

ब्रह्मपुराण
The First of the Eighteen Maha Puranas
An encyclopedic compendium of cosmogony, sacred geography, Jagannath theology, tirtha lore, and dharma, all narrated by Lomaharshana at the Naimisha forest.
Start ReadingThe Brahma Purana is traditionally listed as the first of the eighteen Maha Puranas. Narrated by the Suta Lomaharshana to the sages assembled at Naimisharanya, it spans cosmogony, genealogy, sacred geography (especially Purushottama Kshetra / Puri), Jagannath theology, Surya worship, and the full cycle of dharma, karma, and moksha. It preserves unique Odisha-centric tirtha traditions alongside pan-Indian Puranic lore.
The Brahma Purana is structured as a single continuous text of 246 Adhyayas (chapters).
246 chapters covering cosmogony to moksha
Verses read one by one
This edition of the Brahma Purana on Vedapath includes:
The Brahma Purana is divided into 246 Adhyayas.
Each Adhyaya covers a distinct topic in cosmogony, genealogy, tirtha, or dharma.

ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ପରମ, ଅବିକାରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହରି ହିଁ ସେଇ ଆଧାର, ଯାହାଠାରୁ ମାୟା-ରଚିତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାରେ ତିଷ୍ଠେ, ଏବଂ ପରପରା କଳ୍ପାନ୍ତରେ ତାହାରେ ଲୟ ପାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ଆଧାର କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବଂଶାନୁକ୍ରମକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ। ଲୋମହର୍ଷଣ ଆଦି ମନୁ (ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ) ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶତରୂପାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାଜବଂଶ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି-ପରମ୍ପରାକୁ ମୁଖ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି-ନାୟକମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩ରେ ପୁରାଣୀୟ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ପୃଥୁ ବୈଣ୍ୟଙ୍କୁ ଅଧିରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଦେବ, ଋଷି, ଭୂତବର୍ଗ, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭୂଲୋକାଦି ପ୍ରାକୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଧିପତି ନିଯୁକ୍ତ କରି ସାର୍ବଭୌମ ଶାସନକୁ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସନ ଭାବେ ସୁସଂଗଠିତ କରନ୍ତି; ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫ ମନ୍ୱନ୍ତର-ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅଭିଲେଖୀୟ ଭାବେ ଗଣନା କରି ପୁରାଣୀୟ ଇତିହାସ ପାଇଁ କାଳକ୍ରମର ଢାଞ୍ଚା ଦେଇଥାଏ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଲୋମହର୍ଷଣ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବାଣୀରେ ଅପରିମେୟ; ତେଣୁ ସେ ଗଠିତ ସାର ଦେଉଛନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଶ୍ୟପପୁତ୍ର ବିବସ୍ୱାନ (ମାର୍ତଣ୍ଡ) ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ବଂଶକଥା ଏବଂ କାରଣବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ସହିନ ପାରି ସଂଜ୍ଞା ‘ଛାୟା’ (ସାବର୍ଣ୍ଣା) ନାମକ ପ୍ରତିରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରି ଗୃହରେ ରଖି, ପିତୃଗୃହକୁ ଯାଇ ଉତ୍ତରଦେଶରେ ଅଶ୍ୱିନୀ-ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ରାଜବଂଶ ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପରିଚୟ ସହ ଯୋଡ଼ି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ମନୁଙ୍କ ନଅ ପୁତ୍ର—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆଦି—ଙ୍କ ଗଣନା ହୁଏ। ମିତ୍ର-ବରୁଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯଜ୍ଞପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଇଳା ଜନ୍ମେ; ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ସେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବଂଶସାତତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ କଡ଼ି ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କଥା ଓ ବଂଶାବଳୀ ଏକାସାଥି ଉପସ୍ଥାପିତ। ସତ୍ୟବ୍ରତ (ପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ) ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶିକାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପୋଷଣ କରେ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ ଓ ପିତୃକ୍ରୋଧ ମିଶି ଦୀର୍ଘ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ ଇତିହାସ ପାଇଁ ପୀଠିକା ଭାବରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଅତ୍ରି ଅନୁତ୍ତର ତପସ୍ୟା କରିବାରୁ ତାଙ୍କ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ତେଜ/ବୀଜ ସୋମରୂପ ହୋଇ ଦଶଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଐଲ (ଚନ୍ଦ୍ର) ବଂଶର ବଂଶାବଳୀ ଓ କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୁଧପୁତ୍ର ପୁରୂରବା ବେଦବିଦ୍ୟା, ଯଜ୍ଞଦାନର ଉଦାରତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ରାଜପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମରାଜ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ନହୁଷବଂଶର ବଂଶାବଳୀ ଓ ଧର୍ମ-ରାଜନୈତିକ କଥା କହନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରଭାରୁ ଆୟୁଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର—ନହୁଷ, ବୃଦ୍ଧଶର୍ମା, ରମ୍ଭ, ରଜି ଓ ଅନେନା—ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନହୁଷବଂଶୀୟ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ନୀତିଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ବିରଜାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନହୁଷଙ୍କ ଯତି ଓ ଯୟାତି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଯତି ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁରୁ, ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ, ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବଶୁଙ୍କ ବଂଶାବଳୀକୁ ଅବିରତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁରୁଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନେକ ରାଜବଂଶୀୟ ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ, ଜନପଦ, ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁଳମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ-ମାନଚିତ୍ର ଭଳି କାମ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ରେ ବୃଷ୍ଣି–ଅନ୍ଧକ ସଂଘର ବଂଶାବଳୀ ଓ କାରଣକଥା ବିସ୍ତାରରେ ଆସେ। କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ସନ୍ତାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନେକ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରମୁଖ ଯାଦବ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶପରମ୍ପରା ଅନୁସରଣ କରାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ରେ ଲୋମହର୍ଷଣ କ୍ରୋଷ୍ଟୁ-ବଂଶକେନ୍ଦ୍ରିତ ଯାଦବ ବଂଶାନୁକ୍ରମକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କ ସନ୍ତାନଧାରାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ୱାହି, ଉଷଦ୍ଗୁ, ଚିତ୍ରରଥ, ଶଶବିନ୍ଦୁ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ବଂଶ ଜ୍ୟାମଘ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ପ୍ରଥମେ ବୃଷ୍ଣି–ଅନ୍ଧକ ବଂଶର ବଂଶାବଳୀକୁ ଆଗେଇ ନେଇ ସନ୍ତାନ ଓ ଉପଶାଖାମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ସମ୍ପର୍କ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ପାଠ୍ୟ ଢାଞ୍ଚା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ସ୍ୟମନ୍ତକ ମଣିର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ିତ ଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ମଣିର ବିବାଦିତ ହସ୍ତାନ୍ତର ପରେ ସତ୍ରାଜିତ ହତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶତଧନ୍ୱା ସ୍ୟମନ୍ତକ ନେଇ ପଳାଏ; ସେ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ମତିରେ ମଣିଟିକୁ ଅକ୍ରୂରଙ୍କ ଜିମ୍ମାରେ ରଖେ। ପିତୃବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ସତ୍ୟଭାମା ଏହି ଅପରାଧ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୃଷ୍ଟିକଥା ପରେ ଭୂମଣ୍ଡଳର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସାରଗର୍ଭ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ସାତ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ପ୍ରକାର ସମୁଦ୍ର ଘେରିଥିବା କଥା କହି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପସ୍ଥ ଭାରତବର୍ଷର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାତ୍ମକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରେ ଓ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାରତକୁ ପରମ କର୍ମଭୂମି ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମାନବ କର୍ମ ମୋକ୍ଷସାଧକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁରାଣୋକ୍ତ ଜଗତ୍-ରଚନାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭୂଗୋଳୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧ରେ ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ-ବର୍ଣ୍ଣନ ପରେ ତାହାର ତଳେ ଥିବା ସାତଟି ପାତାଳଲୋକ (ଅତଳରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) କ୍ରମେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଓ ଅପୂର୍ବ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟମୟ—ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମଣି, ଉଦ୍ୟାନ, ନଦୀ, ପଦ୍ମ-ସରୋବର, ସୁଗନ୍ଧ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଭୋଗବିଲାସରେ ଶୋଭିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ରେ ଯମଲୋକର ନରକମଣ୍ଡଳର ନ୍ୟାୟ-ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ରେ ଋଷିମାନେ ଓ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ସଂବାଦରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଶ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନ ଦିଆଯାଇଛି। ଭୂର୍ଲୋକର ଉପର ଲୋକମାନଙ୍କ ଗଠନ ଓ ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ତାହାକୁ ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ରମୟ ଶିଶୁମାର-ରୂପକୁ ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବତାରା ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅକ୍ଷବିନ୍ଦୁ ହୁଏ; ତାହାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଯେନେ ବାୟୁ-ନିର୍ମିତ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫ରେ ଋଷିମାନେ ପୃଥିବୀର ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଧାମମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ମୋକ୍ଷସାଧନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନମାଳାର ଭୂମିକା ଗଢ଼େ। ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଏକ ସମାବେଶ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ, ବ୍ୟାସ-ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ପଚାରନ୍ତି—ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ କର୍ମଭୂମି କେଉଁଟି, ଏବଂ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କେଉଁଟି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ଭାରତବର୍ଷର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭାରତକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କର୍ମଭୂମି କୁହାଯାଇଛି—ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ପୁଣ୍ୟ‑ପାପର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସାଧନ କରିପାରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୮ରେ ଭାରତବର୍ଷର ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରତଟ ଅଞ୍ଚଳର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ଆଚାରବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ଋଷିମାନେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର—ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ—ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆହୁରି ଉପଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦେବପୂଜା ଓ ଦାନର ଫଳ, ନମସ୍କାର-ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଦୀପ-ଧୂପ ଅର୍ପଣ, ଶୌଚବିଧି, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଭୋଜନ ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟର ଯଥାରୂପ-ଯଥାସ୍ଥାନ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ କ’ଣ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗାତୀତ ‘ଅଚ୍ୟୁତ/ଅପତନୀୟ’ ପଦ କିପରି ଲଭ୍ୟ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଆଦିତ୍ୟ)ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକର ମୂଳକାରଣ, ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଜାତର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଳୟେ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ପାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, ବିନତା ଆଦି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହୋଇ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞଭାଗ ହରଣ କରିବା ପରେ, ଅଦିତି ବ୍ରତସଦୃଶ କଠୋର ତପ କରି ସବିତୃ/ବିବସ୍ୱାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଦିବାକର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅନ୍ଧକାରେ ନିମଗ୍ନ ଲୋକମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ ବୁଦ୍ଧି, ପରେ ଅହଂକାର, ତାପରେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ସପ୍ତଲୋକସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ; ପୃଥିବୀରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାତ ସମୁଦ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪ରେ ଶିବ (ରୁଦ୍ର/ଶଙ୍କର) ଓ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ-ବୈରର କାରଣକଥା ଉପସ୍ଥାପିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭବ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ଶିବ ପୂର୍ବେ ବିଘ୍ନ କରିଥିବା ଓ ତାହାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଭୟ ଜନ୍ମିଥିବା କଥା କହି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୫ରେ ଉମାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ବିବାହପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରା ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟ ଆଶ୍ରମର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକାସଙ୍ଗେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ) ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପତି ହେବେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାଣୀରେ ହିମବାନଙ୍କ ବିଶାଳ ପର୍ବତତଟରେ ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ଉମା/ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବରର ଆଚାର ଓ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ବିକାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି ହିମବାନ ତ୍ରିଲୋକରେ ସ୍ୱୟଂବର ଘୋଷଣା କରି ରତ୍ନାଳଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୭ ଶିବବିବାହ ସମାପ୍ତି ପରେ ଘଟିଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଭବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କ ଅନେକ ନାମ ଓ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୈବ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଓ ଋଷି-ବ୍ରତକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ମନ୍ମଥ (କାମ) ଶିବଙ୍କ ସମାଧି ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞବିନାଶକୁ ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ଦିବ୍ୟ ସମ୍ମାନ ସମ୍ପର୍କିତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱୀୟ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ଅପାର ପ୍ରଭାବର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଥା କହନ୍ତି। ଶିବତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ଦକ୍ଷ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର କରି ଶିବଙ୍କୁ ଦେବତାମୂଳ, ବେଦଧ୍ୱନି, କାଳସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରକୃତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମନୋଧର୍ମର ଅଧିଷ୍ଠାନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୧ରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ଓ ଶିବକ୍ରୋଧର ପୂର୍ବକଥା ପରେ ଏକାମ୍ରକ ନାମକ ଶୈବ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ-ବର୍ଣ୍ଣନାରୂପେ ଦିଆଯାଇଛି। ଋଷିମାନଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ଏକାମ୍ରକ ବାରାଣସୀ ସମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପାପନାଶକ; ସେଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଆଠ ତୀର୍ଥର ସମୁହ ଅଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୨ରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିରଜା-କ୍ଷେତ୍ରର ପାବନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିରଜା ଓ ମାତୃଦେବୀମାନେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବଂଶକୁ ପବିତ୍ର କରି ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ତୁତି ହୋଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା କୃତଯୁଗର ଆଦର୍ଶ ବୈଷ୍ଣବ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞକୁଶଳ, ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରୂପେ ଏକ ଆଦର୍ଶ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଆସେ। ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସଂଯମୀ, ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ; ଅଶ୍ୱମେଧ ସହିତ ମହାଯଜ୍ଞ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅପାର ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୫ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ପରମ ପବିତ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବେ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତିମା କାହିଁକି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇନଥିଲା?

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ରାଜା କ’ଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସଂକ୍ଷେପରେ ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଭୂ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ରାଜା ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରମଣୀୟ ସ୍ଥଳ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର-ପ୍ରାସାଦ) ନିର୍ମାଣର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବିଶାଳ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଓ କିପରି ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଏବଂ ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ) କିପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୪୯ ‘କାରୁଣ୍ୟ-ସଂଜ୍ଞକଂ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୋତ୍ରମ୍’ ନାମକ ଦୀର୍ଘ ଭକ୍ତିମୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୦ରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ନିତ୍ୟପୂଜ୍ୟ ପ୍ରତିମା ପାଇବା ଉପାୟ ଖୋଜି ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ନିଜକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭାବେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସେ ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ପରିଚୟ-ଭେଦରୁ ଅତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଯମଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମାହାର କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୨ରେ ମହାପ୍ରଳୟର ଭୟାନକ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁପ୍ତ ହେବା ସହ ଚରାଚର ଜଗତ ନିଶ୍ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଘୋର ଗର୍ଜନ, ବିଜୁଳି, ବିନାଶକ ଉତ୍ପାତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୟର ସଙ୍କେତ ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାପ୍ରଳୟର ଭୟାନକ ଓ ଭବ୍ୟ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ବିଜୁଳିରେ ଶୋଭିତ, ନାନା ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପର ବିଶାଳ ମେଘମାଳା ହଠାତ୍ ଉଠି ସର୍ବଗ୍ରାସୀ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଜଳଧର ଆକାଶକୁ ଢାକିଦିଏ, ଦିଗମାନେ ପ୍ଲାବିତ ହୁଅନ୍ତି, ସମୁଦ୍ର ସୀମା ଲଂଘନ କରେ, ପର୍ବତ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଲୀନ ହୋଇ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ବିଶ୍ୱଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁର ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୫ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଥିଓଫାନୀ ଦେଖାଯାଏ। ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁର ଦେହରୁ ବାହାରି ପୁନର୍ବାର ଏକାର୍ଣ୍ଣବ—ପ୍ରଳୟର ଏକାକୀ ମହାସାଗର—ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଲୀନ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୬ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାର ମଧ୍ୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂବାଦ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁରୂପକୁ ସ୍ତୁତି କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଗମ୍ୟ ମାୟା ଓ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିଶ୍ୱଦର୍ଶନର ରହସ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପଞ୍ଚତୀର୍ଥବିଧିର ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ହ୍ରଦରେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ଶୈବ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ‘ସଂସାରସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର’ ଭାବ ଧାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୮ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନରସିଂହ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଦର୍ଶନ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ପରେ ନରସିଂହଙ୍କୁ ପରମ ରକ୍ଷକ ଓ ତାରକ ରୂପେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୫୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅନନ୍ତରୂପ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ତାରକଶକ୍ତି, ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଓ ଶ୍ୱେତମାଧବ ଦେବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଶ୍ୱେତମାଧବଙ୍କ ଗୌରବ ଏବଂ ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହରିମୂର୍ତ୍ତିର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୦ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ‑ପୂଜାର ତାରକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରଳୟଜଳରେ ବେଦରକ୍ଷା ଓ ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପନାର ପ୍ରାଚୀନ ଅବତାରକଥା ସହ। ମତ୍ସ୍ୟ‑ମାଧବଭକ୍ତିରେ ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି, ହରିଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଲୋକିକ ଶୁଭଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କଥିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୧ରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର-ବିଧି ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳମଧ୍ୟରେ ନାରାୟଣପୂଜାର ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସାଧକଙ୍କୁ ମହାଜଳାଶୟ ସମୀପରେ ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଚତୁରଶ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ପଦ୍ଧତିରେ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାଗରଙ୍କୁ ତୀର୍ଥରାଜ—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କ ଅଧିପତି—ଭାବେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ସ ଥିବା ସାଗରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନସର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯାତ୍ରା-ବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସରୋବର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ପାବନକାରୀ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା ‘ମହାଜ୍ୟୈଷ୍ଠୀ’ ନାମକ ବିଶେଷ କାଳଯୋଗ (ରାଶି–ନକ୍ଷତ୍ର ସମ୍ମିଳନ) ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୫ରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକର ଶୁଭ ସମୟ ଓ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର କୂପର କଥା ରହିଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୬ରେ ଗୁଡିଭା-ଯାତ୍ରାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ/ହଲିନ) ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରିଥିବା ମୋକ୍ଷଦାୟି ତୀର୍ଥାଚରଣ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୬୭ ସଂବାଦରୂପ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରାର ଫଳଭେଦ ପଚାରିଲେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣ୍ୟଫଳ ଓ ବିଧିକ୍ରମକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କହନ୍ତି। ସଂଯମ ଓ ନିୟମପାଳନ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଯାତ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଶସ୍ତ ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ବିଶେଷ କାଳରେ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକର ପ୍ରମାଣ, ତେଜ, ଭୋଗ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ କେଉଁ କର୍ମ/ଉପାସନାରେ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହା ପଚାରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣିତ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ନାମକ ଦୁର୍ଲଭ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ହରିଙ୍କ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଏତେ ସହଜ କିପରି? ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ସହ ତୁଳନା କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ର-ପରିକ୍ଷାଳିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକ୍ଷେତ୍ରର ଅତୁଲ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷଣା କରି, ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଏକଥର ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁଚକ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତ୍ରିଦୈବତ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସ୍ୱରୂପଭେଦ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟଦେଶ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶକୁ ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ, ଜଳସମୃଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମପାଇଁ ଶୁଭ ପବିତ୍ର ଭୂମି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ମହୋତ୍ସବ ମଧ୍ୟରେ ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଓ ଈଶାନୀ/ଉମାଙ୍କ ବିବାହବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବିଶ୍ୱକର୍ମା/ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ରତ୍ନନିର୍ମିତ ବେଦୀ ତିଆରି ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭୩ରେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଆଧାର କରି କମଣ୍ଡଲୁ-ସଂପୃକ୍ତ ଦେବୀ ଏବଂ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବର୍ଧକ ପବିତ୍ର ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ବଲିଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାହାରେ ଦେବମାନେ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କମଣ୍ଡଳୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କରିବାବେଳେ କିପରି ଦ୍ୱିରୂପ ହେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭୫ରେ ନାରଦ କୈଲାସରେ ଋଷି ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ ବ୍ରହ୍ମା ସେ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗୌତମ ବାକ୍ସଂଯମ କରି କୁଶାସନରେ ବସି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ, କାଳବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ବେଦବାଣୀ ଓ ଯଜ୍ଞ ଦିବ୍ୟ ଦେହରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ମହିମାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭୬ରେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ଓ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପବିତ୍ର ଭୂ-ତୀର୍ଥକଥା ଏବଂ ଗୋଦାବରୀ ତୀର୍ଥସ୍ନାନବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ)କୁ ସର୍ବତୀର୍ଥର ଶିରୋମଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟିନୀ ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଶିବ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଳ୍ପ ପରିସରରେ ମଧ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ପ୍ରକଟ ହେବ, କାରଣ ଶିବ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବରଦାତା।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭୮ରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ‘ଦ୍ୱୈବିଧ୍ୟ’ (ଦୁଇ ରୂପ)କୁ ବଂଶକଥା ଓ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ସହିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ସଗର, ସନ୍ତାନହୀନତା ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବରଦାନ କହନ୍ତି—ଏକ ରାଣୀଠାରୁ ବଂଶଧର ଏକ ପୁତ୍ର, ଅନ୍ୟ ରାଣୀଠାରୁ ଷଷ୍ଟିହଜାର ପୁତ୍ର।

ଅଧ୍ୟାୟ ୭୯ରେ ନାରଦ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଫଳକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଅବିରତ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପାବନ ପ୍ରବାହପଥ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାରଣକଥା ସହିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କୁଶାବର୍ତ୍ତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନୀଳପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ନୀଳଗଙ୍ଗାକୁ ଋଷି ଗୌତମ କୁଶାଘାସ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ‘ଆବର୍ତ୍ତିତ’ କରିଥିବାରୁ ଏହା ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ କୁଶାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୧ ଗୌତମୀ-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତୀର୍ଥ, ‘କୌମାର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟି ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ତାରକାସୁର ବଧ ପରେ ପାର୍ବତୀ ସ୍ନେହରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିହାର କରିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୨ରେ କୃତ୍ତିକା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ପବିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ସୋମପାନର ଫଳ ମିଳେ। ଶିବଙ୍କ ଭବ-ରେତସ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ କାମ-ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ ଛଅଜଣ ‘ସେଇ ଅଗ୍ନି’ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୩ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟର ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାର ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ବଂଶଜ ଭୌବନ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଯଜ୍ଞସଙ୍କଟ କଥା କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୪ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ବ୍ରହ୍ମଗିରି ସମୀପ ଥିବା ଅଳ୍ପପରିଚିତ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ‘ପୈଶାଚ ତୀର୍ଥ’ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାପରେ ଅପ୍ସରା ଅଞ୍ଜନା ଓ ଅଦ୍ରିକା ପଶୁରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଞ୍ଜନ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୫ରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା (ଗୋଦାବରୀ) ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ କ୍ଷୁଧାତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟର କାମନା ପୂରଣ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୬ରେ ଗୋଦାବରୀ–ଗୌତମୀ ସଙ୍ଗମସ୍ଥ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ହରିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି ଗଣିକା-ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ‘ଅକ୍ଷୟ ପଦ’ ମିଳେ। କଥାନକରେ ମୃତ୍ୟୁ ବନ୍ଦ ହେବାରୁ ପୃଥିବୀ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବସୁଧା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୭ରେ ଅହଲ୍ୟାସଙ୍ଗମ ନାମକ ତୀର୍ଥର (ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ) ପବିତ୍ରତାର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଅତି ଶୁଭଲକ୍ଷଣୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କ ପାଳନ ତପସ୍ବୀ ଓ ବେଦବିଦ୍ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ସେହି ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପତି ହେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୮ରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ସାପେକ୍ଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନେଇ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନସ୍ଥାନ-ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୮୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଅରୁଣା–ବରୁଣା ନଦୀଦ୍ୱୟର ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ପାବନକାରୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୦ରେ ଗାରୁଡତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ସ୍ନାନର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଶେଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିନାଗ ଗରୁଡଭୟରୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଅଭୟବର ପାଏ; ତଥାପି ଗରୁଡ ତାକୁ ଧରି ବାନ୍ଧି ଦିଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୧ରେ ଗୋବର୍ଧନ-ତୀର୍ଥର ପରମ ପାବନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଜାବାଳି ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୃଷକ ବଳଦମାନଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ହାଙ୍କିବାରୁ ଗୋ-କଲ୍ୟାଣ ନେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଚିନ୍ତା ଜାଗେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୨ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାସଂଲଗ୍ନ ‘ପାପ-ପ୍ରଣାଶନ’ (ଧୌତପାପ) ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। କଥାରେ ଧୃତବ୍ରତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମହୀ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ପତିତା ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନାଜ୍ଜାତ ଗାଲବ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟରେ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମବଶେ ପତନ ଓ ସାମାଜିକ ଅବନତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୩ରେ ପିତୃତୀର୍ଥ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦାଶରଥି ରାମ ସୀତାସହିତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେହିଠାରେ ପିତୃତୀର୍ଥ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ କଲେ ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ୱେତ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ସେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମରେ ଶିବଭକ୍ତ, ଅତିଥି-ସତ୍କାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ପୂଜାରତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୫ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ସର୍ବପାପ ଓ ରୋଗନାଶକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ବଂଶକଥା କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜୀବ ଓ କବି (ଶୁକ୍ର)। ଶିକ୍ଷାଦାନରେ ପକ୍ଷପାତ ଦେଖି ଶୁକ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ଖୋଜି ବୃଦ୍ଧ ଗୌତମଙ୍କୁ ପଚାରେ।

ଏହି ୯୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଦୋଷରୁ ଭୟଭୀତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଳାୟନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପାପରୂପ ଅପରାଧବୋଧ ନିରନ୍ତର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ମହାହ୍ରଦରେ ଲୁଚିଯାନ୍ତି ଏବଂ ‘ଇନ୍ଦ୍ରହୀନ’ ଦେବମାନେ ଲୋକଶାସନ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଧନଦ (ବୈଶ୍ରବଣ/କୁବେର) ସହିତ ତାହାର ସମ୍ବନ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କୁବେର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ସହ ଭ୍ରାତୃବୈରରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୮ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ (ବହ୍ନିତୀର୍ଥ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ବିଘ୍ନନାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳଦାୟକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ପରେ ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସଙ୍କଟ—ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭ୍ରାତା ଓ ହବିବାହକ ଜାତବେଦସ ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ହତ ହେବାରୁ ଦେବମାନେ ହବି ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୯୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଋଣପ୍ରମୋଚନ/ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। କକ୍ଷୀବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଶ୍ରବା ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ‘ପରିବିତ୍ତି’ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ବରୁ କନିଷ୍ଠର ବିବାହ) ଦୋଷଭୟରୁ ବିବାହ ଏବଂ ବୈଦିକ ଅଗ୍ନିକର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୦ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସୁପର୍ଣ୍ଣା–କଦ୍ରୂ ସଙ୍ଗମର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୧ରେ ‘ପୁରୂରବସମ୍’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ସ୍ମରଣ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନର ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୨ରେ ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ନଦୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏଗୁଡ଼ିକ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଜଳପାନ କଲେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ ନାଶ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଶମୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଏହା ସର୍ବପାପ-ନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ କରି ଅନେକ ଋତ୍ୱିକ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ରାଜସ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୪ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ)–ଗଙ୍ଗା ନଦୀ-ତୀର୍ଥସମୁହର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ଧର୍ମନୀତିମୟ କଥାବସ୍ତୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ବାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଆଗ୍ନେୟ, ଐନ୍ଦ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ ଆଦି ନାମିତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୫ରେ ସୋମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃପ୍ରୀତି ବଢ଼େ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ପୁରାତନ କଥା କହନ୍ତି: ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତସମ, ପ୍ରାଣଦାୟକ ସୋମକୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଧରି ରଖିଥିଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୬ରେ ପ୍ରବରାସଙ୍ଗମ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସର୍ବହିତକାରୀ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା-ସଙ୍ଗମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। କଥାନୁସାରେ ଦେବ ଓ ଦାନବ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କରନ୍ତି—ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ, ବାସୁକି ରଜ୍ଜୁ—ଏବଂ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୭ରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୃଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ଭୂବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଅନ୍ତି। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ‘ବୃଦ୍ଧ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମ ମୁନି—ଶାରୀରିକ ଦୋଷ ଓ ଔପଚାରିକ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବରୁ ସେ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ଅଳ୍ପ ବୈଦିକ ଆଚାର ପାଳନ କରି, ନିରନ୍ତର ଅଗ୍ନିପୂଜା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୮ରେ ଇଲାତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପରମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ସହିତ ମହାପାପକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେଇଥାଏ। ହିମାଳୟର ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରୁଥିବା ରାଜା ଇଳ ଏକ ରତ୍ନମୟ ଗୁହାରେ ରହେ; ସେହି ଗୁହା ଯକ୍ଷାଧିପତି ସମନ୍ୟୁଙ୍କ ନିବାସ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୯ରେ ଗୋଦାବରୀ ତଟସ୍ଥ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୦ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଗୋଦାବରୀ–ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଲେଶ୍ୱର (ଚକ୍ରେଶ୍ୱର/ପିପ୍ପଲେଶ) ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାଗତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏହାକୁ ମନୋକାମନା ପୂରଣକାରୀ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନପୁରର ରାଜା ଶୂରସେନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଆକାଂକ୍ଷିତ ପୁତ୍ର ଭୟଙ୍କର ସର୍ପରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପରେ ‘ନାଗେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୨ରେ ଗୌତମୀ ତଟର ମାତୃତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ–ଅସୁର ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଥା କହନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଜିତିପାରିନଥିବାରୁ ଶୂଳପାଣି ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନରେ କାଳକୂଟ ପାନ ଓ କାମଦମନ ଭଳି ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ସହାୟତା ମାଗନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୩ରେ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କଥାନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗର୍ଦ୍ଧଭମୁଖୀ ଭୟଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଶିର ଦେବଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ସଙ୍କଟ ହୁଏ; ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୪ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅବିଘ୍ନ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଦେବସତ୍ରରେ ବିନାୟକଙ୍କ କାରଣରୁ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ବିଘ୍ନ ହୋଇ କର୍ମ ଅଟକିଗଲା।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୫ରେ ଶେଷତୀର୍ଥ (ନାଗତୀର୍ଥ)ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ରସାତଳର ନାଗରାଜ ଶେଷ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ-ରାକ୍ଷସ ଆଦିଙ୍କ ଅନୁପ୍ରବେଶରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶରଣ ଖୋଜନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୬ରେ ମହାନଲ/ବଡ଼ବାନଲ ତୀର୍ଥ ଓ ବଡ଼ବା-ସଙ୍ଗମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସତ୍ତ୍ରଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଗ୍ରହ କରିଦେଲେ, ଫଳରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମରଣ ଥମ୍କିଗଲା; ଏହାରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଶୂନ୍ୟପ୍ରାୟ ହେଲା ଓ ମର୍ତ୍ୟଲୋକ ଅତିଭରିଗଲା।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଆତ୍ମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଏହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୮ରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ ସଂପୃକ୍ତ ତୀର୍ଥମାଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାମ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ପବିତ୍ରଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଅଶ୍ୱତ୍ଥ-ତୀର୍ଥ, ପିପ୍ପଳ ଏବଂ ଉତ୍ତରର ମଣ୍ଡତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣଯାତ୍ରା ଓ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନର ପୁରାତନ କଥା କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୯ରେ ସୋମତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସୋମପାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ଆଦ୍ୟ ‘ମାତା’ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ଧାରଣ କରି ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୦ ଗଙ୍ଗାତଟର ଧାନ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ଏହା ସମୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିପଦ-ନିବାରଣ ଦେଇଥିବା ସର୍ବହିତକର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୧ରେ ଗଙ୍ଗାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଇଟି ସଙ୍ଗମ-ତୀର୍ଥ—ରେବତୀ–ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ବିଦର୍ଭା–ଗୌତମୀ—ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ବୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ରେବତୀ ଦେହବିକୃତ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ବିବାହ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥାନ ନେଇ ଭରଦ୍ୱାଜ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୨ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ପରେ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗମ ଓ ଦେବସନ୍ନିଧି ସହିତ ଜଡିତ ତୀର୍ଥସମୁହ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟର ରାମତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା କଥାହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗୌତମୀତଟର ‘ପୁତ୍ରତୀର୍ଥ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଏହା ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକାରୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅଦିତିବଂଶର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ଦିତି ଶୋକ ଓ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ; ଦନୁର ପ୍ରେରଣାରେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉପାୟ ଖୋଜେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୫ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯମ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାତଟର ଏହି ତୀର୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କଥାରେ କପୋତ (ଅନୁହ୍ରାଦ) ଓ ତାହାର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଉଲୂକ ନାମକ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ-ବଂଶ ଗଙ୍ଗାର ଦୁଇ କୂଳରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୬ରେ ତପସ୍ତୀର୍ଥ (ସତ୍ତ୍ରତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ସାରସ୍ୱତ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠ’ କିଏ—ଅଗ୍ନି କି ଆପଃ (ଜଳ) —ଏହି ବୈଦିକ ଋଷିମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୭ରେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୌତମୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ତପୋବନ, ନନ୍ଦିନୀ–ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରକୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ ଶାର୍ଦୂଳ ତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି; ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୯ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟର ଏକ ତୀର୍ଥସମୂହର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପୌରାଣିକ ଆଧାର ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅପମାନ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପୁନଃ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା ଜଡିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଗୋଟିଏ କୂଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ/ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୂଳରେ ଅବ୍ଜକ ତୀର୍ଥ, ସହିତ ଫେନା ନଦୀର ଗୌତମୀ ସଙ୍ଗମକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୦ରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଫଳଦାୟକ ଆପସ୍ତମ୍ବ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି-ଏକ୍ୟର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୧ରେ ଗଙ୍ଗାତଟର ଯମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏଠାରେ ପିତୃତୃପ୍ତି ବଢ଼େ ଓ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଦିବ୍ୟ ଶ୍ୱାନୀ ସରମା ଯମପ୍ରିୟ ଚାରି-ନେତ୍ର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସହ ଦେବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞଗୋଧନ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ ରାକ୍ଷସାଦି ଗାଈ ଅପହରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୨ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଯକ୍ଷିଣୀ-ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ସର୍ବଫଳଦାୟକ” ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ଏବଂ ମହା ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ନାମର କାରଣ ପିପ୍ପଲା କଥାରେ: ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ଭଉଣୀ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୩ରେ ଗୌତମୀ ତଟର ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଋଷି ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ତାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ପୈଠୀନସୀ ବସୁଥିଲେ। ପୁରୋଡାଶ ହବି ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଯଜ୍ଞଧୂମରୁ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ହବି ଭକ୍ଷଣ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୪ରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ପାପନାଶକ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଗୌତମୀ ତଟରେ ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ସାତ ମହର୍ଷି ଦୀର୍ଘ ସତ୍ତ୍ରଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୫ ରେ ବାଣୀ–ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟଧର୍ମର ନୀତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବାଗୀଶ୍ୱର (ବାଣୀର ଅଧିପତି ଶିବ) ପୂଜିତ ଏହି ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତା ବିବାଦ ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପରିମେୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୬ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରୂପେ ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ମୁଦ୍ଗଳପୁତ୍ର ମହର୍ଷି ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ବୈଷ୍ଣବଭକ୍ତି କଥିତ ହୋଇଛି। ଜାବାଳା ସହ ବସି ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି, ଗୁରୁଦିଆ ବିଧିରେ ପ୍ରତିଦିନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୭ରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ବଢ଼ାଏ ଓ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ) ନାଶ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଦରିଦ୍ରାଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ବିବାଦ କହନ୍ତି; ଦୁହେଁକୁ ସଂସାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପରସ୍ପରବିରୋଧୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୮ରେ ଗୌତମୀ ତଟର ଭାନୁତୀର୍ଥ (ମୃତସଂଜୀବନ-ତୀର୍ଥ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ସର୍ବପାପହର ଓ ମହାପାତକନାଶକ, ସର୍ବଙ୍କୁ ଫଳଦାୟକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। କଥା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଶର୍ୟାତି ଓ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବୈଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦାଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଚାଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୯ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଖଡ୍ଗତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉପଦେଶମୂଳକ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହି, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷର ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳେ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୦ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆତ୍ରେୟ (ଅନ୍ୱିନ୍ଦ୍ର) ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଋତ୍ୱିଜ ପୁରୋହିତ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଷି ଆତ୍ରେୟ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କଲେ; ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ହୋତୃ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଶେଷରେ ମାହେଶ୍ୱରୀ ଇଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଗମନଶକ୍ତି ଓ ତେଜ ମିଳିଲା।