Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
ଅଧ୍ୱୟାତାରକ ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଯୋଗୋପନିଷଦ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ଯୋଗକୁ କେବଳ ଶ୍ୱାସ-ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବେ ନୁହେଁ, ‘ତାରକ ଜ୍ଞାନ’—ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଇବା ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଧ—ପ୍ରତି ନେଇଯାଉଥିବା ‘ଅଧ୍ୱା’ (ମାର୍ଗ) ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣ-ମନ ସମ୍ପର୍କ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ସାଧନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଉପଲବ୍ଧି ଏବଂ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର। ଅନୁଭୂତିର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଗୌଣ; ବିବେକଜନ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହିଁ ‘ତାରକ’।
Adhyatma
ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଉପନିଷଦ୍ (ଯଜୁର୍ବେଦ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ପ୍ରକରଣ, ଯାହା ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଏହାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା—ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଅଭିନ୍ନ; ଦେହ-ମନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାସ ହିଁ ବନ୍ଧନ, ଅବିଦ୍ୟା-ନିବୃତ୍ତିରୂପ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷ। ‘ନେତି ନେତି’, ପଞ୍ଚକୋଶ ବିବେକ ଓ ଜାଗ୍ରତ୍-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମନ ବାସନାବଶେ ବାହ୍ୟମୁଖ ହେଲେ ବନ୍ଧନର କାରଣ; ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମୁକ୍ତିର ସାଧନ। ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ‘ଅଧ୍ୟାତ୍ମ-ଯଜ୍ଞ’ ଭାବେ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ—ଅହଂକାର, କାମନା ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱଭାବକୁ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ। ଶମ-ଦମାଦି ସାଧନ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ବୋଧ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Aitreya
ଐତରେୟ ଉପନିଷଦ ଋଗ୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ଐତରେୟ ଆରଣ୍ୟକରେ ନିହିତ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନା କେବଳ କଥା ନୁହେଁ; ଏହା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବୋଧ ପାଇଁ ଦାର୍ଶନିକ ଶିକ୍ଷାକ୍ରମ: ଆଦିରେ ଆତ୍ମା, ପରେ ଲୋକ ଓ ରକ୍ଷକ-ଶକ୍ତି, ଶେଷରେ ମାନବଦେହରେ ଚେତନାର ପ୍ରବେଶ। ‘ଜାଣିବା’ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଅର୍ଥବାନ ହୁଏ ବୋଲି ଏହା ଦର୍ଶାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ‘ପ୍ରଜ୍ଞା’ (ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା) ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେହରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବର ପ୍ରକାଶକ ହେଉଛି ଆତ୍ମଚେତନା। “ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ” ମହାବାକ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ଅନୁଭବକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚେତନା ହିଁ। ମୋକ୍ଷ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା—ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟବୋଧ ଦ୍ୱାରା—ଅଜ୍ଞାନ ନିବୃତ୍ତି ରୂପେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଏହିପରି ଐତରେୟ ଉପନିଷଦ ବେଦାନ୍ତରେ ଚେତନାକେନ୍ଦ୍ରିତ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ମୂଳ ଆଧାର।
Akshamalika
ଅକ୍ଷମାଲିକା ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସାଧନାମୁଖୀ ଶୈବ ଉପନିଷଦ। ଏଥିରେ ଜପର ସହାୟକ ଭାବେ ଅକ୍ଷମାଳା (ବିଶେଷତଃ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳା)ର ପବିତ୍ରତା, ବ୍ୟବହାରବିଧି ଓ ପ୍ରତୀକାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଜପକୁ କେବଳ ଗଣନା ନୁହେଁ, ମନଏକାଗ୍ରତା ଓ ଶିବସ୍ମରଣର ଶାସିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଇତିହାସିକ ଭାବେ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ଧାରାରେ ପଡେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପନିଷଦୀୟ ମୋକ୍ଷଚିନ୍ତନ, ଭକ୍ତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ। ଅଥର୍ବବେଦର ମନ୍ତ୍ରପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଏଠାରେ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରୁ ମାଳାକୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରୂପକ ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି: ମାଳାର ବୃତ୍ତ ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ସୂଚାଏ; ସୂତ୍ରର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଚେତନାଧାରାକୁ; ଏବଂ ‘ମେରୁ’ ମଣି ଗଣନାତୀତ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ। ଏହିପରି ବାହ୍ୟ ସାଧନ ଅନ୍ତଃକରଣଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥିତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
Akshi
ଅକ୍ଷି ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ‘ଅକ୍ଷି’ (ଚକ୍ଷୁ) ପ୍ରତୀକ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା/ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାର ଭେଦକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ। ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ଯେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଅନୁଭବ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଓ ଅବିକାରୀ—ଏହି ବେଦାନ୍ତୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ ଏଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବହିର୍ମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସଂସାରର ରୂପକ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ମୁଖତା, ସଂଯମ, ବିବେକ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ବୋଲି ଉପନିଷଦ କହେ। ଦୃଶ୍ୟ-ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିବେକ, ମନ-ପ୍ରାଣ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ, ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତବୋଧ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା। ମୋକ୍ଷ ନୂତନ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତି ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟା ନିବୃତ୍ତିରେ ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ପରିଚୟ।
Amritbindu
ଅମୃତବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ) ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଯୋଗୋପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ମୋକ୍ଷର ମୂଳ ସାଧନ ଭାବେ ମନୋନିଗ୍ରହକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ବାକ୍ୟ—ମନ ହିଁ ବନ୍ଧନର କାରଣ, ମନ ହିଁ ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ବିଷୟମୁଖୀ ମନ ବାନ୍ଧେ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ସ୍ଥିର ମନ ମୁକ୍ତ କରେ। ‘ବିନ୍ଦୁ’ ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ: ଚିତ୍ତକୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ସଂହତ କରି ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପ ଓ ବାସନାର ଚଞ୍ଚଳତା ଶମନ କରାଯାଏ। ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୁଏ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷୀ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Amritnada
ଅମୃତନାଦ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଯୋଗ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ନାଦ-ଯୋଗକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତସ୍ଥିରତା, ସମାଧି ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ‘ଅମୃତ’ (ମୋକ୍ଷ) ଓ ‘ନାଦ’ (ଅନାହତ ସୂକ୍ଷ୍ମଧ୍ୱନି) ଧାରଣାକୁ ଯୋଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ଶ୍ରବଣକୁ ଧ୍ୟାନର ଆଲମ୍ବନ କରାଯାଇଛି। ଇତିହାସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଉପନିଷଦୀୟ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ଯୋଗ/ହଠ ପରମ୍ପରାର ସାଧନାଭାଷା ଏକାଠି ହେବାର ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ। ଏଠାରେ ଯୋଗ କେବଳ ଦେହଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନାନୁଭବକୁ ନେଇଯିବା ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉପାୟ। ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା ଓ ଧ୍ୟାନର କ୍ରମରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୁଏ; ନାଦ ଏକାଗ୍ରତାର ସହାୟକ ଚିହ୍ନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନାଦାତୀତ ନିରବତାରେ ଚିତ୍ତଲୟ ଓ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପେ ସ୍ଥିତି—ଏହି ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଉପନିଷଦ ଦର୍ଶାଏ।
Arunika
