Shukla Yajurveda in Oriya
शुक्ल यजुर्वेद
Vajasaneyi Samhita
The Shukla Yajurveda (Vajasaneyi Samhita): 40 adhyayas of pure sacrificial mantras, separated from Brahmana commentary, covering the complete spectrum of Vedic ritual from Darshapurnamasa to the sublime Isha Upanishad.
Start ReadingAbout This Text
The Shukla Yajurveda represents the “White” or “pure” recension of the Yajurveda, where sacrificial mantras are presented without interspersed Brahmana commentary. The Vajasaneyi Samhita, attributed to the sage Yajnavalkya, is the principal text of this tradition. Its 40 adhyayas systematically cover the ritual liturgy, from the basic Darsha-Purnamasa rites through the elaborate Soma sacrifices, Rajasuya, and Ashvamedha, culminating in the profound Isha Upanishad (Adhyaya 40).
How This Text Is Organised
The Shukla Yajurveda follows a two-level hierarchy of adhyayas and mantras.
Adhyayas
40 chapters
Mantras
Individual verses (yajus)
Available Reading Features
This edition of the Shukla Yajurveda on Vedapath includes:
Samhita Patha (accented Devanagari)
IAST Transliteration
Padapatha (word analysis)
Translations in 31 languages
Ritual context, Vedic cosmology, and philosophical enrichments
Adhyayas of the Shukla Yajurveda
The Vajasaneyi Samhita is divided into 40 Adhyayas (chapters).
Adhyayas 1-25 cover the liturgy of the major sacrifices, while 26-39 deal with supplementary rites. Adhyaya 40 is the celebrated Isha Upanishad.
Adhyaya 1
ଅଧ୍ୟାୟ 1 ଦର୍ଶ-ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ (ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ଇଷ୍ଟି ପାଇଁ ବାଚିକ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରେ, ବ୍ରତ, ଗ୍ରହଣ ମନ୍ତ୍ର, ଉପକରଣ ଯୋଜନା ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବିଧି ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଥିରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷୋଘ୍ନ (ଅପଚାରକ) ଧାରା ପ୍ରବାହିତ: ସ୍ଥାନ, ଉପକରଣ ଏବଂ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ଅଦିତିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଆବୃତ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜମାନଙ୍କ ବଂଶ ଅଚଳ ରୁହନ୍ତି। ପବିତ୍ର/ଶୋଧକ ବାରମ୍ବାର ପବିତ୍ର କରାଯାଏ ଯାହା ବୈଧିକ ଉପଯୁକ୍ତତାର ମୁଖ୍ୟ ସାଧନ, ସବିତୃଙ୍କ 'ପ୍ରସବ' (ପ୍ରେରଣା) ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଧିକୃତ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଅନୁଶାସିତ ପାଳନରୁ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଗତି କରେ। ମୌଳିକ ଦର୍ଶ-ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ସ୍ଥାପନ ମନ୍ତ୍ର (ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ଯଜୁସ୍), କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକୃତ କରୁଥିବା ବାରମ୍ବାର ସବିତୃ-ପ୍ରସବ ମନ୍ତ୍ର (ଗ୍ରହଣ, ବିକ୍ଷେପ, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ), ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷୋଘ୍ନ/ରକ୍ଷାତ୍ମକ ସ୍ଵରୂପ: ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦହନ, ଅଦିତିଙ୍କ ଅଭେଦ୍ୟ ଆବରଣ, ସ୍ଥିରତା ନିଶ୍ଚୟ, ପବିତ୍ର (ଶୋଧକ) ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟତା - ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ବିଧିର ସକ୍ଷମ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ, ବୈଧିକ ଶୁଦ୍ଧତା ସହ ଯଜମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ବଂଶର ନିରନ୍ତରତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ସମ୍ପର୍କ।
Adhyaya 2
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଦର୍ଶ-ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ କ୍ରମକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତିରୁ ମୂଖ୍ୟ ହୋମ-କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଅଗ୍ରସର କରି, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ସେହି ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଯଜୁସ୍ ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା "ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।" ଏହା ବାରମ୍ବାର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ବଳବର୍ଦ୍ଧନ କରେ, ପବିତ୍ର କରେ ଓ ସୀମିତ କରେ ଯେପରି ସେ ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବହନ କରିପାରନ୍ତି, ସହିତ ରକ୍ଷା ଓ ଅପସାରଣକାରୀ ମନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଯଜ୍ଞ-ସ୍ଥାନ ଉପରେ ସୁରକ୍ଷା ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦକ୍ଷେପକୁ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବ୍ୟବହାରିକତା ସହ ଏକତ୍ର କରେ - ବର୍ହିସ୍ ସଂସ୍କାର, ପରିଧି ସ୍ଥାପନ, ଏବଂ ବ୍ରତ-ମୁଦ୍ରାଙ୍କନ। ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ପ୍ରଜନନକ୍ଷମ ଧାରାବାହିକତାକୁ ଯଜ୍ଞ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିସ୍ତାର କରି ସମାପ୍ତ କରେ, ସଠିକ୍ ଆହୁତିକୁ ବଂଶ ଓ ମାନବ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସଂଯୋଗ କରେ। ଦର୍ଶ-ପୂର୍ଣ୍ଣମାସର ପ୍ରକୃତ ଆହୁତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ "କ୍ରିୟା-ମନ୍ତ୍ର"ର ଦୃଢ଼ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଗ୍ନି କେବଳ ଆହୁତି ବାହକ ନୁହଁନ୍ତି ବରଂ ଜାଗ୍ରତ, ପବିତ୍ର, ବଳବର୍ଦ୍ଧିତ ଓ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସୀମିତ ଉପସ୍ଥିତି ରୂପେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ସୁରକ୍ଷା ସ୍ତର: ସବିତୃ-ବୃହସ୍ପତି-ବ୍ରହ୍ମଣ ପ୍ରତିପାଳନ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ, ରୂପ-ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଆସୁରୀ ଶକ୍ତିର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିତାଡ଼ନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡିକ-ଛନ୍ଦୋମୟ ମାନଚିତ୍ରଣ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦକ୍ଷେପ ଗାୟତ୍ରୀ-ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ-ଜଗତୀ ମାଧ୍ୟମରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ପ୍ରକାଶିତ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତି, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଜନନ/ଗର୍ଭ-ସ୍ଥାପନ ଆହ୍ୱାନରେ ସମାପ୍ତ, ଯଜ୍ଞକୁ ଜୀବନ ଧାରାବାହିକତା ସହ ସଂଯୋଗ କରି।
Adhyaya 3
ଅଧ୍ୟାୟ ୩ ସୋମ-ଯଜ୍ଞ (ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ)ର ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ପ୍ରବାହ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସୁସ୍ଥାପିତ "ଅତିଥି" ଭାବେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଗୃହରେ ସ୍ଥାପନ କରି। ଯଜୁସ୍-ମନ୍ତ୍ରମାଳାର କ୍ରମ ସମିଧ ଓ ଘୃତଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୋଷଣ ଓ ତୀବ୍ର କରେ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉପଯୁକ୍ତ ଯୋନିରେ ଉପବେଶନ କରାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଜଗତର ଶିର ଓ ଜଳର ପ୍ରାଣଦାତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ। ଏହି ଅଗ୍ନି-କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଆହ୍ୱାନ (ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଙ୍କୁ) ଓ ସମୃଦ୍ଧି-ବସତି ମନ୍ତ୍ର ଅଛି ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଯଜମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତ୍ମକ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଗୃହସ୍ଥ ମଙ୍ଗଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ, ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଗୃହକୁ ଋତର ପରସ୍ପର ସହାୟକ କ୍ଷେତ୍ର କରେ। ସୋମ-ଯଜ୍ଞ (ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ) ପ୍ରସ୍ତୁତି ବଳିଷ୍ଠ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଓ ଘୃତ-ପ୍ରଦାନ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ (ସମିଧ/ଆଜ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ)। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯୋନିରେ "ଉପବେଶନ" କରିବା ଉପରେ ପୁନରୁକ୍ତ ଧ୍ୟାନ - ବିକିରଣ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶୁଦ୍ଧତା ଆବଶ୍ୟକ। ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବାକ୍-ଓ ସ୍ତୁତି-ରକ୍ଷା ଅଛି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ବା ବିକୃତ ବାଣୀରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଶ୍ରୌତ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ଗୃହ୍ୟ-ସ୍ୱଭାବର ଗୃହ-ପ୍ରବେଶ ଓ "ଗୃହ" ଆହ୍ୱାନ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ, ଯଜ୍ଞ-ମଙ୍ଗଳକୁ ବାସସ୍ଥାନକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ସମୃଦ୍ଧି-ବସତି ବିଷୟ (ରେବତୀଃ) ଓ ମାରୁତ୍/କରମ୍ଭ ରକ୍ଷା-ପବିତ୍ରତା ପ୍ରବାହ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Adhyaya 4
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ (ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତା)ର ଅଧ୍ୟାୟ ୪ ସୋମ କ୍ରୟ କ୍ରମ ଏବଂ ଅତିଥ୍ୟ (ଅତିଥି ସତ୍କାର) ବିଧି ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଯାହା ସୋମଙ୍କୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ, ସାର୍ବଭୌମ ଉପସ୍ଥିତି ଭାବେ ଯଜ୍ଞରେ ଆଦରପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରିଥାଏ। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବାରମ୍ବାର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ଯଜମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି, ଏବଂ ବର୍ଚସ (ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରଭାବ) ସ୍ଥାପନ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଖଣ୍ଡତାରେ ଅଗ୍ରସର କରାନ୍ତି। ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସୂତ୍ର ହେଉଛି ବରୁଣଙ୍କ ଆସନ ଏବଂ ମିତ୍ର-ବରୁଣଙ୍କ ନେତ୍ର ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଋତ ସହିତ ଯଜ୍ଞର ସମନ୍ୱୟ, ଯେତେବେଳେ ସୋମ ମହାନ ଛନ୍ଦ (ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ, ଜଗତୀ) ମାଧ୍ୟମରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୋଣୁବାକ୍ୟା-ଶୈଳୀର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯାହା ଅର୍ପଣ ଏବଂ ସଂକ୍ରମଣ ପାଇଁ ମାନ୍ୟତା ସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ। ସୋମ କ୍ରୟ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ପ୍ରତି ପବିତ୍ର ଅତିଥ୍ୟଭାବ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଅଗ୍ନି ଜାଗରଣ, ମନ/ପ୍ରାଣ/ଦୃଷ୍ଟି/ଶ୍ରବଣ ପୁନଃସ୍ମରଣ, ବ୍ରତ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଏବଂ ପୁନଃସ୍ଥାପନାତ୍ମକ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର, ଋତର ଦୃଢ ସମନ୍ୱୟ: ବରୁଣଙ୍କ ଋତ-ଆସନ ଏବଂ ମିତ୍ର-ବରୁଣଙ୍କ ନେତ୍ର ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୈଦିକ ଛନ୍ଦରେ ସୋମଙ୍କ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅଂଶ (ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ, ଜଗତୀ), ବର୍ଚସ (ଦୀପ୍ତିମାନ ଔଜସ) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଯାହା ଏକ ଅବତାରିତ ଯଜ୍ଞିକ ଶକ୍ତି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସୁପରିଚିତ ପୁରୋଣୁବାକ୍ୟା/ଆମନ୍ତ୍ରଣାତ୍ମକ ସଂକ୍ରମଣ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Adhyaya 5
ଅଧ୍ୟାୟ ୫ ପ୍ରାତଃସବନ (ପ୍ରଭାତ ଅଭିଷବ) ମାଧ୍ୟମରେ ସୋମଯଜ୍ଞକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ଅଭିଷେକମୂଳକ ସୁରକ୍ଷା, ସୋମର ସ୍ଫୀତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଗ୍ରଗତିକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିଥାଏ। ଏହା ଆଧାରଗୁଡିକୁ (ପୃଥିବୀ/ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ) "ସ୍ଥାପନ" କରି, ଦିଗଗୁଡିକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଜ୍ଜିତ କରି ଯଜ୍ଞ ଜଗତକୁ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ। ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଷ୍ଣୁ-ସମୂହ "ତିନୋଟି ପାଦ"�ିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଚିତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଯଜ୍ଞ ଯେତେବେଳେ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜଗତଗୁଡିକୁ ମାପି ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାହିସ୍ପବମାନ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରବାହ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଗଠନ କରିଥାଏ। ସୋମଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାତଃସବନ (ପ୍ରଭାତ ଅଭିଷବ) ଅନୁସ୍ଥାନ, ଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦେଶନା ସହିତ ବାହିସ୍ପବମାନ ସ୍ତୋତ୍ର-ସ୍ଥାପନର ସମନ୍ୱୟ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥାନକୁ ମାପିବା, ସ୍ଥିର କରିବା ଏବଂ ଅଧିକାର ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଦୃଢ଼ ବିଷ୍ଣୁ "ତିନୋଟି ପାଦ" କ୍ରମ, ଅନେକ ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ/କ୍ରମସ୍ଥାପନ ମନ୍ତ୍ର: ଦିଗଗୁଡିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ଉଷ୍ଣ ଜଳ ନିସ୍କାସନ କରିବା, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକୁ ପୂର୍ବାଭିମୁଖୀ/ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ପ୍ରେରଣ କରିବା, ଦୃଢତା ଓ ସ୍ଥିରତା ରୂପେ ବେଦୀ-ଜଗତ ଆଧାରଗୁଡିକର (ପୁରୀଷ/ପ୍ୟାକିଂ ପଦାର୍ଥ) ସ୍ପଷ୍ଟ "ସ୍ଥାପନ"।
Adhyaya 6
ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସୋମଯାଗକୁ ମଧ୍ୟାନ୍ଦିନ-ସବନ (ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପିଣ୍ଡନ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ରସର କରି, ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ ସଂରେଖଣାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅବଦାନ ପ୍ରକୃତରେ "ହବିସ୍-ବାହକ" ହୁଏ। ଏହା ବାରମ୍ବାର ସାମର୍ଥ୍ୟମୟ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକୁ - ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମମ ପଦମ୍, ଯୂପକୁ ଅକ୍ଷ ଭାବରେ, ସୁରକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞ ପରିସର, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ସୌର ଆଲୋକକୁ - ଯଜମାନଙ୍କ ହୃଦୟ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମାରୁତମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଶକ୍ତି ଆବାହନ କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସୋମଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅବତରଣ କରିବାକୁ ଏବଂ ପତ୍ନୀ-ଦେବତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ ଡାକାଯାଏ। ଏହି କ୍ରମ ପୋଷଣ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ କେନ୍ଦ୍ରିତ ସ୍ତୁତିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଯାହା ବିଜୟ, ରକ୍ଷା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅର୍ପଣର ସଫଳ ପରିବହନ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟାନ୍ଦିନ-ସବନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନିତ କରାଯାଇଛି, ମାରୁତବତୀୟ ଓ ନିଷ୍କେବଲ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ସାମଗ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମମ ପଦମ୍, ଯୂପ ଅକ୍ଷ, ସୁରକ୍ଷିତ ପରିସର, ଜଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହବିସ୍-ବାହକ ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ "ସାମର୍ଥ୍ୟମୟ ଅବସଂରଚନା" ପ୍ରତୀକ ରହିଛି, ହୃଦୟ ଓ ମନ ସହିତ ଅର୍ପଣକୁ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରକରଣ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସମଷ୍ଟି ଓ ପତ୍ନୀ-ଦେବତାଙ୍କ ଏକୀକରଣ ଯାହା ଯଜ୍ଞର ସଠିକ୍ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଗମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