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କପିଲାସଙ୍ଗମ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ପୁଣ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ୱେନ ରାଜାଙ୍କ ପତନ ପରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସୁଶାସନ ସ୍ଥାପନର ଖୋଜ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀ କପିଲଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଆଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୨ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଦେବସ୍ଥାନ-ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାମକରଣ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ରିତୁଆଲ୍-ଫଳପ୍ରଦତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କୃତଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବ-ଦାନବ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସିଂହିକା ବଂଶ—ରାହୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମେଘହାସ—ର କଥା ଆସେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ସିଦ୍ଧତୀର୍ଥର ଅପୂର୍ବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶିବ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ରୂପେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୪ରେ ପରୁଷ୍ଣୀ–ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପହର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୫ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ପରମ ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରାସ୍ଥଳ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇ ପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୬ରେ କାଳଞ୍ଜର ନାମକ ଶୈବ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାକୁ ସର୍ବପାପହର ଓ ଜରା-ରୋଗନାଶକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ନାହୁଷପୁତ୍ର ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ବଂଶକଥା କହନ୍ତି—ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ ଓ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଗୃହକଳହ ଓ ଧର୍ମ-ନୀତି ସଂକଟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୭ରେ ‘ଅପ୍ସରୋୟୁଗ’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଗଙ୍ଗାସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହି ସ୍ଥାନର ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ମଙ୍ଗଳକର; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ଦାନାଦି କଲେ ବନ୍ଧନମୋଚନ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୮ରେ କୋଟିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଧାରଣାତ୍ମକ ଭାବେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତୀର-ପରମ୍ପରା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୯ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନରୂପେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାରସିଂହ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ତମ୍ଭରୁ ନୃସିଂହଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ, ଅସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ବଧ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଦୈତ୍ୟ‑ରାକ୍ଷସ ସଂହାର କରି ଧର୍ମ ଓ ଜଗତ୍କ୍ରମ ପୁନଃସ୍ଥାପନର କଥା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୈଶାଚ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କର୍ମବିପାକ କଥା କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜୀଗର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦେଉଛନ୍ତି—ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଗୃହକ୍ଲେଶରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସେ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପକୁ ଯଜ୍ଞବଧ ପାଇଁ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରେ; ଏହା ଘୋର ଅଧର୍ମ ଓ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ସମୀପ ପାପ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୧ରେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିମ୍ନଭେଦ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତାହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାରେ ଐଲ (ପୁରୂରବା) ରାଜା ଓ ଅପ୍ସରା ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ହଠାତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ ରାଜାଙ୍କ ମୋହଭଙ୍ଗ ଓ ନୀତି-କ୍ରିୟାମୁଖୀ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୨ରେ ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ର ଘାଟ ‘ନନ୍ଦୀତଟ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୩ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ; ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭବ (ଶିବ) ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭଗବାନ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସନ୍ନିଧାନରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୪ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଧିକାରବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟର ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମଙ୍ଗଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୫ରେ କପିଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ଦାନକୁ ପୁନଃ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ (ଅପରିହରଣ) ଧର୍ମନୀତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗିରା ଋଷିଙ୍କ ଯାଜକତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଏକ ଭୂମିଖଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୬ରେ ଶଙ୍ଖହ୍ରଦ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍ଖଗଦାଧର ରୂପେ ଦର୍ଶନ ଦେନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦେବଦର୍ଶନ କଲେ ଯାତ୍ରୀ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୭ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟସ୍ଥ କିଷ୍କିନ୍ଧା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା କାମନାପୂରଣକାରୀ ଓ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଙ୍କ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୮ରେ ବ୍ୟାସତୀର୍ଥ (ପ୍ରାଚେତସ)ର ଅତୁଳ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଦଶ ମାନସପୁତ୍ର, ପରେ ବେଦ‑ବେଦାଙ୍ଗ‑ଶାସ୍ତ୍ରପାରଙ୍ଗତ ଦିବ୍ୟ ଆଙ୍ଗିରସ ଭାବେ ପରିଚିତ, ମାତାଙ୍କୁ ପୂଜା ନକରି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୯ରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଞ୍ଜରାସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏଠାକୁ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ରାଜର୍ଷିମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ଗରୁଡଙ୍କ ନାଗସେବା କଥାରେ ଦିଆଯାଇଛି—କଦ୍ରୂ ସହ କପଟ ଶର୍ତ୍ତରେ ବିନତା ହାରିଥିବାରୁ ଗରୁଡ ନାଗମାନଙ୍କ ଦାସତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୦ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟର ଦେବାଗମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ଶୈବ ତୀର୍ଥ; ଭୁକ୍ତି‑ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ତର୍ପଣରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୧ରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କୁଶତର୍ପଣ ତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରଣୀତାସଙ୍ଗମର ଅପୂର୍ବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଁଠାରୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୨ରେ ମନ୍ୟୁ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହାର ସ୍ମରଣ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାପନାଶକ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟକ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୩ରେ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଏବଂ ପାପ, ରୋଗ, ବିଘ୍ନ ନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟର ପୂର୍ବେ ଥିବା ଶ୍ୱେତ/ଶୁଭ୍ର ପର୍ବତ ସମୀପର ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୪ରେ ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗଦାଧର (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗୌତମୀ/ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଚିଚ୍ଚିକା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଏହା ରୋଗ, ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶ ନିବାରକ ସର୍ବପାବନ ସ୍ଥାନ; ତପସ୍ବୀ, ଋତୁପୁଷ୍ପ ଓ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶରେ ଏହା ଅଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୫ରେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଭଦ୍ରତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶକ, ପାପ ଶମନକାରୀ ଏବଂ ମହାଶାନ୍ତିଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୬ରେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପତତ୍ରି-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ରୋଗନାଶକ ଓ ପାପହର; ଏହାର ମହିମା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଶ୍ୟପବଂଶଜ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବଂଶକଥାରେ ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ ସହିତ ସମ୍ପାତି ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରମୁଖ କରାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୭ରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିପ୍ରତୀର୍ଥ (ନାରାୟଣତୀର୍ଥ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକ ଆସନ୍ଦିବକୁ ରାତିରେ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସୀ କଙ୍କାଲିନୀ ଅପହରଣ କରି ଗୌତମୀ/ଗୋଦାବରୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଶ୍ରୀଗିରି ନିକଟ, ରାଜା ବୃହତ୍କୀର୍ତ୍ତି ଶାସିତ ନଗରକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୮ରେ ଭାନୁତୀର୍ଥ ଓ ସମୀପସ୍ଥ ତ୍ୱାଷ୍ଟୃ, ଯାମ୍ୟ (ଯମ), ଅଗ୍ନି, ଐନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଏବଂ ମାହେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାପନାଶକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୯ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏହା ରୋଗନାଶକ, ପାପହର ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ଦେଇଥିବା ତୀର୍ଥ। କଥା ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଶ୍ରୀଗିରି ସମୀପରେ ଥିବା ‘ଆଦିକେଶ’ ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି; ଋଷିମାନେ ତାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୦ରେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ପୂଜିତ ଚକ୍ଷୁସ୍ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ, ଧର୍ମ ଅଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିବା ନୀତିକଥା ସହ ଗଠିତ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଭୌବନପୁର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃଦ୍ଧକୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌତମ ଓ ଧନୀ ବୈଶ୍ୟ ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ସହଚର ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୧ରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ତଟସ୍ଥ ଉର୍ବଶୀ ତୀର୍ଥ/କୈତବ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ମହେଶ୍ୱର-ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୨ରେ ସାମୁଦ୍ର-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳଦାୟକ, ପାପନାଶକ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ। ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଗୌତମ ଋଷି ମୁକ୍ତ କରିଥିବା ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ପୂର୍ବ ସାଗର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୩ରେ ଭୀମେଶ୍ୱର ଶିବସଂପୃକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି-ସତ୍ର ଓ ଧର୍ମ-ନୀତିଚର୍ଚ୍ଚା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ନାରଦଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ନିଜ ନିଜ ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା/ଗୋତ୍ର ଅନୁସାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭାଜନ କରି ଋଷି-ଅଧିକାରାଧିଷ୍ଠିତ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞ-ଭୂମି ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୪ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପରମ ପାବନତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମଗୁଡ଼ିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ ତୀର୍ଥ-ଜାଲର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ଏହି ଦେବୀ-ନଦୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଅନେକ ଋଷି ଆସି ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୫ରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପାବନଶକ୍ତି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୌତମୀ (ଗୋଦାବରୀ) ରୂପେ ତାଙ୍କ ଅବତାରକୁ ସଂବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୬ ଅନନ୍ତ-ବାସୁଦେବଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିମାର ଜୀବନବୃତ୍ତାନ୍ତ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପର୍ବତଶିଳାରୁ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବିଗ୍ରହ ଗଢ଼ାଇଥିଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୭ରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦାନକାରୀ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନରେ—ପଦ୍ମନୟନ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ସହ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସାକ୍ଷାତ୍ ତଥାୟ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ମୋକ୍ଷଦାୟକ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୮ ତପସ୍ୟାର ଅସୁରକ୍ଷା, ଦେବୀୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରମହିମାକୁ ଉପଦେଶମୂଳକ କଥାରେ ଦର୍ଶାଏ। ବ୍ୟାସ ଗୋମତୀ ନଦୀର ଏକାନ୍ତ ତଟରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଋଷି କଣ୍ଡୁଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭୯ ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାନୁବାଦ ନୁହେଁ; ବରଂ ପଣ୍ଡିତସମ୍ମତ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପସ୍ଥାପିତ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପୁନଃ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଚିରକାଳୀନ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିତ୍ୟ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା, ସେ କିପରି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ମାନବଦେହ ଧାରଣ କଲେ?