ଆରୁଣିକ ଉପନିଷଦ କୃଷ୍ଣ-ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ଦାର୍ଶନିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରମ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଜୀବନ-ରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। କର୍ମକାଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ ବେଦନିନ୍ଦା ନୁହେଁ; ବେଦର ପରମ ତାତ୍ପର୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହି ଭାବ ମୁଖ୍ୟ। ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଅନ୍ତଃସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ: ଅପରିଗ୍ରହ, ବୈରାଗ୍ୟ, ସମଦର୍ଶନ, ଏବଂ ମାନ-ଅପମାନ ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମତା। ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପରିଚୟ ‘କର୍ତ୍ତା-ଭୋକ୍ତା’ ଭାବରୁ ‘ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା’ରେ ସ୍ଥିତ ହେବା। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷକୁ ପରଲୋକୀୟ ଫଳ ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଇହଲୋକରେ ମିଳୁଥିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Atharvashiras
ଅଥର୍ବଶିର ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବଦ୍ଧ ଏକ ଶୈବ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ରୁଦ୍ର-ଶିବଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆକୃତିରେ ‘ଏକମେବ ଅଦ୍ୱିତୀୟ’ ସତ୍ୟର ଉପନିଷଦୀୟ ଘୋଷଣା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ବୈଦିକ ରୁଦ୍ର ପରମ୍ପରାକୁ ଉପନିଷଦର ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ସହ ଯୋଡ଼େ: ଶିବ କେବଳ ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା ନୁହେଁ, ଜଗତର କାରଣ-ଆଧାର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ। ବହୁତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ୱରେ ଲୟ କରି ଶୈବ ଅଦ୍ୱୈତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଓ ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନକୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର-ବ୍ରହ୍ମ-ଆତ୍ମା ଏକ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ଭୟଶୂନ୍ୟତା ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି।
Atma
ଆତ୍ମ ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ) ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଆତ୍ମା ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ-ଅହଂକାର ନୁହେଁ; ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଚେତନା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବର ସାକ୍ଷୀ (ସାକ୍ଷିନ) — ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା। ‘ନେତି-ନେତି’ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ-ଜ୍ଞେୟ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ନିରସନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତି ପାଇବାର ପଥ ଦେଖାଯାଏ। ଇତିହାସିକ ଭାବେ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପନିଷଦୀୟ/ସନ୍ନ୍ୟାସ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ: ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାତୀତ ତୁରୀୟ ସ୍ୱରୂପ, ଗୁଣାତୀତତା, କର୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ନିବୃତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ମୁଖ୍ୟ। ନିଷ୍କର୍ଷ: ମୋକ୍ଷ କୌଣସି ଉତ୍ପାଦ୍ୟ ଫଳ ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟାଜନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାସର ନିବୃତ୍ତି ହିଁ ମୁକ୍ତି।
Atmabodha
ଆତ୍ମବୋଧ ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ବେଦାନ୍ତର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସାଧନାମୁଖୀ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହାର ମୂଳ ବୋଧ—ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା; ସେଇ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ। ବନ୍ଧନ ଆତ୍ମାର ବାସ୍ତବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଦେହ‑ମନର ଧର୍ମ ଆତ୍ମାରେ ଆରୋପ (ଅଧ୍ୟାସ) ହୁଏ। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ କର୍ମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନନିବୃତ୍ତି ହିଁ ମୋକ୍ଷ। ବିବେକ‑ବୈରାଗ୍ୟ, ଶମ‑ଦମ ଆଦି ସାଧନ ଏବଂ ଗୁରୁ‑ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ, ଶ୍ରବଣ‑ମନନ‑ନିଦିଧ୍ୟାସନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଜାଗ୍ରତ‑ସ୍ୱପ୍ନ‑ସୁଷୁପ୍ତି ବିଚାରରେ ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଏବଂ ଜଗତ ଅନୁଭବସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମାର୍ଥରେ ଆଶ୍ରିତ/ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ସୂଚିତ।
Avadhuta
ଅବଧୂତ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ଅବଧୂତ’—ଯିଏ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଆସକ୍ତି ଓ ବାହ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଚିହ୍ନର ଆଶ୍ରୟକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଆଦର୍ଶ ନିରୂପିତ। ଗ୍ରନ୍ଥର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି: ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବାହ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ; କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଅହଂକାରର କ୍ଷୟ ଓ ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟଜ୍ଞାନର ନିଷ୍ଠା। ମାନ-ଅପମାନ, ଶୁଚି-ଅଶୁଚି, ଲାଭ-ହାନି, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ ସହଜ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ-ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ‘ଦୃଶ୍ୟ’ ଭାବେ ବିଚାର କରି ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ରହିବା, ଏବଂ କର୍ମ ଘଟିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ କରୁଛି’ ଭାବ ଛାଡ଼ିବା—ଏହା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ। ଅବଧୂତ ଲୋକରେ ବିଚରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚେତନାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିରାସକ୍ତ। ତେଣୁ ଏହି ଉପନିଷଦ ବେଦାନ୍ତୀୟ ସାଧନାଭାଷାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ସାର ଦେଇଥାଏ: ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ବସ୍ତୁର ନୁହେଁ, ଅହଂକାର ଓ ଆସକ୍ତିର; ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ।
Bahvricha
ବହ୍ୱୃଚ (ବହ୍ୱୃଚା) ଉପନିଷଦ ଋଗ୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶାକ୍ତ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ଦେବୀସୂକ୍ତ (ଋଗ୍ବେଦ 10.125) ର ‘ଅହଂ’ ବାଣୀକୁ ଉପନିଷଦୀୟ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଅଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବୀକୁ ବାକ୍, ପ୍ରାଣ ଓ ଦେବତାଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ଜଗତର ପରମ କାରଣ-ଶକ୍ତି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଆଦି ଦେବତା ଏକ ଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟରୂପ—ଏହି ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟ। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମ-ଶକ୍ତି ଅଭେଦ, ଚେତନାଶକ୍ତିର ସ୍ୱପ୍ରକାଶତା, ଏବଂ ଦେବୀର ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପ୍ତି-ପରାବ୍ୟାପ୍ତି—ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ—ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଏ। ‘ବାକ୍’କୁ ଦେବୀର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧରି ମନ୍ତ୍ର/ଶ୍ରୁତିକୁ ଜ୍ଞାନସାଧନାର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଇତିହାସ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହା ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ବୈଦିକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ଏବଂ ଉପନିଷଦର ‘ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଧକୁ ଦେବୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାଷାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ‘ଦେବୀ ହିଁ ଆତ୍ମା’ ଏହି ପରିଚୟରେ ଦ୍ୱୈତଭ୍ରମ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Bhikshuka
ଭିକ୍ଷୁକ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ; କେବଳ ପାଞ୍ଚଟି ମନ୍ତ୍ରରେ ଭିକ୍ଷୁକ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଜୀବନକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହା ଦୀର୍ଘ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ଠାରୁ ଅଧିକ ଅପରିଗ୍ରହ, ଭିକ୍ଷାନିର୍ଭର ଜୀବନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ମନସିକ ସ୍ଥିରତା ପରି ଆଚରଣାତ୍ମକ ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଉପନିଷଦର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି: ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କିମ୍ବା କର୍ମକାଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷ। ମାନ-ଅପମାନ, ଲାଭ-ହାନି, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମଭାବ ଓ ଅହଂକାର-ଆସକ୍ତିର ତ୍ୟାଗ ଏହାର ଚିହ୍ନ।
Brahmavidya
ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା’—ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଅଭେଦ-ଜ୍ଞାନ—କୁ ମୋକ୍ଷର ସିଧା ସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବା। ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନ ମାନି, ବିବେକ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ ଅବିଦ୍ୟା—ଦେହ-ମନକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବିବା—ଏବଂ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ପରିଚୟ। ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ଯେ ଚେତନା, ସେଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ବୋଧ କରାଯାଏ। ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ—ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବର ଆଧାର—ଏହି ଧାରଣା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ଉପଦେଶ, ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସ/ଅନ୍ତଃତ୍ୟାଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ନୈତିକ ଶୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ମନସ୍ଥିରତାକୁ ଆବଶ୍ୟକ କୁହାଯାଏ।