Adhyaya 7
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ତୃତୀୟ-ସବନ (ତୃତୀୟ ସୋମ ପ୍ରେସିଂ) ଏବଂ ସୋମ-ଯଜ୍ଞର ସମାପନୀୟ କ୍ରିୟାକଳାପ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଅଧ୍ୱର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଆସନ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। ଗ୍ରହ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଏକ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରମୁଖ ଦୈବୀୟ ଗ୍ରହୀତାମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ - ଦ୍ରୁତ ଆଗମନ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଅଗ୍ରାଧିକାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି (ଯଥା, ବାୟୁ; ଇନ୍ଦ୍ର-ବାୟୁ) ଏବଂ ଋତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କକୁ (ମିତ୍ର-ବରୁଣ), ସାମୂହିକ ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃ, ଏବଂ ବହୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ (ଅଗ୍ନି ସହିତ, ମାରୁତ୍ ସହିତ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ) ବିସ୍ତାର କରେ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ସମାପନୀୟ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ: ଦକ୍ଷିଣା-ପବିତ୍ରତା (ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପହାର) ଏବଂ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆତ୍ମ-ସାପେକ୍ଷ ଯଜୁସ ଯାହା କାମଙ୍କୁ ଦାତା ଏବଂ ଗ୍ରହୀତା ଉଭୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଯଜ୍ଞର ଆନ୍ତରିକ ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ମୋହରି ଦିଏ। ସାରାଂଶରେ, ଏହା ଏକ ସମାପନୀୟ-ଅଧ୍ୟାୟ: ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଋତ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଅନ୍ତିମ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସୋମ ସେବାକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ "ବାନ୍ଧି ଦିଏ"। ତୃତୀୟ ପ୍ରେସିଂ (ତୃତୀୟ-ସବନ) ଏବଂ ସମାପନୀୟ ସୋମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବହୁ ଦିଗରେ (ଅଗ୍ନୀନ୍ଦ୍ରା, ମାରୁତ୍ବତ୍, ମହେନ୍ଦ୍ର) ସୋମ-ପାତ୍ର (ଗ୍ରହ) ଗ୍ରହଣ/ସ୍ଥାପନ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର (ଉପଯାମ, ଯୋନି) ଘନ ସମାହାର, ଏକତ୍ର ଅବସାନ ଭାବରେ ପ୍ରମୁଖ ସାମୂହିକ ଆହ୍ୱାନ (ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃ; ସ୍ବର୍ଗ/ପୃଥିବୀ/ଜଳ ଅବା ଏକାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ), ଅଗ୍ରାୟଣ ଏବଂ ଉକ୍ଥ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ସାମଗ୍ରୀ ବିଳମ୍ବିତ-ସୋମ କ୍ରମର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣା-ବୈଧତା ଏବଂ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାମ ଆତ୍ମ-ଅର୍ପଣ ଯଜୁସ ସହିତ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 8
ଅଧ୍ୟାୟ ୮ ଏକ ପରିପୂରକ ସୋମ-ଅଧ୍ୟାୟ ଯାହା ସୋମ ଗ୍ରହଣ, ଅର୍ପଣ ଏବଂ ପୁରୋହିତ ଭାଗିଦାରୀର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଷୟକୁ ପରିଷ୍କାର କରେ, ବିଶେଷତଃ ଷୋଡ଼ଶୀ ଏବଂ ରାତ୍ରି-ଅନୁଷ୍ଠାନ (ଅତିରାତ୍ର) ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖେ। ଏହାର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସୋମଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସ୍ୱୟଂ-ପରିଚାଳିତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦୈବୀୟ ପରିଷଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟଗଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟା ଯାଇଥିବା ପାନୀୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସୋମ କ୍ରମାନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥିରତାମୂଳକ ଆଶୀର୍ବାଦ (ଯଥା ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦିନ ପାଇଁ ସବିତୃଙ୍କ ବାମ), ସାମଗ୍ରୀକ ଆଧାର (ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ), ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ପୁନଃସଂଯୋଜନ ସୂତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଦୋଷରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ସମଗ୍ର ଗତିବିଧି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିଚାଳନାରୁ ସାମଗ୍ରୀକ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ: ଯଜ୍ଞ ଷୋଡ଼ଶୀ ସମାପ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ସଦୃଶ ସର୍ବତ୍ୱତାକୁ ଉନ୍ନୀତ ହୁଏ। ପରିପୂରକ ସୋମ ସୂତ୍ର ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେବତା-ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ (ବିଶେଷତଃ ଆଦିତ୍ୟଗଣ) ବଣ୍ଟନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଷୋଡ଼ଶୀ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଢ଼ ଉପସ୍ଥିତି, ଷୋଡ଼ଶ ସମାପ୍ତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରଜାପତି ସହିତ ପରିଚିତ କରାଏ। ରାତ୍ରି-ଅନୁଷ୍ଠାନ/ଅତିରାତ୍ର ରଙ୍ଗ: ନିରନ୍ତର, ଜାଗ୍ରତ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଧାରାବାହିକତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର। ସମନ୍ୱିତ ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ଓ ସଂଶୋଧନାତ୍ମକ ସ୍ତର: ବିଷ୍ଣୁ-ରକ୍ଷଣ ଆହ୍ୱାନ ଏବଂ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ (ଅବଯଜନ) ସୂତ୍ର। ସାମଗ୍ରୀକ-��ମଗ୍ର ପ୍ରତିଛବି: ସୋମଙ୍କ ମହାନତା ଲୋକ ଏବଂ ଜୀବବର୍ଗଙ୍କ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର ସହିତ ମେଳ ଖାଏ।
