ଚାପାଯାଇଥିବା ସୋମ ପାନ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଆସି ପ୍ରଥମେ ପିବାକୁ ଡାକାଯାଇଛି। ଏହା ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଯଜ୍ଞକୁ ଗତି ଦେଇ, ବିମୋଚନ ଓ ସୋମାନନ୍ଦର ନିର୍ବାଧ ଭୋଗ ଆଣୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Maṇḍala 4) | Devata: Vāyu

Chandas: Gāyatrī (8+8+8; typical for short Soma-invitations; verify in critical edition)

Sukta 47

Sukta 4.47

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତଟି ଦ୍ରୁତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବାୟୁଙ୍କୁ ସୋମପାନ ପାଇଁ ତତ୍କାଳ ଆମନ୍ତ୍ରଣ—ନିୟୁତ୍ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଇ ଆସି ପ୍ରଥମ ଭାଗ ସୋମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା। ପରେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର-ବାୟୁଙ୍କୁ ଏକ ରଥରେ ଆସିବାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ଡାକରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ରକ୍ଷା ଓ ବଳ ଆଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ଉପାସକମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

4 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4) | Devata: Vāyu (with Soma-invitation motif)

Chandas: Jagatī (probable; RV 4 commonly uses Jagatī/Triṣṭubh in such invocations—requires pad-count confirmation)

Sukta 48

Sukta 4.48

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ପବନ-ଦେବ ବାୟୁଙ୍କୁ ସୋମ-ପିଷଣ କରାଯାଉଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଡାକାଯାଏ ଯେ ସେ ନିଜ ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଆସି ନବପିଷ୍ଟ ସୋମରସ ପାନ କରନ୍ତୁ। ଏହା ଯଥାଯଥ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥା (ହୋତ୍ରା) ସହ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ଆଗମନକୁ ସଂଯୋଜିତ କରେ, ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କୁ ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁରତା, ବଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.48) | Devata: Vāyu

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī (probable; refrain-like structure suggests fixed meter—requires confirmation)

Sukta 49

Sukta 4.49

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ଯୁଗଳ ଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି ଯେ ସେମାନେ ଅର୍ପିତ ଆହୁତି ଓ ସୋମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କର ଉକ୍ଥ (ଗମ୍ଭୀର ସ୍ତୁତି) ଓ ମଦ (ଆନନ୍ଦ/ଉତ୍ସାହ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳଙ୍କୁ ଦାତାଙ୍କ ଗୃହରେ ନିବାସ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରଚୁରତା ଓ “ଶତଗୁଣ” ବୃଦ୍ଧିରେ ପ୍ରକାଶିତ ଧନ୍ୟ, ବିସ୍ତୃତ ରୟି—ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଜୟୀ ବୃଦ୍ଧି—ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.49) | Devata: Indra-Bṛhaspati (dual)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires confirmation)

Sukta 50

Sukta 4.50

ଋଗ୍ବେଦ ୪.୫୦ ହେଉଛି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏକ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ସୂକ୍ତ। ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଓ ପୁରୋହିତ-ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମୁଦାୟର “ଭିତ୍ତି/ଆଧାର”ର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକ୍ରମଣ ଓ ବାଧା-ବିଘ୍ନକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି। ସୂକ୍ତଟି ତାଙ୍କର ବିଜୟୀ ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଋତ (ଠିକ୍ ନିୟମ/ଶୃଙ୍ଖଳା)ର ଜନନୀ-ଗର୍ଭକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଆହ୍ୱାନ କରି ବୃଦ୍ଧି, ସୁବୁଦ୍ଧିମୟ ନେତୃତ୍ୱ, ଓ ବିପତ୍ତି-ବାଧାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରେ।

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4; hymn 4.50 addressed to Bṛhaspati) | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Tr̥ṣṭubh (likely; confirmable from full hymn prosody)

Sukta 51

Sukta 4.51

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଉଷା (ପ୍ରଭାତ)ଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ବିବେକ ସହ ଉଦିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରଚୁର ଆଲୋକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ସେ ମାନବ ଜୀବନ ଓ ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ “ପଥ” ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଯେ ଉଷାମାନେ ଏକରୂପ ଓ ଅଜର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ପ୍ରକାଶନ ଭଳି ଆସନ୍ତି; ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ୟାଉଃ ଓ ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଉଥିବା ଯଶ ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.51) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 52

Sukta 4.52

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଉଷା (ପ୍ରଭାତ)ଙ୍କୁ ଦ୍ୟୌର ଦୀପ୍ତିମତୀ କନ୍ୟା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ସେ ଉପାସକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ନିଜ ଭଗିନୀ ରାତ୍ରିକୁ ଘେରି ତାହାକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କବି ଉଷାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜ କିରଣରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରୁନ୍ତୁ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦ୍ୱେଷ ଓ ବିଭେଦକାରୀ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରୁନ୍ତୁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜମାନ ସତ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ହେଉନ୍ତୁ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Uṣas

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables)