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୦ ବ୍ୟାସଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ତୁତିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଅବିନାଶୀ ପୁରୁଷ; ଏକାଧାରେ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ଆଧାର ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୧ରେ ପୃଥିବୀ (ମେଦିନୀ) ଉପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହିଂସ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅତିଭାର ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଙ୍କଟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅବତାରତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଲେ ଓ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜନାର୍ଦନ ସାଧୁର ରକ୍ଷା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ଓ ଲୋକସ୍ଥିତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୨ରେ କୃଷ୍ଣାବତାରର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତ୍ରିଲୋକହିତାର୍ଥେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେଇ ସମୟରେ ଯୋଗମାୟା ଯଶୋଦାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୩ରେ କଂସଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଆସିବାକୁ ଥିବା ଭବିଷ୍ୟବାଣୀଜନିତ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୪ରେ ବ୍ରଜଲୀଳାର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶୈଶବ ଘଟଣାମାଳା ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟୁଥିବା ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ପ୍ରତି ଗୋକୁଳବାସୀଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସୁଦେବ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଭେଟି ଶୀଘ୍ର ଗୋକୁଳକୁ ଫେରି ରୋହିଣୀପୁତ୍ର ବଳରାମ ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ନବଜାତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୫ରେ ବ୍ରଜଲୀଳାର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯମୁନା (କାଳିନ୍ଦୀ) ନଦୀରେ ନାଗରାଜ କାଳିୟଙ୍କ ଦମନ। ବଳରାମ ବିନା ବୃନ୍ଦାବନରେ ବିହାର କରୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନଦୀତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ବିଷରେ ଦଗ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ସରୋବର ଦେଖନ୍ତି; ତାହାର ବିଷାକ୍ତ ବାଷ୍ପରେ ଗଛପକ୍ଷୀ ଜଳିଯାଏ ଏବଂ ମଣିଷ ଓ ଗୋଧନ ପାଇଁ ଯମୁନାଜଳ ଅନୁପଯୋଗୀ ହୋଇଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୬ରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି କହନ୍ତି—ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଚରଣ କରୁଥିବା ରାମ (ସଙ୍କର୍ଷଣ/ବଳଭଦ୍ର) ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୁଗନ୍ଧିତ ପକ୍କ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଳବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଗୋପମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଧେନୁକ ନାମକ ଗଧା-ରୂପୀ, ମାଂସଭୋଜୀ ଦୈତ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ଏହି ବନ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପରିତ୍ୟକ୍ତ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୭ରେ ତାଳବନରେ ଗର୍ଦ୍ଧଭ-ଦୈତ୍ୟ ପତନ ପରେ ବୃନ୍ଦାବନ-ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ (ସଂକର୍ଷଣ) ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ଦାନବ ପ୍ରଲମ୍ବ ଗୋପବେଶରେ ବ୍ରଜରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବଳରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ସୁଯୋଗ ଖୋଜେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରଜଚକ୍ରର ଚରମ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନିଜ ମାନଭଙ୍ଗରେ କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ସଂବର୍ତ୍ତକ-ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ମେଘସେନାକୁ ନନ୍ଦଗୋକୁଳ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ପବନ-ବର୍ଷାର ପ୍ରଳୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଘୋର ବର୍ଷାରେ ଗାଈ-ବଛଡ଼ା ଛିଟିଯାଇ ଆହତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି; ଗୋପ-ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ପରେ ଗୋବର୍ଧନ ଧାରଣର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି କୃତଜ୍ଞ ଗୋପମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଆନ୍ତି। ସେମାନେ କାଳିୟଦମନ ଓ ପ୍ରଲମ୍ବବଧ ଭଳି ପୂର୍ବ ପରାକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି ପଚାରନ୍ତି—ସେ ମନୁଷ୍ୟ କି, ଦେବ କି, ନା କୌଣସି ଅତିମାନବ?

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୦ରେ କୃଷ୍ଣଚରିତ ଗୋପଜୀବନର ବିଜୟକଥାରୁ ମଥୁରାର ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ନାରଦ କଂସଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୂର୍ବବିଜୟ—ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, ପ୍ରଲମ୍ବ, କାଳିୟ, ପୂତନା-ବଧ ଓ ଶକଟଭଙ୍ଗ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରଦ୍ୱୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅକ୍ରୂର କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନର ତୀବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦଗୋକୁଳକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅକ୍ରୂରଙ୍କର ବ୍ରଜାଗମନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ–ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ କଂସ ଦ୍ୱାରା ବସୁଦେବ (ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି), ଦେବକୀ ଓ ରାଜା ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାର ଏବଂ ନିଜ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟର ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୩ରେ ମଥୁରା-ପ୍ରସଙ୍ଗର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ରାସ୍ତାର ସୀମାନ୍ତ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରୁ ରାଜରଙ୍ଗର ରାଜନୈତିକ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଂସବଧ ପରେ ମଥୁରାରେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃସ୍ଥାପନର କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀହରି ଦେବକୀ–ବସୁଦେବଙ୍କ ଭ୍ରମ ଦୂର କରି ନିଜ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ପିତାମାତା, ଗୁରୁ, ଦ୍ୱିଜ-ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ଅନିବାର୍ୟ ଧର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅବମାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ନିଷ୍ଫଳ ଓ ସମାଜବିଘାତକ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୫ରେ ବ୍ୟାସ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତନ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ କନ୍ୟା ଅସ୍ତି ଓ ପ୍ରାପ୍ତି ସହ ବିବାହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କଂସ ବଳବାନ ହେଲା, ଏହି କାରଣରୁ ଯାଦବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ମାଗଧରାଜ ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ ମଥୁରାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନଗରକୁ ଘେରାଉ କଲେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୬ରେ କାଳୟବନର ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଯାଦବମାନଙ୍କର କୌଶଳମୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗାର୍ଗ୍ୟ ସମାଜରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣଦେଶରେ ଘୋର ତପ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଏବଂ ଯାଦବ ନୁହେଁ ଏମିତି ଏକ ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁ ଜନ୍ମିବା ପାଇଁ ବର ପାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଭକ୍ତି, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତିଦାନରୂପ କୃପା ଓ ଯାଦବଜଗତର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସାମାଜିକ ପରିଦୃଶ୍ୟକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଏକ ସନ୍ଧିବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୮ରେ ବ୍ୟାସ ଏକ ବ୍ରଜକେନ୍ଦ୍ରିକ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀଧାରୀ ଅନନ୍ତ ମାନବବେଶରେ ବଳରାମ ରୂପେ କଠିନ ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ପରେ ଆନନ୍ଦଭୋଗ ପାଇଁ ଅବସର ପାଆନ୍ତି। ବରୁଣ ବାରୁଣୀକୁ (ମଦ୍ୟଦେବୀ) ଅନନ୍ତଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାନ୍ତି; ସେ ବୃନ୍ଦାବନ ସମୀପ କଦମ୍ବ ଗଛର ଖୋଲରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମଦିରାଧାରା ପ୍ରବାହିତ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୯ରେ ବିଦର୍ଭଦେଶର କୁଣ୍ଡିନ ନଗରୀର ରୁକ୍ମିଣୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ରାଜା ଭୀଷ୍ମକଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ରୁକ୍ମୀଙ୍କ ଭଉଣୀ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବଳବାନ ଶମ୍ବର ଯେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲା, ସେଇ ଦାନବକୁ ପରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କିପରି ଜୟ କଲେ? ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଜନ୍ମର ଷଷ୍ଠ ଦିନ କାଳଶମ୍ବର ସୂତିକାଗୃହରୁ ଶିଶୁକୁ ନେଇ ଭୟଙ୍କର ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ଫେଙ୍ଗିଦିଏ; ଗୋଟିଏ ମାଛ ତାଙ୍କୁ ଗିଳିନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟାଙ୍କ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ହୋଇଛି। ପରେ ରୁକ୍ମିଙ୍କ କନ୍ୟା ସହ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବିବାହ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଆସେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୨ରେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଐରାବତରେ ଆରୋହଣ କରି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସି ଦେବକୀସୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରର ରାଜା ନରକ (ଭୌମ) ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛି, ତାହାର ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୩ରେ ନରକାସୁରବଧ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ବରୁଣଙ୍କ ଛତ୍ର ଓ ମଣିପର୍ବତ ବହନ କରି ଶଙ୍ଖନାଦ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ସ୍ୱାଗତ-ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ଅଦିତିଙ୍କ ତେଜୋମୟ ଭବନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡଳ ଅର୍ପଣ କରି ନରକବିନାଶ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୪ରେ ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପରେ କେଶବ ଗମ୍ଭୀରଭାବେ ‘ଅପରାଧ’ କ୍ଷମା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରି, ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ହରଣ କେବଳ ସତ୍ୟ-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଥିଲା ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଫେରାଇ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ରାଜାଧିକାର ଓ ଆୟୁଧାଧିକାରକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନେକ ପଟରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ୟାସ ରୁକ୍ମିଣୀ, ସତ୍ୟଭାମା, ରୋହିଣୀ, ଜାମ୍ବବତୀ, ନାଗ୍ନଜିତୀ, ଶୈବ୍ୟା, ମାଦ୍ରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଓ କାଲିନ୍ଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କୃଷ୍ଣସନ୍ତାନର ଅପାର ସଂଖ୍ୟା ସୂଚାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୬ରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ–ଉଷା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୋଣିତପୁରରେ ବାଣାସୁରଙ୍କ ଦୁର୍ଗନଗରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ମହାଦେବୀୟ ସଂଘର୍ଷରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବାଣ ଯୋଗ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବାରୁ ଶିବ ଶକୁନ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କର ମୟୂରଧ୍ୱଜ ଭଙ୍ଗିଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆସିବ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୭ରେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ନିଜକୁ “ବାସୁଦେବ” ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଦୂତ ପଠାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚକ୍ରାଦି ପ୍ରତୀକ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଦାବି କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୮ରେ ଯାଦବ ଓ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ଦୂତୀୟ ସଙ୍କଟର କଥା ରହିଛି। ଜାମ୍ବବତୀପୁତ୍ର ସାମ୍ବ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ସ୍ୱୟଂବରରୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କରିଥିବାରୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ କୌରବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୯ରେ ବ୍ୟାସ ମୁନିସଭାକୁ ଦ୍ୱିବିଦ ନାମକ ମହାବଳୀ ବାନରର ଉପଦ୍ରବ ଓ ତାହାର ବିନାଶ କଥା କହନ୍ତି। ଦେବବିରୋଧୀ ନରକାସୁରଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରି, କୃଷ୍ଣ ନରକବଧ କରିବା ପରେ ପ୍ରତିଶୋଧବଶେ ସେ ଦେବତା ଓ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୦ରେ ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୂରଣକ୍ରମରେ ଯାଦବକୁଳର ସ୍ୱୟଂ-ଉପସଂହାର ଓ ଦ୍ୱାରକାର ସମୁଦ୍ରନିମଜ୍ଜନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସୁସଂଗତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣାବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ—ହିଂସ୍ର ରାଜା ଓ ଆସୁରୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିନାଶ, ଯାହା ଅର୍ଜୁନ ଓ ବଳରାମ ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୧ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୃଥିବୀୟ ଲୀଳାର ଶେଷ ଗତି ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଲୀନ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦାରୁକ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଓ ରାଜ୍ୟ-ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ସହ ଆଣେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୨ରେ ହରିଙ୍କ ପୃଥିବୀତ୍ୟାଗ ପରେ ଯାଦବଲୋକର ବିଲୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଓ ଯାଦବ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରକାରୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୩ରେ ଋଷିମାନେ ରାମ‑କୃଷ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରାହ‑ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବର ସ୍ୱରୂପ, ରୂପ, ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥ ଏବଂ ମହାଜଳରୁ ନିମଗ୍ନ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଲୀଳା ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୪ରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ କେତେ କଠିନ, ତାହାର ପରିମାଣ, ପୁଣ୍ୟବାନ ଓ ପାପୀଙ୍କ ଗତି, ଏବଂ ନରକର ସଂଖ୍ୟା-ଭେଦ। ବ୍ୟାସ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତି କ୍ଷଣରୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଯମଲୋକର ଦୂରତା ଛୟାଶୀ ହଜାର ଯୋଜନ; ଛାୟା, ଜଳ ଓ ବିଶ୍ରାମ ବିନା ନିର୍ଦୟ ‘ମହାମାର୍ଗ’।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ପରଲୋକଗତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜିଜ୍ଞାସା ଅବ୍ୟାହତ ରହେ ଏବଂ ବ୍ୟାସ ଯମମାର୍ଗ ଓ ନରକର ଦଣ୍ଡ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବକୁ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରୁ ଯାମ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡେ; ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଭୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୬ରେ ଋଷିମାନେ ଯମମାର୍ଗରେ ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣି ଭୀତ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ସେ ଭୟାନକ ପଥକୁ ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଅଛି କି?

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୭ରେ ଯମମାର୍ଗ ଓ ନରକଯାତନା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଣିଷ ସହିତ ସତ୍ୟରେ କିଏ/କଣ ଯାଏ? ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି, ମରଣକାଳେ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ର ଓ ଦେହ ଜଡବସ୍ତୁ ପରି ଛାଡ଼ି ଯାଏ; କେବଳ ଧର୍ମ ହିଁ ଜୀବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୮ରେ ଋଷିମାନେ ଅଧର୍ମର ଗତି ଶୁଣି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଧର୍ମଦ୍ୱାରା କେଉଁ ଗତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ପାପକର୍ମରୁ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାକୁ କିପରି ଯିବାଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧୯ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ପରଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଂଶଜମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିପରି ଚିହ୍ନି କରିବେ। ବ୍ୟାସ କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୦ରେ ବ୍ୟାସ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ (ପିତୃମେଧ-ବିଧାନ)କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ସଂହିତାକୃତ କରିଛନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ କର୍ତ୍ତା, ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୧ରେ ବ୍ୟାସ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମଜୀବନର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ସଦାଚାରକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ କାମ୍ୟ କର୍ମର ତ୍ରିବିଧ ବିଭାଗ ପଚାରିଲେ, ସେ କହନ୍ତି ଯେ ନୀତିଶାସନ ବିନା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ତପ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୨ରେ ସଂବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ନିୟମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିସ୍ତାରେ ପଚାରିଲେ, ବ୍ୟାସ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିଧିମୂଳକ ରୂପରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୩ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉନ୍ନତି ଓ ପତନର କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ‑ଆଚାରମୂଳକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ହିମାଳୟ ଶିଖରରେ ଉମା ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କର୍ମପରିପାକରେ ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ଶୂଦ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ଅବନତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର କିପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରେ?

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୪ ଉମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ସଂବାଦ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ, ବାକ୍, ମନ ଏଇ ତ୍ରିବିଧ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ କିପରି ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଉଛନ୍ତି? ଶିବ ସତ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ସର୍ବଭୂତଦୟା, ସଂଯମ ଏବଂ ହିଂସା, ଚୋରି, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ତ୍ୟାଗକୁ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଓ କର୍ମବନ୍ଧ ଶିଥିଳକାରୀ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୫ ଉମା–ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶମୂଳକ ସଂବାଦରେ କର୍ମର ନୈତିକ ଗଠନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୬ରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସମବେତ ଋଷିମାନେ ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ସଂସାରଚକ୍ର ଓ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ନିଶ୍ଚୟ ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ବାସୁଦେବଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରଣ ନାହିଁ; ଦେହ‑ବାଣୀ‑ମନ ଦ୍ୱାରା ହରିଭଜନ ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୭ ଋଷିମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସଂବାଦରୂପ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାପନାଶକ ମହିମା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ଗତି କ’ଣ: ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, କିମ୍ବା ଉଭୟ?