Adhyaya 9
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ ବାଜପେୟ ("ବଳର ପାନ") ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହା ଏକ ରାଜକୀୟ-ଯାଗକ୍ରମ ଅଟେ ଯାହା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଗତିକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଜୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସାର୍ବଭୌମ ପଦବୀରେ ପରିଣତ କରେ। ଏହାର ମନ୍ତ୍ରମାନେ ବାରମ୍ବାର "ସତ୍ୟ ପ୍ରେରଣା" (ସବିତୃ-ପ୍ରସବ), ପୌରୋହିତ୍ୟ ସମନ୍ୱୟୀ ବାଣୀ, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିକୁ ବାଜ (ପୁରସ୍କାର) ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାକୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତିକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଯୋଡନ୍ତି। ଆରୋହଣ ଓ ଦୌଡ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଜୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଭୂମିର ଏକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ଓ ଦିଗବାରେଣୀ ପବିତ୍ର ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ - ଦିଗବଳୟରେ ଅର୍ପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରେ। ସମଗ୍ର ଗତି ହେଉଛି ଉତ୍ସାହଜନକ ଅଗ୍ରଗତି ଓ ବିଜୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ: ବାଣୀ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଶକ୍ତିସବୁ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଆଚାର ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ। ବାଜପେୟର ଉଦ୍ଘାଟନୀ ଚାପ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାଜ (ପୁରସ୍କାର/ବିଜୟ) ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଶବ୍ଦାବଳୀ ସହିତ ରଥ-ଦୌଡ / ଅଗ୍ରଗାମୀ ବିଜୟ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ବର୍ଗାରୋହଣ ସୂତ୍ର ସହିତ ଯୋଡି ହୋଇଛି। ବାକ୍ ଉପରେ ଦୃଢ ଗୁରୁତ୍ୱ: 'ଏଠାକୁ କୁହ', 'ସତ୍ୟ ସମନ୍ୱୟୀ ବାଣୀ', ଏବଂ ବାକ୍-ଶକ୍ତି ଦେବତାମାନେ। ଦିଗବାରେଣୀ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର: ଦେବତା-ଗୋଷ୍ଠୀ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଦିଗରେ 'ଉପବେଶନ' କରନ୍ତି, ଦିଗ ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ। ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ/ଅପଚାରକ ସ୍ତର: ପୃତନା (ଯୁଦ୍ଧ), ଅଭିମାତି (ଦ୍ବେଷ) ଦୂର କରିବା ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା। ଦୈବୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଣାଳୀବଦ୍ଧ 'ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟକରଣ' କ୍ଷେତ୍ରରେ (ପ୍ରେସିଂ, ଗୃହ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଗୋଧନ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ)।
Adhyaya 10
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦ ବାଜପେୟ କ୍ରମକୁ ଆଗେଇ ଦିଏ ଏବଂ ରାଜସୂୟ ବା ରାଜକୀୟ ଅଭିଷେକ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଖୋଲେ: ଆୟତ୍ତିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣା, ଏବଂ ସିଂହାସନାରୋହଣ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିଗଗୁଡିକୁ ଆରୋହଣ କରେ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ - ପୂର୍ବ ଦିଗର ସୁରକ୍ଷା, ତାପରେ ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର, ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ - ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ତାହାର ଛନ୍ଦ ଓ ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ସୋମ-ରକ୍ଷା ଓ ଅଭିଷେକ ମାଧ୍ୟମରେ ତେଜସ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ରିଭୂତ କରେ, ସିଂହାସନ/ଆସନ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷତ୍ରର ଘୋଷଣାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସର୍ବତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବିଧି ଏବଂ ପରିମିତ ସ୍ଥାନ ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜତ୍ୱ ଓ ବିଜୟର ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଦିଗବଳୟ ଆରୋହଣ ଯାହା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଦିଗ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଉପରେ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଛନ୍ଦ ଓ ସାମନ୍ଙ୍କ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଭିଭାବକ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସମନ୍ୱୟ, ଦୃଢ ରାଜସୂୟ ରଙ୍ଗ: ଅଭିଷେକ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀହୀନ ଘୋଷଣା, ଏବଂ ଆସନ/ସିଂହାସନ ଅଭିଷେକ, ରକ୍ଷାତ୍ମକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସର୍ପ, ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ରାଜକୀୟ ସବଳିକରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସ୍ଥାନ ପରିମାପ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ।
Adhyaya 11