Brihadaranyaka
ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ ଶୁକ୍ଲ (ବାଜସନେୟୀ) ଯଜୁର୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରାଚୀନତମ ଓ ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଆରଣ୍ୟକ ପରମ୍ପରାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହା ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିନଥାଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅର୍ଥ ଦେଇ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା/ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟ–ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଠନରେ ସଂବାଦ, ତର୍କବିଚାର ଓ ଉପାସନାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଶି, କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନକୁ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଆତ୍ମା—ଅନୁଭବର ସାକ୍ଷୀ, ଅବିକାରୀ, ଅମୃତ—ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ତାହାର ପରମାର୍ଥିକ ଏକତା। “ନେତି ନେତି” ପଦ୍ଧତି ଆତ୍ମାକୁ ବସ୍ତୁରୂପେ ଧରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ସାକ୍ଷିଚେତନା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। “ଅନ୍ତର୍ୟାମି” ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଜନକଙ୍କ ସଭାରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦ ଉପନିଷଦର ଦାର୍ଶନିକ ପରିପକ୍ୱତା ଦେଖାଏ। ମୈତ୍ରେୟୀ ସଂବାଦରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟତାର ମୂଳ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ବିବେକ–ବୈରାଗ୍ୟର ଆଧାର ଦିଆଯାଏ। କର୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମାନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭୟ–ଶୋକାତୀତ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି।
Chhandogya
ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ ସାମବେଦର ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହା ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ; ବରଂ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରି ସାଧକଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ଆଚାରରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଜ୍ଞାନ (ବିଦ୍ୟା) ଓ ଉପାସନା ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟ–ଖଣ୍ଡ ଗଠନରେ ଓଁକାର, ସାମଗାନ, ପ୍ରାଣ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତୀକ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର କ୍ରମିକ ବିକାଶ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦ୍ଦାଲକ ଆରୁଣି–ଶ୍ୱେତକେତୁ ସଂବାଦର “ତତ୍ ତ୍ୱମ୍ ଅସି” ମହାବାକ୍ୟ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର। ‘ସତ୍’ (ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ) ଜଗତର କାରଣ ଓ ଆଧାର ବୋଲି କହି, ନାମ-ରୂପର ବିବିଧତା ପଛରେ ଏକ ମାତ୍ର ପରମ ସତ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଛି—ଏହାକୁ ଲବଣ-ଜଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭଳି ଉପମାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ବିଦ୍ୟା, ଦେବଯାନ–ପିତୃଯାନ ଦୁଇ ପଥ, ଏବଂ ‘ଦହର ବିଦ୍ୟା’ (ହୃଦୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନ) ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ। ସତ୍ୟ, ଦମ, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ନୈତିକ ସାଧନାକୁ ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବସାଧନ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି ବେଦାନ୍ତସାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Devi
ଦେବୀ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଶାକ୍ତ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଦେବୀ ଜଗତର ନିମିତ୍ତ ଓ ଉପାଦାନ—ଦୁଇ କାରଣ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି। ନିର୍ଗୁଣ ପରତ୍ୱ ଓ ସଗୁଣ ବିଶ୍ୱରୂପତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ମାୟା/ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଓ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଧାରଣା ଦେବୀକେନ୍ଦ୍ରିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।
Dhyanabindu
ଧ୍ୟାନବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଯୋଗ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପ୍ରାୟୋଗିକ ପଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ‘ବିନ୍ଦୁ’ ଏକାଗ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ—ମନକୁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରୁ ଫେରାଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରେ। ଯୋଗ ସାଧନାକୁ ବେଦାନ୍ତର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତ ଅନୁଭୂତି ସହ ଯୋଡ଼ିବା ଏହାର ବିଶେଷତା। ମନକୁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ର, ପ୍ରାଣନିୟମନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନାଦ (ନାଦ) ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ‘ସାଲମ୍ବନ’ ଧ୍ୟାନରୁ ‘ନିରାଲମ୍ବନ’ ସମାଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷ ଶିକ୍ଷା—ମୋକ୍ଷ ନୂଆ କିଛି ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟା ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ ସ୍ୱରୂପାତ୍ମ ପ୍ରକାଶ ହିଁ ମୁକ୍ତି।
Ekakshara
ଏକାକ୍ଷର ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ) ଶୈବ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଧ୍ୟାନଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ଏକାକ୍ଷର’—ଓଁ—କୁ ପରମତତ୍ତ୍ୱର ଧ୍ୱନିସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶିବସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ର ଏଠାରେ କେବଳ ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମବୋଧ ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ଧ୍ୟାନ-ଆଲମ୍ବନ। ଓଁକୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ି ତୁରୀୟକୁ ସୂଚିତ କରାଯାଏ; ଏହା ଚେତନା-ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ଜପ, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନା ହୁଏ; ଅହଂକାର ଲୟ ପାଏ ଏବଂ ଆତ୍ମା-ଶିବ ଅଭେଦ ଅନୁଭବ ହିଁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି ଶିଖାଏ।
Ganapati
ଗଣପତି ଉପନିଷଦ (ଗଣପତ୍ୟଥର୍ବଶୀର୍ଷ) ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଉପନିଷଦ। ଏଥିରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ କେବଳ ଶୁଭାରମ୍ଭର ଦେବତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ପରବ୍ରହ୍ମ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଉପନିଷଦୀୟ ଶୈଳୀରେ ଦେବରୂପ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଓ ପ୍ରକାଶ—ଦୁହେଁ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଇତିହାସତଃ ଏହା ଉତ୍ତରକାଳୀନ ଉପନିଷଦ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ଏବଂ ଗଣପତ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରଚଳିତ; ଶୈବ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଗଣେଶ ‘ପ୍ରଥମ ପୂଜ୍ୟ’ ଓ ଶିବୋପାସନାର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ମାନ୍ୟ। ପାଠ୍ୟରେ ତାଦାତ୍ମ୍ୟବାକ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରସାଧନା ଓ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ଦାବି ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା: ଗଣପତି ସୃଷ୍ଟି–ସ୍ଥିତି–ଲୟର ଅଧିଷ୍ଠାନ; ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତର ଆଧାର। ‘ଓଁ’ ଓ ‘ଗଂ’ ବୀଜମନ୍ତ୍ରର ଜପ–ଧ୍ୟାନ ଆତ୍ମବୋଧର ଉପାୟ। ‘ବିଘ୍ନ’ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅବିଦ୍ୟା; ତାହାର ନିବୃତ୍ତି ହିଁ ମୋକ୍ଷର ସାର।
Garbha
ଗର୍ଭ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଉପନିଷଦ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯେଉଁଥିରେ ଗର୍ଭାଧାନ, ଭ୍ରୂଣବିକାଶ ଓ ଜନ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେହ–ଆତ୍ମା ଭେଦ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ। ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗରୁ ଗଠିତ, କର୍ମ–ବାସନାରେ ପ୍ରେରିତ ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ—ଏହି ବିବେକ ଜଗାଇ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ଏଠାରେ ଗର୍ଭକୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଭଳି ଦେଖାଯାଇଛି; ଜୀବ ପୂର୍ବକର୍ମ ଅନୁସାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରେ। ଗର୍ଭସ୍ଥିତିର ସଂକୋଚ, ଅସହାୟତା ଓ ଜନ୍ମ ସହିତ ହେଉଥିବା ବିସ୍ମୃତି—ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସକ୍ତିର ରୂପକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ମୂଳ ଶିକ୍ଷା: ଦେହ–ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ-ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ମାନବଜନ୍ମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଭାବେ ନେଇ ବନ୍ଧନର କାରଣ ଜାଣି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଉପନିଷଦ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି।
Ishavasya