Sukta 53

Sukta 4.53

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ସବିତୃଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତକାରୀ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରସର ଆଲୋକ ଉପାସକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା, ଋତ (ଠିକ୍ ନିୟମ/ସତ୍ୟ-ଶୃଙ୍ଖଳା) ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତିର ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଉନ୍ନତ କରେ। ସୂକ୍ତଟି ବିଶ୍ୱନିୟମର ଅଭେଦ୍ୟ ଶାସନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କର ପ୍ରସାରିତ ବାହୁକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ଦିନ-ରାତି ଓ ଋତୁଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ନିବାସ, ପୋଷଣ, ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।

7 mantras | Devata: Savitṛ (Savitar)

Sukta 54

Sukta 4.54

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ସବିତୃଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଉପାସନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ଧନ-ରତ୍ନ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ‘ଦ୍ରବିଣ’ (ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି) ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ସବିତୃଙ୍କ ସତ୍ୟ ପ୍ରେରଣାର ଅପରିମେୟ ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି—ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାରରୁ ଆକାଶର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଶେଷରେ, ସବିତୃଙ୍କ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଶୁଭ-ଭାଗ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ପ୍ରେରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ରକ୍ଷା ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଦେବମଣ୍ଡଳକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4; hymn 4.54 commonly ascribed to Vāmadeva) | Devata: Savitṛ (solar impeller; Āditya-like power of arousing and directing)

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 4.54 is predominantly Triṣṭubh in tradition—verify at pada-count level for critical editions)

Sukta 55

Sukta 4.55

ଏହି ସୂକ୍ତଟି ବସୁ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ, ଦ୍ୟାବା–ପୃଥିବୀ (ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ)କୁ, ଅଦିତିକୁ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ ବରୁଣ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କୁ—ଯଜମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ଯଜ୍ଞମଧ୍ୟରେ “ବରିବସ୍” (ମୁକ୍ତ ଅବକାଶ, ଅବରୋଧହୀନ କୁଶଳ) ବିସ୍ତାର କରିବା ପାଇଁ ସମୂହ ଆହ୍ୱାନ। ଏହା ଦମନକାରୀ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସତ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା କାହାଠାରୁ ମିଳେ—ଏମିତି ତତ୍କାଳ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଜଗତ-ଶକ୍ତିମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଯାଏ; ଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଦେବ-ଏଜେନ୍ସିମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆହ୍ୱାନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ।

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for much of Mandala 4; hymn 4.55 often attributed within Vāmadeva cycle—verify per Anukramaṇī) | Devata: Multi-deity: Vasus, Dyāvāpṛthivī, Aditi, Varuṇa, Mitra (collective appeal)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 56

Sukta 4.56

ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଦ୍ୟାବାପୃଥିବୀ (ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ)ଙ୍କୁ ଆଦିକାଳୀନ, ବିଶାଳ ପିତାମାତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯେମାନେ ଅବକାଶକୁ ପ୍ରସାରିତ କରନ୍ତି, ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ)କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ କରନ୍ତି। ବାମଦେବ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉନ୍ତୁ, ବିସ୍ତୃତ ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଚାରିପାଖରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉପାସକ ଧର୍ମପଥରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ।

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4) | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Sukta 57

Sukta 4.57

ଏହି ସୂକ୍ତଟି କ୍ଷେତ୍ରସ୍ୟ ପତି—କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏକ କୃଷି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଉର୍ବରତା-ପ୍ରାର୍ଥନା। ଏଠାରେ ଚାଷରେ ବିଜୟ, ଗୋ-ଅଶ୍ୱର ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ପୋଷଣର ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଏହା ଶୁନା-ସୀରାଙ୍କ (ଶୁଭ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ହଳଚାଷର ଶକ୍ତି) ଆହ୍ୱାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ ବର୍ଷାକୁ ଡାକେ—ପୃଥିବୀକୁ ମଧୁର, ଫଳଦାୟକ, ମନୁଷ୍ୟର କାମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିକାଶକୁ ସମର୍ଥନକାରୀ କରିବା ପାଇଁ।

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for 4.57) | Devata: Kṣetrasya Pati (Lord of the Field); allied with agricultural/cosmic fertility powers

Chandas: Gāyatrī (probable for several verses in 4.57; requires full scan)

Sukta 58

Sukta 4.58

RV 4.58 ଘୃତ (ସ୍ପଷ୍ଟ ଘିଅ)କୁ ଦୀପ୍ତିମୟ ସୋମ-ସାର ଭାବେ ନେଇ ଏକ ଗୁହ୍ୟ-ମାୟାମୟ ସୂକ୍ତ: ଏହା କୋସ୍ମିକ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ମଧୁମୟ ତରଙ୍ଗ, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିଷ୍ପେଷଣ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଦ୍ୱାରା “ଅମରତ୍ୱ” ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଯଜ୍ଞୀୟ ଆହୁତିକୁ ଗୁପ୍ତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼େ—ଘୃତ ଦେବମାନଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ଓ ଅମୃତର ନାଭି—ଯେପରି ବାହ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚେତନାର ପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ।

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.58) | Devata: Ghṛta / Soma-essence (with a mystic-theological focus rather than a single anthropomorphic deity)

Chandas: Triṣṭubh