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦର ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ ଅଗ୍ନିଚୟନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ବିଶେଷକରି ଯଜ୍ଞର ଜୀବନ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜାଗରଣ, ସ୍ଥାପନ ଓ ରକ୍ଷା ଉପରେ। ଏହା ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରୁ ବାହାର କରିବା, ଅଭିଷେକ କରିବା ଓ ସକ୍ରିୟ ଉପସ୍ଥିତିକୁ "ଉତ୍ଥାପନ" କରିବା, ଏବଂ ପ୍ୟାକିଂ-ମାଟି ଓ ସମର୍ଥନ ସହିତ ବେଦୀକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ସୂତ୍ର ସାରା ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରବାହିତ: ପୁନରାବୃତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାକ୍ଷସ, ଚୋର, ନିନ୍ଦା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଶୁଦ୍ଧତାଠାରୁ ପ୍ରତିଟି ଦିଗରୁ ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଫଳପ୍ରଦ ରୁହେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଉଖ୍ୟ ଅଗ୍ନି (ପାତ୍ରରେ ରକ୍ଷିତ ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ ବେଦୀ-ନିର୍ମାଣ କ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ବହନଯୋଗ୍ୟ ମୂର୍ତିମାନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଅଗ୍ନିଚୟନ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ମନ୍ତ୍ର: ଅଗ୍ରସର ହେବା, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଖୋଳିବା/ସ୍ଥାପନ କରିବା, ଏବଂ ବେଦୀ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସକ୍ରିୟ କରିବା। ଅଗ୍ନିଚୟନ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀରେ ପ୍ରମୁଖ ଉଖ୍ୟ ଅଗ୍ନି (ପାତ୍ରରେ-ଅଗ୍ନି) ଅନୁସ୍ଥାନ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷାତ୍ମକ (ରକ୍ଷୋ-ହନ) ଓ ସୀଲିଂ ମନ୍ତ୍ର: ରାକ୍ଷସ, ଶତ୍ରୁତା, ଚୋରି, ଆକ୍ରମଣ, ନିନ୍ଦା ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧତାଠାରୁ ରକ୍ଷା। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବିଶ୍ୱ-ଜନ୍ମ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି (ଦୁଇ ଲୋକର ଗର୍ଭ; ଉଦ୍ଭିଦରେ ସୁପ୍ତ, ଜ୍ୱାଳନରେ ପ୍ରକଟ) ବ୍ୟବହାରିକ ବେଦୀ-ସ୍ଥିରତା ଭାଷା (ପ୍ୟାକିଂ-ମାଟି, ସମର୍ଥନ) ସହିତ ଯୋଡ଼ା ହୋଇଛି।
Adhyaya 12
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨ ଅଗ୍ନିଚୟନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଇଷ୍ଟକା ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଲୋକମ୍ପୃଣା ସୂତ୍ରାଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ଶରୀର ରୂପେ ଯଜ୍ଞବେଦୀକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ସହ ଚାଲୁ ରଖେ। ପୁନରାବୃତ୍ତି ଆହ୍ୱାନରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ପୋଷଣ, ଆୟୁଷ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁକ୍ରମରେ ଲାଭ ନଷ୍ଟ ନହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆସନ, ପୁନଃଗର୍ଭାଧାନ ଏବଂ ବିସର୍ଜନ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପୋଷଣକାରୀ ମାତୃଶକ୍ତି ରୂପେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ସହିତ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ସ୍ଥାପନ ମୋଟିଫ୍ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ସହ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କ୍ରମ ମିଳିତ ହୁଏ।
Adhyaya 13
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥିର, ମୋହର ଏବଂ ଯଜମାନ ତଥା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁ (ମିଠା) କରି ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥିର, ମୋହର ଏବଂ ଯଜମାନ ତଥା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁ (ମିଠା) କରି ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅଗ୍ନିକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ଆକାର ଦେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥିର, ମୋହର ଏବଂ ଯଜମାନ ତଥା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁ (ମିଠା) କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାରମ୍ବାର ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୃଥିବୀ/ଅଦିତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ ଯାହା ଜଳସ୍ରୋତ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ଏକକ ଜୀବନ୍ତ ସତ୍ତା ଭାବେ ପୁନଃନିର୍ମାଣ ଓ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ପ୍ରାଣ, ଦିଗ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ରକ୍ଷାବିଧି ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତ କରି ଯଜ୍ଞ ବିନା ବାଧାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରଣାଳୀ ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି। ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଷୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁନଃନିର୍ମାଣ (ସମଗ୍ରତା ରୂପେ) ସହ ବ୍ୟବହୃତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଦର୍ଭଘାସ, ଘିଅ, କାଠ ଏବଂ କାଳଖଣ୍ଡ (ରାତି/ପ୍ରଭାତ)ଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ ରୂପ, ଯାହା ମଧୁ-ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ କରାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତି-ପୁନଃନିର୍ମାଣ ବିଷୟ ସହ ଅଗ୍ନିଚୟନ ବେଦିର ମଧ୍ୟ-ସ୍ତର ନିର୍ମାଣ। ଧ୍ରୁବା-ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ଦୃଢ ଗୁରୁତ୍ୱ: ପୃଥିବୀ ଦୃଢ ଆଧାର ଭାବେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ/ସୁରକ୍ଷିତ। ରକ୍ଷା (ସୁରକ୍ଷା ମୋହର) ବିଷୟ: ପ୍ରାଣ, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ରକ୍ଷା। ମଧୁ (ମିଠା) ଆଶୀର୍ବାଦ ସମୟ (ରାତି/ପ୍ରଭାତ), ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟାକାଶ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଯଜ୍ଞ ପରିବେଶ: ଦୂର୍ବା ଘାସ, ବନସ୍ପତି/କାଠ, ଜଳ ଏବଂ ଘିଅ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ଶକ୍ତି ଭାବେ ବିବେଚିତ। ଅଗ୍ନି ସାରଥି ଭାବେ: ସଦସ୍ରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ଆସୀନ ହୋଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା।