ଈଶାବାସ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଶୁକ୍ଲ ଯଜୁର୍ବେଦ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦ; ୧୮ ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ବେଦାନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଦିଏ। “ଈଶାବାସ୍ୟମିଦଂ ସର୍ବମ୍” ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ଈଶ୍ୱରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ/ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତେଣୁ “ତେନ ତ୍ୟକ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜୀଥାଃ” — ତ୍ୟାଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭୋଗ, ଏବଂ “ମା ଗୃଧଃ” — ଲୋଭ-ଅପରିଗ୍ରହ ନୀତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଉପନିଷଦ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ଶିଖାଏ। “କୁର୍ବନ୍ନେବେହ କର୍ମାଣି… ଶତଂ ସମାଃ” ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନାସକ୍ତି ଥାଇଲେ ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟା (ଏବଂ ସମ୍ଭୂତି-ଅସମ୍ଭୂତି) ର ଏକାଙ୍ଗୀ ଧାରଣାକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଉଭୟର ସମ୍ୟକ୍ ବୋଧ ମୃତ୍ୟୁତରଣ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ବୋଲି କୁହେ। ଶେଷରେ “ହିରଣ୍ମୟ ପାତ୍ର” ରୂପକ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟର ମୁଖ ତେଜୋମୟ ଆବରଣରେ ଢାକା ଥିବା କଥା କୁହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ପୂଷନ୍ଙ୍କୁ ଆବରଣ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ—ସତ୍ୟଧର୍ମ ଦର୍ଶନ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ।
Jaabaal
ଜାବାଲ ଉପନିଷଦ (ଶୁକ୍ଲ ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଆକାରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ, ତୀର୍ଥ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଏହା ବେଦୀୟ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ରଖି ଯଜ୍ଞାଦି ବାହ୍ୟ କର୍ମକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ—ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା। କାଶୀ/ଅବିମୁକ୍ତ ଧାରଣା ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ। ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ଏକପଟେ କାଶୀ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର, ଅନ୍ୟପଟେ ସାଧକଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଥିବା ସେଇ ଚେତନାକେନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମସନ୍ନିଧି କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ମଧ୍ୟ ଉପନିଷଦ କହେ—ସତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର। ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା: ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ସାମାଜିକ ଆଶ୍ରମ ନୁହେଁ; ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ ଆଧାରିତ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ। ମୋକ୍ଷର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ; ବାହ୍ୟ ଆଚାର ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟବୋଧରେ ପରିଣତ ହେଲେ ହିଁ ସାର୍ଥକ।
Kaivalya
କୈବଲ୍ୟ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ୨୬ ମନ୍ତ୍ର) ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବେଦାନ୍ତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ଋଷି ଆଶ୍ୱଲାୟନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ନ୍ୟାସ, ତପ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ‘କୈବଲ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ମୋକ୍ଷ—ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଅଭେଦଜ୍ଞାନରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଏହା କହେ। ଉପନିଷଦ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚେତନା ଏବଂ କର୍ମାସଙ୍ଗ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ—ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନ, ଦେହ-ମନ ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ, ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟାନୁଭବ। ରୁଦ୍ର/ଶିବ ସ୍ତୁତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ନିଷ୍କର୍ଷ ଅଦ୍ୱୈତ: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟ କ୍ରିୟା ଏକ ପରତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଫଳରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି, ଶୋକ-ଭୟ ନାଶ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମନିବୃତ୍ତି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Kalagnirudra
କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୈବ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ‘କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର’ ପ୍ରତୀକ ମାଧ୍ୟମରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ/ଆତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ‘କାଳାଗ୍ନି’ ଅର୍ଥ ହେଉଛି କାଳ ଓ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂସାରବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ ହୁଏ। ଭସ୍ମ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ପରି ଶୈବ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟାଚାର ନୁହେଁ, ଅନିତ୍ୟତାବୋଧ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନର ସ୍ମାରକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରର ତିନି ରେଖା ଗୁଣତ୍ରୟ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଅତିକ୍ରମକୁ ସୂଚାଏ; ବିନ୍ଦୁ ତୁରୀୟ ଚେତନାର ସଙ୍କେତ।
Kalisantarana
କାଲିସନ୍ତରଣ ଉପନିଷଦ କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଉପନିଷଦ। ନାରଦ–ବ୍ରହ୍ମା ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା କଳିଯୁଗରୁ ‘ସନ୍ତରଣ’ (ପାର ହେବା) ଉପାୟ ଦେଖାଏ ଏବଂ ‘ହରେ କୃଷ୍ଣ’ ମହାମନ୍ତ୍ରର ଜପ/କୀର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏଠାରେ ନାମ-ନାମୀ ଅଭେଦର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ରହିଛି—ଦିବ୍ୟ ନାମ ହିଁ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ; ତେଣୁ ନାମସ୍ମରଣ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷର ସିଧା ପଥ। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ, ବିଶେଷକରି ଗୌଡୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାରେ, ଏହା ଶ୍ରୁତି-ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ବହୁତ ଉଦ୍ଧୃତ।
Katha
କଠ ଉପନିଷଦ (କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ସଂପୃକ୍ତ) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ନଚିକେତା–ଯମ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା ଓ ମୋକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ୱ ଗଭୀର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ‘ପ୍ରେୟ’ ଓ ‘ଶ୍ରେୟ’ ମଧ୍ୟରେ ବିବେକକୁ ସାଧନାର ଆଧାର କରାଯାଇଛି। ରଥ-ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆତ୍ମାର ପରମତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଅଜ, ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ; ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଭୟ-ଶୋକ ନାଶ କରି ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Katharudra
କଠରୁଦ୍ର ଉପନିଷଦ୍ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶୈବ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ବୈଦିକ ଦେବତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରାଯାଇଛି। ବୈଦିକ ସ୍ତୁତି-ଉପାସନାକୁ ଉପନିଷଦୀୟ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି, ମୋକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ସାଧନ ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର କେନ୍ଦ୍ର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଆତ୍ମା–ରୁଦ୍ର ଅଭେଦ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ଏଇ ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ଚେତନା ହେଉଛି ରୁଦ୍ର; ନାମ-ରୂପ ଜଗତ ତାହାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ତାହାରେ ଲୟ ପାଏ। ଓଁକାର ଧ୍ୟାନ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଏବଂ ‘ଅନ୍ତର୍ୟଜ୍ଞ’—ଅହଂକାର ଓ ବାସନାର ଆନ୍ତରିକ ଅର୍ପଣ—ସାଧନା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଇତିହାସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଉପନିଷଦ ଶୈବ ଭକ୍ତିକୁ ବୈଦିକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ି ରୁଦ୍ର/ଶିବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତି ସମନ୍ୱୟ ଓ ଅଦ୍ୱୈତମୁଖୀ ଆତ୍ମବୋଧ ଏହାର ଦାର୍ଶନିକ ମହତ୍ତ୍ୱ।
Kaushitaki