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୮ରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର-ଚକ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଉପବାସ, ଶୁଚିତା-ଶୁଦ୍ଧି, ମନ୍ଦିର ପୂଜା ଓ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ (ପ୍ରଜାଗର), ଯାହା ସ୍ତୋତ୍ର, ଜପ, ହୋମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଭକ୍ତିଗୀତ (ଗୀତିକା) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୯ରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି କିପରି ଜନ୍ମେ, ଏବଂ କେହି କେହି କାହିଁକି ଅବୈଷ୍ଣବ ରହିଯାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ଓ ବିବେକ ପରିପକ୍ୱ ହେଲେ ମାତ୍ର ବାସୁଦେବରେ ଭକ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୦ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କଳ୍ପାନ୍ତର ‘ଉପସଂହୃତି’ ଓ ମହାପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ସେ ପ୍ରଥମେ ପୁରାଣୀୟ କାଳଗଣନା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ପିତୃକାଳ ଓ ଦେବକାଳର ଅନୁପାତ, ଏବଂ ସହସ୍ର ଚତୁର୍ୟୁଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୧ ସଂବାଦରୂପେ ଗଢ଼ା। ଯୁଗ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିକଟ କି ଦୂର—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଯୁଗାନ୍ତର ନିମିତ୍ତ ଓ ଧର୍ମକ୍ଷୟର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁରାଣୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିସଂଚର/ପ୍ରଳୟକୁ ବ୍ୟାସ ତିନି ପ୍ରକାରେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି—ନୈମିତ୍ତିକ (ଆବର୍ତ୍ତକ), ପ୍ରାକୃତିକ (ଭୂତ-ପ୍ରକୃତିର ଲୟ) ଓ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ (ମୋକ୍ଷରୂପ ଶେଷ ଲୟ)।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୩ରେ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୪ରେ ଦୁଃଖକୁ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରେରଣା ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି। ବ୍ୟାସ ତାପତ୍ରୟ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ ଓ ଆଧିଦୈବିକ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୁଃଖକୁ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ରୋଗ ଓ କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ବିକାର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ‘ଦୁଃଖ-ସଂଯୋଗ-ଭେଷଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ଯୋଗର ପ୍ରମାଣିକ ଉପଦେଶ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ଯୋଗକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତିକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ନିୟମବଦ୍ଧ ସାଧନାମାର୍ଗ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୬ରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ବାଣୀକୁ ଅମୃତସମ କହି ସ୍ତୁତି କରି, ମୋକ୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାଧନ ଭାବେ ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହନ୍ତି—ଜ୍ଞାନ‑ତପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈରାଗ୍ୟ/ସର୍ବସନ୍ନ୍ୟାସ—ଏହି ତ୍ରୟ ବିନା ସିଦ୍ଧି ଅସମ୍ଭବ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୭ରେ ଋଷିମାନେ ବେଦର ଦୁଇ ଆଦେଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିରୋଧ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—‘କୁରୁ କର୍ମ’ ଓ ‘ତ୍ୟଜ’। ବ୍ୟାସ ବେଦାଧାରିତ ଦୁଇ ପଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଧର୍ମ (ବାହ୍ୟ, କର୍ମପ୍ରଧାନ) ଏବଂ ନିବୃତ୍ତି (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ, ସନ୍ନ୍ୟାସ/ବୈରାଗ୍ୟପ୍ରଧାନ)।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୮ରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସମାଗତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷବିଷୟକ ଦୀର୍ଘ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଗୁଣତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରତୀତ ଅଲିପ୍ତତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସ୍ୱଭାବରୁ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରସବକୁ ମକଡ଼ା–ସୂତା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ବୁଝାଇଛନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୯ରେ ସମବେତ ଋଷିମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ—ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ତାହାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ପ୍ରଥମେ ପନ୍ଥଭେଦରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖା ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ ବୋଲି ମାନି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଜାଣି ଆଚରଣ କଲେ ଉଭୟେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୦ରେ ଋଷିମାନେ ଯୋଗବିଧି ଶୁଣି ସାଂଖ୍ୟମତାନୁସାରେ ଧର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ବିଷୟମୋହର ଆକର୍ଷଣ ଓ ବିପଦ, ଦେହଧାରୀ ପ୍ରୟାସର ଭିନ୍ନ ଫଳ (ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ, ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି) ଏବଂ ସୁଖର କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ବିବେଚନା କରନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୧ରେ ଋଷିମାନେ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ) ଓ କ୍ଷର (ନଶ୍ୱର ଜଗତ, ଯେଉଁଠାକୁ ଜୀବ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରେ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭେଦ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କରାଳ ଜନକ ଓ ମୈତ୍ରାବରୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁରାତନ ସଂବାଦ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଜନକ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ ଓ କ୍ଷର/ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୨ରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ସଂସାରତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଅଜ୍ଞାନ (ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତ୍ୱ) ଓ ପ୍ରକୃତି ସହ ତାହାର ତ୍ରିଗୁଣଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବିବାରୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଅଜାଗ୍ରତ ଜୀବ ଅସଂଖ୍ୟ ଦେହରେ ‘ଅଜାଗ୍ରତକୁ’ ଅନୁସରଣ କରି ପଶୁଯୋନି, ମାନବଜୀବନ, ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥିତି ଓ ନରକଲୋକରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ (କରାଳ-)ଜନକ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷର–ଅକ୍ଷର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସାଂଖ୍ୟ–ଯୋଗ ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦାର୍ଶନିକ ସଂବାଦ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ଜନକ ଦେହ-ଉତ୍ପତ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ପୁରୁଷ–ନାରୀର ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ଓ ଶରୀରାଙ୍ଗରେ ପିତୃ–ମାତୃ ଅଂଶର ବିଧାନ ବେଦ–ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣରେ ସମର୍ଥିତ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୪ରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରର ଅବିରତ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ‘ବିଦ୍ୟା’–‘ଅବିଦ୍ୟା’କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱଶୃଙ୍ଖଳା ଭାବେ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପଞ୍ଚବିଂଶକ (୨୫ତମ) ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୫ରେ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଅବ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ବିବେକର କ୍ରମିକ ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ତତ୍ତ୍ୱଗଣନା କରି ଚତୁର୍ବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ, ପ୍ରମାଣାତୀତ ଷଡ୍ବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୬ରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ପରମ୍ପରା-ପ୍ରସାର ଓ ତାହାର ପ୍ରଭାବକୁ ଉପସଂହାରରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ମୁନିସଭାରେ ଦୋଷରହିତ, ପରିଷ୍କୃତ, ଶାସ୍ତ୍ରସାର-ସମନ୍ୱିତ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ପ୍ରଣାଳୀରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ପାଠ କରିଥିଲେ।
The chapter foregrounds devotionally framed metaphysics: the supreme Hari/Puruṣottama is presented as the immutable substratum beyond the prapañca, while the cosmos is a cyclical manifestation (sarga–sthiti–laya) that culminates in liberation for those who contemplate the transcendent reality.
It functions as a programmatic opening by establishing (1) an authoritative recitation setting (Naimiṣāraṇya sattra), (2) the interlocutors and transmission line (sages questioning Lomaharṣaṇa, linked to Vyāsa), and (3) a foundational cosmogonic template (avyakta → waters → golden egg → Svayambhū Brahmā → prajāpati/saptarṣi), which anchors later genealogies and sacred topographies.
Rather than instituting a new vrata or tīrtha-rite, the chapter inaugurates the narrative-ritual frame of a twelve-year sattra at Naimiṣāraṇya and explicitly commends the sustained hearing/retention of this purāṇic discourse as merit-generating (puṇya, svarga, and auspicious lineage-continuity).
The chapter foregrounds tapas and dharma as ordering principles: Dhruva’s austerity yields an enduring cosmic station, while Pṛthu’s righteous kingship restores prosperity and social stability after Vena’s adharma. Together they model ascetic merit and royal responsibility as complementary instruments of cosmic maintenance.
It supplies an early, foundational genealogical scaffold connecting primordial creation (Svāyaṃbhuva Manvantara) to archetypal institutions—fixed celestial order (Dhruva), paradigmatic sovereignty (Pṛthu), and prajāpatic reproduction (Dakṣa). This sequencing functions as a baseline chronology for later Puranic lineages and cosmological cycles.
No discrete tīrtha or vrata is instituted in this chapter. The closest ritual-historical marker is the portrayal of Pṛthu as the first among rājasūya-consecrated rulers (rājasūyābhiṣikta), which frames kingship within Vedic consecration ideology rather than inaugurating a localized pilgrimage practice.
The chapter foregrounds a cosmological ethic of order through lineage (वंश) and dharma-regulated generation, while also warning that uncontrolled zeal for proliferation without discernment can be destabilized—exemplified by Nārada’s redirection of Dakṣa’s sons and the resulting reconfiguration of creation via daughters and marital allocations.
By supplying a foundational cosmogonic-genealogical template—linking Prajāpatis, divine classes (Ādityas, Vasus, Rudras, Maruts), and major non-human taxa (Nāgas, birds, Yakṣa-Rākṣasa groups)—the chapter functions as an archival “origin index” that later narratives presuppose, thereby reinforcing the Purāṇa’s role as an early-order chronicle of beginnings.
No tirtha, vrata, or pilgrimage injunction is formally inaugurated in this chapter. The emphasis is genealogical and doctrinal (bhūtasarga and cyclical manifestation), with ascetic observance appearing only as narrative context in Diti’s vow (śauca and prolonged gestation) rather than as a prescriptive ritual program.
The chapter foregrounds dharmic kingship as a moral technology for world-maintenance: sovereignty is legitimate when aligned with Vedic order, social welfare (prajā-hitacikīrṣā), and restraint. Veṇa exemplifies adharma through egoic self-deification and rejection of yajña, while Pṛthu exemplifies righteous coercion—compelling the Earth to nourish beings without transgressing ethical limits (notably the explicit debate on violence and the inviolability of a ‘female’ figure).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Vedapath Gold
Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.