Adhyaya 14
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ ଅଗ୍ନିଚୟନକୁ ଅନ୍ତିମ ସ୍ତର ଏବଂ ଆଧାରଗୁଡ଼ିକୁ (ଧ୍ରୁବା/ଯନ୍ତ୍ର/ଉଖା) ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି-ବେଦୀ ଯଜ୍ଞ ବହନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଦୃଢ ସାମ୍ବତିକ ଶରୀର ହୁଏ। ଏହାର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଋତୁ, ଲୋକ, ଜଳ, ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ଅନେକ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଜିତ କରି ଏବଂ ଛନ୍ଦ ଓ ସ୍ତୋମ-କ୍ରମକୁ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ଯଜ୍ଞକୁ "ଏକତ୍ର ଯୋଡ଼ନ୍ତି"। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ (ରୁଦ୍ର-ସ୍ତୋତ୍ର) ଅଛି, ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଉପସ୍ଥିତ ଭାବେ ସାର୍ବତ୍ରିକ କରେ, ଏକା ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ସମଗ୍ରରେ, ଏହା ଏକ ସମାପନୀୟ ସମନ୍ୱୟ: ସାମ୍ବତିକ ଗଣନା, ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂହତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞିକ ବିଶ୍ୱରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଚରମ ପ୍ରକଟୀକରଣ। ଅଗ୍ନିଚୟନର ସମାପ୍ତି ଅନ୍ତିମ ସ୍ଥିରକାରୀ ସ୍ଥାପନ (ଉଖା, ଧ୍ରୁବା, ଯନ୍ତ୍ର) ଏବଂ "ଏକତ୍ର ଯୋଡ଼ିବା" ସୂତ୍ର ସହିତ। ଛନ୍ଦ (ବୈଦିକ ମାତ୍ରା) ଏବଂ ସ୍ତୋମ-ଗଣନାକୁ ଲୋକ, ଶକ୍ତି ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ସଂରଚନା କରୁଥିବା ସାମ୍ବତିକ ନୀତି ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଚୟ। ଦେବତା-ନିର୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା ଓ ଦେବତା-ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାନଚିତ୍ର କରାଯାଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ଆରାଧନା ଓ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ପାଠ ପାଇଁ ମୌଳିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Adhyaya 15
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଧାରାର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀବ୍ରତାକୁ ଅବାହମାନ ରଖେ ଏବଂ ବସୋର୍ଧାରା ସମୃଦ୍ଧି-ପ୍ରଦାୟକ ଧାରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପ୍ରସନ୍ନତା, ରକ୍ଷା ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଏକ ଏକକ ଲିଟର୍ଜିକାଲ୍ ଚାପରେ ମିଶାଇ ଦିଏ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି-ଚକ୍ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ: ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜାତବେଦସ, ହୋତୃ, ଦୂତ, ଋତଙ୍କ ସାରଥି ଏବଂ ନିକଟସ୍ଥ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ ଯିଏ ପଠିତ ସ୍ତୋତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ "ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି"। ଏହା ସହିତ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଜୟ ଏବଂ ରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ର, ବାଧା ଜିତିବାକୁ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ବାକ୍ୟ ଏବଂ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପବିତ୍ରତାଠାରୁ ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାବକତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କରେ - ଅର୍ପଣର ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା, ଦୈବୀୟ ରକ୍ଷା, ଏବଂ "ସମୃଦ୍ଧିର ଧାରା"। ଶତରୁଦ୍ରୀୟ-ଶୈଳୀର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରାର୍ଥନାମୟ ସ୍ୱର ଅବାହମାନ ରହେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସମୃଦ୍ଧି-ଧାରା ସହିତ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜଗତର ମୁଖ୍ୟ, ଦୂତ, ହୋତୃ ଏବଂ ରକ୍ଷକ-ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରୁଥିବା ଘନ ଅଗ୍ନି-ସ୍ତୁତି ସମୂହ। ମନ ଏବଂ ବାକ୍ୟକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଜୟ/ରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ର। ଘୃତ, ଅରଣି ଏବଂ ସ୍ବାହା ସହିତ ଅର୍ପଣର ସଫଳ 'ପ୍ରେରଣ' ଉପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ-କାର୍ଯ୍ୟବିଧି ଧ୍ୟାନ। ପ୍ରଚୁରତାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଚିତ୍ରଣ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଠିକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ।
Adhyaya 16