କୌଷୀତକି ଉପନିଷଦ (କୌଷୀତକି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପନିଷଦ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ) ଋଗ୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ କୌଷୀତକି/ଶାଂଖାୟନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରମ୍ପରାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରାଚୀନ ଉପନିଷଦୀୟ ଗଦ୍ୟଶୈଳୀରେ ଏହା ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ବିଦ୍ୟା, ଆତ୍ମବିଚାର ଓ ଧ୍ୟାନମୟ ବୋଧକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଏ। ତଥାପି ଯଜ୍ଞକୁ ନାକାରେ ନାହିଁ; ତାହାକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଓ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ଢାଞ୍ଚା ଭାବେ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପ୍ରାଣ–ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ବିଚାରକୁ ନେଇଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁପର ଗତି, ଦେବୟାନ ପଥ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ସାଧକଙ୍କ ‘ପରୀକ୍ଷା’ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏଠାରେ ମିଳେ। ଏହା କେବଳ ଲୋକବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ; ମୋକ୍ଷଶିକ୍ଷାର ମାର୍ଗନକ୍ଷା—ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରସ୍ତୁତି ଅଧିକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ପ୍ରାଣବିଚାର ଏହାର ବିଶେଷ ଅବଦାନ। ପ୍ରାଣକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ କୁହାଯାଇଛି—ବାକ୍, ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ ଓ ମନ ପ୍ରାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ଏଠାରେ କେବଳ ଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ; ଅନୁଭବର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଦ୍ୱାର। ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ସଂବାଦ, ଶାସନ, ନୈତିକ ପରିପକ୍ୱତା ଓ ଧ୍ୟାନ—ଏହି ଶିକ୍ଷାପଦ୍ଧତିର କେନ୍ଦ୍ର। ବେଦାନ୍ତରେ ପ୍ରାଣ–ଆତ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଅର୍ଥ, ଏବଂ ‘ଗତି’ ବନାମ ତତ୍କ୍ଷଣ ଜ୍ଞାନ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ଦିଏ।
Kena
କେନ ଉପନିଷଦ (ସାମବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦ) ‘ମନ କାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଲେ? ବାଣୀ କାହା ଦ୍ୱାରା କଥା କହେ?’ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ମୂଳାଧାର ଖୋଜେ। ବ୍ରହ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ; ସେ ‘କାନର କାନ, ମନର ମନ, ବାଣୀର ବାଣୀ’ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରୁଥିବା ଆଧାର। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧାରଣାରେ ଧରିବା ଦାବି ଏଠାରେ ଖଣ୍ଡିତ; ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅବିଷୟୀକୃତ (non-objectifying) ବୋଧ। ୟକ୍ଷ-ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଦେବତାମାନେ ବିଜୟଗର୍ବରେ ଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ସୀମା ଦେଖାଏ। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ବିଫଳ; ଇନ୍ଦ୍ର ଉମା ହୈମବତୀଙ୍କ ଠାରୁ ‘ବିଜୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର’ ବୋଲି ଜାଣେ। ଏହା ଅହଂକାର-କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଖଣ୍ଡନ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବାଧାରତା ଶିକ୍ଷା। ତପ, ଦମ, ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମକୁ ସାହାୟକ ସାଧନ କହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅମୃତତ୍ୱ/ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Kshurika
କ୍ଷୁରିକା ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ) ଯୋଗୋପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ (ପ୍ରାୟ 25 ମନ୍ତ୍ର)। ଏଠାରେ ‘କ୍ଷୁରିକା’ (ରେଜର/ଉସ୍ତରା) ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ (viveka) ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟା, ଅହଂକାରଜନିତ ଅଧ୍ୟାସ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ‘କାଟି’ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଉପନିଷଦ ବେଦାନ୍ତର ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧରି, ଯୋଗର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନା—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଏକାଗ୍ରତା, ଧ୍ୟାନ—କୁ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ସ୍ଥିର କରିବାର ଉପାୟ କହେ। ବାସନା ଓ ମନୋବୃତ୍ତି ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦନ କରିବା ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା।
Kundika
କୁଣ୍ଡିକା ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ। ଅଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହା ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଚାର, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ପରମ ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ‘କୁଣ୍ଡିକା’ (ଜଳପାତ୍ର) ଏଠାରେ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି, ସଂଯମ ଓ ଅପରିଗ୍ରହର ପ୍ରତୀକ। ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଠାରୁ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ସମତା, ଅହିଂସା ଓ ସାକ୍ଷୀଭାବକୁ ମୁଖ୍ୟ କରେ। ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷ।
Mahavakya
ମହାବାକ୍ୟ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ) ଏକ ଲଘୁ କିନ୍ତୁ ବେଦାନ୍ତମୁଖୀ ଉପନିଷଦ। “ତତ୍ତ୍ୱମସି”, “ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି”, “ଅୟମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ”, “ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ବ୍ରହ୍ମ” ପରି ମହାବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ବନ୍ଧନ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ; ମୋକ୍ଷ ନୂତନ ଉତ୍ପାଦିତ ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରାନ୍ତି ନିବୃତ୍ତି ହେବା ହିଁ ମୋକ୍ଷ। ଶ୍ରବଣ–ମନନ–ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଏହି ଶିକ୍ଷାକ୍ରମକୁ ଉପନିଷଦ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ; ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ବାକ୍ୟାର୍ଥବୋଧ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯୋଗସାଧନା (ଧ୍ୟାନ, ସଂଯମ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖତା) ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସହାୟକ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକ୍ୟଜ୍ଞାନ। ଏଭଳି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ମୂଳ ଧାରାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ।
Maitreya
ମୈତ୍ରେୟ ଉପନିଷଦ ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ବୈରାଗ୍ୟ, ମନୋନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ଗୌଣ ଭାବେ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ‘ମୁଁ-ମୋର’ ଭାବ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱାଭିମାନ ଓ ଆସକ୍ତିର ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥ। ଆତ୍ମା ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅସଙ୍ଗ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚେତନା—ଏହି ବୋଧ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ସମତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ଧ୍ୟାନ ଇତ୍ୟାଦି ଆଚାର-ସାଧନା ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଆଲୋକରେ ସନ୍ନ୍ୟାସଜୀବନର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଧାର ଦିଏ।
Mandalabrahmana
ମଣ୍ଡଳବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ପରମ୍ପରାରେ) ଯୋଗୋପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ; ଧ୍ୟାନ-ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ବେଦାନ୍ତୀୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ‘ମଣ୍ଡଳ’ ଧାରଣା ଏଠାରେ ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ ପରିଧିରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଚେତନାର ସଂକେନ୍ଦ୍ରଣର ପ୍ରତୀକ। ମନ ଓ ତାହାର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କହି, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ବୈରାଗ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ତି-ନିରୋଧ ଶିଖାଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ନୁହେଁ; ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚେତନାରେ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତବୋଧ ହିଁ ମୋକ୍ଷ।
Mandukya
ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ (ମାତ୍ର ୧୨ ମନ୍ତ୍ର) ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଗଭୀର। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ‘ଓଁ’ (ପ୍ରଣବ), ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ-ଆତ୍ମାର ସମଗ୍ର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମାର ଚାରି ‘ପାଦ’ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ: ବୈଶ୍ୱାନର, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏବଂ ତୁରୀୟ। ତୁରୀୟ କେବଳ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା, ଶାନ୍ତ-ଶିବ-ଅଦ୍ୱୈତ ପରମ ସତ୍ୟ। ‘ଅ-ଉ-ମ୍’ ଓ ‘ଅମାତ୍ର’ ରୂପେ ଓଁ ଧ୍ୟାନ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷକୁ ଦର୍ଶାଏ।
Mudgala
ମୁଦ୍ଗଳ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ବେଦାନ୍ତର କେନ୍ଦ୍ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତ୍ୱ—ସାରରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହା ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଖ୍ୟ କରେ ଏବଂ କହେ ଯେ ସତ୍ୟ ‘ମୁଁ’ ଦେହ‑ମନ‑ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ; ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ସାକ୍ଷୀ‑ଚେତନା। ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅବିଦ୍ୟା/ଅଧ୍ୟାସ—ଆତ୍ମା ଉପରେ କର୍ତୃତ୍ୱ‑ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ସୀମିତତାର ଆରୋପ। ବିବେକ (ନିତ୍ୟ‑ଅନିତ୍ୟ ବିଚାର, ଦ୍ରଷ୍ଟା‑ଦୃଶ୍ୟ ଭେଦ) ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୂର ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷସାଧନ; ଫଳରେ ଭୟ‑ଶୋକ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଭୟତା ଲଭ୍ୟ।
Mundaka
ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଖଣ୍ଡରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ୪୪ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହା ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡର ସୀମିତ ଫଳକୁ ଦେଖାଇ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ପରମ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିପୁଣ ଶୌନକ ଋଷି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା—ବେଦ ପରମ୍ପରାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର ନକରି ତାହାକୁ ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନ ଦିଗକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉପନିଷଦୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସୂଚାଏ। ଏଠାରେ ‘ଦୁଇ ଵିଦ୍ୟା’—ଅପରା ଓ ପରା—ଭେଦ ମୂଳ। ଅପରା ଵିଦ୍ୟା (ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ, ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ) ସୀମିତ ଫଳ ଦେଏ; ସ୍ୱର୍ଗାଦି ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୁନରାବୃତ୍ତିକୁ ଶେଷ କରେନାହିଁ। ପରା ଵିଦ୍ୟା ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମର ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟବୋଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଭୟ, ଶୋକ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଏ। ‘ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ’ ଉପମାରେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜଗତ୍ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ। ‘ଏକ ଗଛରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ’ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଫଳଭୋଗୀ ଜୀବ ଓ ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମାର ଭେଦାଭାସ ଦେଖାଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେବାର ଉପଦେଶ ମିଳେ। ‘ଉପନିଷଦ ଧନୁ, ଆତ୍ମା ବାଣ, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ’ ଉପମା ଧ୍ୟାନର ଏକାଗ୍ରତାକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରେ। ସତ୍ୟ କେବଳ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ କିମ୍ବା ବାକ୍ଚାତୁର୍ୟରେ ମିଳେନାହିଁ; ଶ୍ରଦ୍ଧା, ତପ, ଶୁଦ୍ଧି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ-ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପକ୍କା ହୁଏ। ଏହିପରି ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ ବେଦାନ୍ତର ଜ୍ଞାନମାର୍ଗର ଗଭୀର ସାରସଙ୍ଗ୍ରହ।
Naadbindu
ନାଦବିନ୍ଦୁ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଯୋଗ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ନାଦ’ (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୱନି) ଓ ‘ବିନ୍ଦୁ’ (ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ରତାର କେନ୍ଦ୍ର) ଆଧାରରେ ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ମନୋନିଗ୍ରହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାଦାନୁସନ୍ଧାନରେ ମନ ଧୀରେଧୀରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ବୃତ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଶେଷରେ ‘ଅନାହତ ନାଦ’ ଅନୁଭବ ମୌନରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ମୌନ ହେଉଛି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ମୋକ୍ଷର ପଥ।
Narayana
ନାରାୟଣ ଉପନିଷଦ (ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ବେଦାନ୍ତ ଭାବ ଧାରଣ କରେ। ଏଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆଧାର ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ସଗୁଣ ଭକ୍ତି ଓ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଥିମ୍। ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟକୁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଦେଖି, ନାମସ୍ମରଣ-ଜପ-ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଏ।
Niralamba
ନିରାଲମ୍ବ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ) ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଅଦ୍ୱୈତ ଗ୍ରନ୍ଥ। ‘ନିରାଲମ୍ବ’ ଅର୍ଥ—ବାହ୍ୟ ଆଧାର (ଧନ, ପଦ) ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଧାର (ଧ୍ୟାନବିଷୟ, ସିଦ୍ଧି, ଧାରଣାମୂଳକ ଭରସା) ଛାଡ଼ି ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଠା। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ; କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଅହଂକାର ଓ ଦେହାଭିମାନ ତ୍ୟାଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ‘ନେତି-ନେତି’ ବିବେକରେ ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରାଣ-ମନ-ବୁଦ୍ଧି ଠାରୁ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ, ସାକ୍ଷୀ ଚେତନାକୁ ମୁକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର କୁହେ। ଦ୍ୱୈତଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମତା, ଅସଙ୍ଗତା, ଅଭୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୁଏ। ମୋକ୍ଷ କର୍ମଫଳ ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟାର ଆଧାର ଖସିଲେ ଅପରୋକ୍ଷ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୁକ୍ତି।
Nirvana
ନିର୍ବାଣ ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ) ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ, ଅହଂକାର, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱଭାବ ଓ ଆସକ୍ତିର ଅନ୍ତର୍ତ୍ୟାଗ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ୬୧ ମନ୍ତ୍ରରେ ବେଦାନ୍ତ ସାର ଦିଆଯାଇଛି: ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପାଦିତ ଫଳ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଅଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ବନ୍ଧନ ଅବିଦ୍ୟା-ଅଧ୍ୟାସଜନ୍ୟ। ବସ୍ତ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନକୁ ଗୌଣ କରି ସମତ୍ୱ, ନିର୍ଭୟତା, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ବୈରାଗ୍ୟକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି। ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ’ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଏହିପରି ‘ନିର୍ବାଣ’କୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ଭାବେ, ଏହି ଜୀବନରେ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Paingala
ପୈଙ୍ଗଳ ଉପନିଷଦ (ଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ପରମ୍ପରା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ) ଉତ୍ତରକାଳୀନ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ-ବେଦାନ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷର ସିଧା ଉପାୟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମୂଳ ମତ—ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଅଭିନ୍ନ; ଦେହ-ମନ-ବୁଦ୍ଧିରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଆରୋପ (ଅଧ୍ୟାସ) ଅବିଦ୍ୟାରୁ ହୁଏ, ତାହାର ନିବୃତ୍ତି କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ। ଉପନିଷଦ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତ୍ରିଅବସ୍ଥା ବିଚାର ଏବଂ ପଞ୍ଚକୋଶ-ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଏ ଯେ ଅନୁଭବର ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଅନାତ୍ମା, କିନ୍ତୁ ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ। ‘ନେତି ନେତି’ ପଦ୍ଧତିରେ ଅନାତ୍ମଧର୍ମ ନିଷେଧ କରି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତି ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ-ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଅହଂକାରର ତ୍ୟାଗ ହିଁ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ। ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ-ଷଟ୍ସମ୍ପତ୍ତି-ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ୱ ସହ ଗୁରୁ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ କଲେ ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Parabrahma
ପରବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଲଘୁ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯେଉଁଥିରେ ‘ପରବ୍ରହ୍ମ’କୁ ନାମ‑ରୂପ ଓ ଉପାଧିର ଅତୀତ ନିର୍ଗୁଣ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମୋକ୍ଷ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା‑ବ୍ରହ୍ମ ଏକତ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୁକ୍ତି, ଏବଂ ବନ୍ଧନର ମୂଳ ଅବିଦ୍ୟା। ‘ନେତି‑ନେତି’ ପଦ୍ଧତିରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁମୂଳକ ଧାରଣାକୁ ନାକାରି, ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଚେତନା—ଜ୍ଞାନର ଆଧାର—ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ତେଣୁ ବିବେକ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦେହ‑ଅହଂକାର ଆସକ୍ତିର କ୍ଷୟ ମୁଖ୍ୟ ସାଧନା। ଏହାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ‑ଯୋଗ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ସଙ୍ଗମରେ ଗଢ଼ା ଏକ ଉପଦେଶାତ୍ମକ ସଂକ୍ଷେପ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ।
Paramahansa
ପରମହଂସ ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ପରମହଂସ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ହେଉଛି ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ; ଜ୍ଞାନୋଦୟ ପରେ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଅହଂକାରର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ପରମହଂସ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସେ ମାନ-ଅପମାନ, ଲାଭ-ହାନି, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମ ରହି, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଏକ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
Paramahansaparivrajaka
ପରମହଂସପରିବ୍ରାଜକ ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ‘ପରମହଂସ-ପରିବ୍ରାଜକ’—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରର ଭ୍ରମଣଶୀଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଠାରୁ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା/ଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରେ। ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ମାନେ କେବଳ ବସ୍ତୁତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ; ‘ମମତା’ ଓ ‘ଅହଂକାର’ର କ୍ଷୟ। ପରମହଂସ ମାନ-ଅପମାନ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମ; ଅଳ୍ପ ଆହାର ଓ ଅଳ୍ପ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରି ଲୋକରେ ଚରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସକ୍ତ ରହେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ଉପନିଷଦ ଅଦ୍ୱୈତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଏକତାକୁ ଜୀବନାଚରଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Prashna
ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦର ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏଠାରେ ଋଷି ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଛଅ ଶିଷ୍ୟ ଛଅଟି ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସଂବାଦ ଶୈଳୀରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ଉପନିଷଦ ପ୍ରଥମେ ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଦ୍ୱାରା ପାତ୍ରତା ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ, ଏବଂ ବୈଦିକ ପ୍ରତୀକମାନଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନାର ଅର୍ଥରେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ବିଷୟ ‘ପ୍ରାଣବିଦ୍ୟା’। ପ୍ରାଣ କେବଳ ଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଜୀବନକ୍ରିୟାର ଆଧାର ଶକ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ‘ବିବାଦ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରାଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ‘ରୟି’ (ଅନ୍ନ/ପଦାର୍ଥ) ଓ ‘ପ୍ରାଣ’ (ଜୀବନଶକ୍ତି) ଦ୍ୱୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ପୋଷଣର ଦାର୍ଶନିକ ଢାଞ୍ଚା ଦିଆଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଓଁକାର (ଅ-ଉ-ମ) ଉପାସନା, ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ବିଶ୍ଳେଷଣ, ଏବଂ ‘ଷୋଡଶ କଳା’ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏସବୁ ମିଶି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେଠାରେ ଲୀନ ହୁଏ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୃତ୍ୟୁଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଏ।
Sanyasa
ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସିଧା ସାଧନା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। କର୍ମଫଳର ଅନିତ୍ୟତା ଦେଖାଇ ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷହେତୁ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ବୈରାଗ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ, ଶମ–ଦମ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା। ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଲୁ, ଭିକ୍ଷା, ଅଳ୍ପପରିଗ୍ରହ ଭଳି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସହାୟକ ଶିଷ୍ଟାଚାର; ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ‘ମୁଁ–ମୋର’ ଭାବର ନାଶ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠା। ଯଜ୍ଞର ଅନ୍ତରୀକରଣ ଭାବନା ଏହାର ବେଦୀୟ ସମନ୍ୱୟକୁ ଦର୍ଶାଏ।
Sarvasara
ସର୍ବସାର ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଲଘୁ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ବେଦାନ୍ତର ‘ସାର’କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ଧାରଣା ଅଦ୍ୱୈତ—ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଅଭିନ୍ନ; ପରମ ସତ୍ୟ ଏକ। ବନ୍ଧନ ବାସ୍ତବ ଶୃଙ୍ଖଳ ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟା/ଅଧ୍ୟାସ ଜନିତ ଭ୍ରମ। ମୋକ୍ଷ ନୂତନ ଉତ୍ପାଦ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନ ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱରୂପଜ୍ଞାନ। ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ-ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନାତ୍ମ ବୋଲି ବିବେକରେ ଦେଖାଇ, ପଞ୍ଚକୋଶ ଓ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ‘ସାକ୍ଷୀ’ ଚେତନାକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ—ଯେ ସବୁକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ‘ନେତି ନେତି’ ପଦ୍ଧତିରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁଗତ ପରିଚୟକୁ ନାକାରି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚେତନାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେବାକୁ କୁହେ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷସାଧନ; ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନା ସହାୟକ। ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ବୋଧ ଓ ଆସକ୍ତି-ଭୟ-ଇଚ୍ଛାର ଶମନ—ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ସାଧନସାର।
Shvetashvatara
ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦ (କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଛଅ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପନିଷଦୀୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ଯୋଗ ଓ ଈଶ୍ୱରଭକ୍ତିର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷା ସହ ଯୋଡ଼େ। ଜଗତ୍ ଓ ଜୀବର ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ୱଭାବ, କାଳ, ନିୟତି ଇତ୍ୟାଦି ଏକାଙ୍ଗୀ କାରଣବାଦକୁ ସମୀକ୍ଷା କରି ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ମଧ୍ୟ ଓ ସର୍ବାତୀତ ମଧ୍ୟ। ‘ଏକ ବୃକ୍ଷରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ’ ରୂପକ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଜୀବ ଓ ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମାର ଭେଦ ଦେଖାଏ; ସାକ୍ଷୀଚେତନାକୁ ଫେରିବା ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତିଜନିତ ଦୁଃଖରୁ ମୋକ୍ଷ ସୂଚିତ ହୁଏ। ରୁଦ୍ର–ଶିବଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ମାୟାଧିପତି, ଗୁଣନିୟନ୍ତା, ଶରଣଦାତା—ତଥାପି ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ ନିରୁପାଧିକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପନିଷଦୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ। ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରାଣସଂଯମ, ମନୋନିଗ୍ରହ ଭଳି ଯୋଗସାଧନାକୁ ଜ୍ଞାନ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରି, ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିକୁ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହେ।
Sita
ସୀତା ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ-ସଂପୃକ୍ତ, ଶାକ୍ତ ଉପନିଷଦ ପରମ୍ପରାରେ) ରାମାୟଣର ସୀତାଙ୍କୁ କେବଳ ଆଦର୍ଶ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ପରାଶକ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ସ୍ତୁତିମୟ ଭାଷାରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବେଦାନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଦେବୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଇତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ପୁରାଣ/ଇତିହାସ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉପନିଷଦୀୟ-ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶାକ୍ତ–ବୈଷ୍ଣବ ସମନ୍ୱୟ ମୁଖ୍ୟ: ସୀତା ରାମଙ୍କ ସହ ଅବିଭାଜ୍ୟ, ତଥାପି ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସେଇ। ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସୀତାକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା, ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ସୀତା-ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଭୟ, ଶୋକ ଓ ବନ୍ଧନ ନାଶ କରେ; ଭକ୍ତି (ସ୍ମରଣ, ସ୍ତୁତି) ଜ୍ଞାନରେ ପରିଣତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷର ସାଧନ ହୁଏ। ଏହିପରି ସୀତା ଉପନିଷଦ ନାରୀ-ଦେବତ୍ୱକୁ ଉପନିଷଦୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଇ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନ ଏକତା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଦ୍ୱୈତ ଅନୁଭୂତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Skanda
ସ୍କନ୍ଦ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଶୈବ ଉପନିଷଦ। ଏଠାରେ ସ୍କନ୍ଦ/କୁମାର/ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କୁ ଉପଦେଶାତ୍ମକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଧରି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମୁଖ୍ୟ ବେଦାନ୍ତୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ—ମୋକ୍ଷ କର୍ମସଞ୍ଚୟରେ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ଓ ପରମ (ଶିବ/ବ୍ରହ୍ମ)ର ଅଭେଦ ଜ୍ଞାନରେ। ଅବିଦ୍ୟା ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ବିବେକ-ଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ‘ବେଲ’ ଅଜ୍ଞାନ ଭେଦକ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ; ମୟୂର ବାସନା ଉପରେ ବିଜୟ ସୂଚାଏ। ଭକ୍ତି-ଉପାସନା ଗ୍ରହଣୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ପରାକାଷ୍ଠା ଅଦ୍ୱୈତ ଅନୁଭୂତି—ଉପାସକ, ଉପାସ୍ୟ ଓ ଉପାସନାର ଏକତ୍ୱ।
Taittiriya
ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ କୃଷ୍ଣ-ଯଜୁର୍ବେଦର ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଏବଂ ବଲ୍ଲୀ–ଅନୁବାକ କ୍ରମରେ ସୁସଂଗଠିତ। ‘ଶିକ୍ଷାବଲ୍ଲୀ’ରେ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଗୁରୁ-ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନୀତିଶାସନକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବଭୂମି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ‘ସତ୍ୟଂ ବଦ, ଧର୍ମଂ ଚର’ ଉପଦେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦବଲ୍ଲୀ’ରେ ‘ସତ୍ୟଂ ଜ୍ଞାନମନନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ଲକ୍ଷଣ, ପଞ୍ଚକୋଶ ବିଚାର ଓ ଆନନ୍ଦ-ମୀମାଂସା ମାଧ୍ୟମରେ ପରମାନନ୍ଦର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମିଳେ। ‘ଭୃଗୁବଲ୍ଲୀ’ରେ ଭୃଗୁ–ବରୁଣ ସଂବାଦ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମବିଚାରର ପରିପକ୍ୱତା ଦର୍ଶାଏ।
Tripura
ତ୍ରିପୁରା ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଶାକ୍ତ ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା ପରମ୍ପରାରେ ଦେବୀ ତ୍ରିପୁରା/ଲଲିତାଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ଦେବୀ ନିର୍ଗୁଣ ଚେତନା ଓ ସଗୁଣ ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା—ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ମୋକ୍ଷର ମୂଳ ହେଉଛି ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ (ଦେବୀ) ଅଭେଦଜ୍ଞାନ। ଜାଗ୍ରତ–ସ୍ୱପ୍ନ–ସୁଷୁପ୍ତି, ଜ୍ଞାତା–ଜ୍ଞାନ–ଜ୍ଞେୟ, ସୃଷ୍ଟି–ସ୍ଥିତି–ଲୟ ଭଳି ତ୍ରୟୀକୁ ଏକ ଚିତ୍-ଶକ୍ତିର ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶ୍ରୀଚକ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନା ଭାବେ ଦେଖାଇ ଅଦ୍ୱୈତ ଅନୁଭୂତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Turiyateeta
ତୁରୀୟାତୀତ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦର ‘ତୁରୀୟ’ ଧାରଣାକୁ ଆହୁରି ସୂକ୍ଷ୍ମ କରି ଏହା ‘ତୁରୀୟାତୀତ’—ଅର୍ଥାତ୍ ତୁରୀୟ ଧାରଣାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସୂଚାଏ। ପରମ ସତ୍ୟ କୌଣସି ‘ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା’ ନୁହେଁ; ଜାଗ୍ରତ‑ସ୍ୱପ୍ନ‑ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଚେତନା, ଯାହା ଅନୁଭବର ବିଷୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଇତିହାସିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହା ମଧ୍ୟଯୁଗୀନ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପରମ୍ପରା ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ପରିପକ୍ୱ ଚର୍ଚ୍ଚାର ଫଳ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ; ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ଓ ଅନ୍ତଃସନ୍ନ୍ୟାସ ପ୍ରଧାନ। ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା: ‘ନେତି ନେତି’ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆସକ୍ତିର ନିବାରଣ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ‑ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବର ଲୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ସମତା, ଏବଂ ଆତ୍ମା‑ବ୍ରହ୍ମ ଅଭେଦଜ୍ଞାନରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି।
Vajrasuchika
ବଜ୍ରସୂଚିକା ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) କେବଳ ନଅଟି ମନ୍ତ୍ରରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରେ। ‘ବଜ୍ର-ସୂଚୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ହୀରା ପରି ସୁଇ—ଏହା ଭ୍ରମ ଓ ସାମାଜିକ ଅହଂକାରକୁ ଭେଦି ଦେଖାଏ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଜନ୍ମ, ଗୋତ୍ର, ଦେହ, କର୍ମକାଣ୍ଡ କିମ୍ବା କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗ୍ରନ୍ଥଟି ‘ନେତି-ନେତି’ ପଦ୍ଧତିରେ ବାହ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଖଣ୍ଡନ କରେ: ଦେହ ନଶ୍ୱର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ; କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ସୀମିତ ଫଳ ଦିଏ; ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଯଦି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ପରିଣତ ନ ହୁଏ ତେବେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶେଷରେ ଯିଏ ଆତ୍ମା/ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଛି ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ଅହଂକାର, ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସତ୍ୟ, ସମତା, କରୁଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ସେଇ ଯଥାର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏହି ଉପନିଷଦର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦାର୍ଶନିକ ସହିତ ନୈତିକ-ସାମାଜିକ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକେ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ବଂଶାଧାରିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବି ତର୍କସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ବଜ୍ରସୂଚିକା ଉପନିଷଦ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଚରଣର ଆଧାରରେ ପୁନଃପରିଭାଷିତ କରି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ।
Yagyavalkya
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଶୁକ୍ଲ ଯଜୁର୍ବେଦ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଉତ୍ତରକାଳୀନ ଉପନିଷଦ, ଯେଉଁଥିରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସାଧନାମୁଖୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସହାୟକ ମାନିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉପାୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ (ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ) ବୋଲି ଏହା ଦୃଢ଼ କରେ। ବାହ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରତୀକକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନାରେ ପରିଣତ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ‘ଅନ୍ତର୍ଯଜ୍ଞ’ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ସାକ୍ଷୀ, ଅବିକାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ ହିଁ। ଦେହ-ମନ ଓ କର୍ତୃତ୍ୱ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ (ଅଧ୍ୟାସ) ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତାହାର ନିବୃତ୍ତି ଓ ସ୍ୱରୂପସ୍ଥିତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ କେବଳ ଆଶ୍ରମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ଅହଂକାର-ମମକାର ତ୍ୟାଗ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ—ସମତ୍ୱ, ନିର୍ଭୟତା, ଅସଙ୍ଗତା, କରୁଣା—ଏବଂ ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ, ମନୋନିଗ୍ରହର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Yogatattva
ଯୋଗତତ୍ତ୍ୱ ଉପନିଷଦ (କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଯୋଗୋପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ଯୋଗକୁ କେବଳ ଶାରୀରିକ ଅଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ନାଡୀଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣଶୁଦ୍ଧି ସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀର ଧାରଣା—ଇଡା, ପିଙ୍ଗଳା, ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀ—ଏବଂ କୁଣ୍ଡଲିନୀଶକ୍ତିର ଜାଗରଣ/ଊର୍ଧ୍ୱଗମନ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି ଧାପେ ଧାପେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀକରଣର ପଥ ଦେଖାଏ। ନାଦ (ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୱନି) ଓ ଜ୍ୟୋତି (ଅନ୍ତର୍ପ୍ରକାଶ) ଅନୁଭବ ସାଧନାର ଲକ୍ଷଣ; ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶେଷ ଶିକ୍ଷା: ଅବିଦ୍ୟାନିବୃତ୍ତି, ଦ୍ୱୈତାତୀତ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି।
Yokakundalini
ଯୋଗକୁଣ୍ଡଲିନୀ ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ପରମ୍ପରା) ଯୋଗୋପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଠାରେ ବେଦାନ୍ତର ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତକୁ କୁଣ୍ଡଲିନୀ-ଯୋଗ ସାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ଅନୁଭବରୂପେ ସ୍ଥିର କରିବା ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେହକୁ ବାଧା ନୁହେଁ ‘ସାଧନ-ଶରୀର’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ନାଡୀଶୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣାୟାମ, ବନ୍ଧ-ମୁଦ୍ରା ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। କୁଣ୍ଡଲିନୀ-ଶକ୍ତିର ଜାଗରଣ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପ୍ରାଣପ୍ରବାହକୁ ସ୍ଥିର କରି ଚକ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରାଇ ସହସ୍ରାରରେ ମନୋଲୟ/ସମାଧିକୁ ନେଇଯାଏ। ନାଦାନୁସନ୍ଧାନରେ ବିକଳ୍ପ ଶମିତ ହୋଇ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଅବିଦ୍ୟାନିବୃତ୍ତିରେ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ମୂଳ ସନ୍ଦେଶ।