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ ଶତରୁଦ୍ରୀୟର ଚରମୋତ୍କର୍ଷ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଯାହା ନମସ୍କାରର ଏକ ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ତାଙ୍କର ଭ୍ରମଣକାରୀ ଦଳ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ, ବର୍ଗ ଏବଂ ଜୀବନର ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବାରମ୍ବାର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିରସ୍ତ୍ର କରନ୍ତି - ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ନିମ୍ନ କରିବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ନିରାପଦ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି - ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶିବ ରୂପକୁ ରକ୍ଷକ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଦାତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଚୋର, ରାତ୍ରିଚର, ଅରଣ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭଳି ସୀମାନ୍ତ ଏବଂ ବିଘ୍ନକାରୀ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନାମ କରି, ପାଠ୍ୟଟି ସେମାନଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଅଧୀନରେ ଆନୟନ କରେ, ଭୟକୁ ଭକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଉପାସନା ମାଧ୍ୟମରେ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥିର କରି ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଶାନ୍ତିକରଣକୁ ମୋହର କରି ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କ୍ରମକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି। ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ସମାପ୍ତି: ନମସ୍କାରର ଘନ କ୍ରମ ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ସାର୍ବଜନୀନ କରେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିରସ୍ତ୍ରୀକରଣ - ଧନୁ ଅନାବଦ୍ଧ, ତୀର ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ - ଶାନ୍ତିର ବାକ୍ୟାବଳୀ ଭାବେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରକୁ ବିନାଶକାରୀ ନହୋଇ ରକ୍ଷାକାରୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସମ୍ମାନ। ସୀମାନ୍ତ ଏବଂ ଅସାମାଜିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞୀୟ କ୍ରମ ଅଧୀନରେ ଆଣିବା। ରୁଦ୍ର-ଶାନ୍ତିକରଣରୁ ଅଗ୍ନି-ଉପାସନାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ସ୍ଥିର କରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
Adhyaya 17
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ ବସୋର୍ଧାରା ପ୍ରବାହ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଗ୍ନି-ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖେ, ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ସମୃଦ୍ଧି-ଯଜୁଃ ବ୍ୟବହାର କରେ ଏବଂ ଅର୍ପଣକୁ ଜଗତୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ସଂଯୋଜିତ ରଖେ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି-ଚକ୍ର (ପାବକ, ଦେବବାହନ) ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଆବଦ୍ଧ କରେ: ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆସନରୁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ରକ୍ଷାକାରୀ କରାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ଓ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ବହନ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଏଥିସହିତ ବିଶ୍ୱକର୍ମା/ପ୍ରଜାପତି ଶୈଳୀର ସୃଷ୍ଟି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ପ୍ରଶ୍ନ ଗୁଞ୍ଜିତ ହୁଏ, ପ୍ରଥମ ଆଧାର, ଆଦିମ "କାଷ୍ଠ/ବୃକ୍ଷ," ଏବଂ ଜଳଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଇଥିବା "ଗର୍ଭ" ବିଷୟରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ପୁନଃ ଅଭିନୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ପଦବୀ ଓ କଲ୍ୟାଣର ବ୍ୟବହାରିକ ଉନ୍ନତିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନେଇଯିବା, ଦେଖାଏ ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭୌତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ମିଳିତ। ବସୋର୍ଧାରାର ଅବ୍ୟାହତତା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଉନ୍ମୁଖ ବିଶେଷ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ। ଅଗ୍ନି ପାବକ ଓ ଦେବବାହନ ଭାବେ ପ୍ରମୁଖ, ବହୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବାସସ୍ଥାନରୁ ବାରମ୍ବାର ଆମନ୍ତ୍ରିତ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା/ପ୍ରଜାପତି ଓ ଜଳ ପ୍ରତି ସୃଷ୍ଟି-ସମ୍ବନ୍ଧୀ "ପ୍ରଶ୍ନ-ମନ୍ତ୍ର" (ଗର୍ଭ, ପ୍ରଥମ ଆଧାର, ସୃଷ୍ଟିର କାଷ୍ଠ/ବୃକ୍ଷ)। ସ୍ପଷ୍ଟ ଆନ୍ତରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଏକ ଚେତାବନୀ ଯେ କେବଳ ପାଠ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ ପ୍ରକୃତ ସୃଜନାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବଗତ ନ ହେଲେ (୧୭.୩୧)। ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତି ମୋଟିଫ: ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ଥିତି ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଲାଭାନ୍ୱିତଙ୍କୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନେଇଯିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର (୧୭.୫୧, ୧୭.୫୦)।
Adhyaya 18
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ ମହାବ୍ରତ ସମୂହ ଏବଂ ଏହାର ଋତୁକାଳୀନ ବା ସୌର ମୋଡ଼ଣ ବିନ୍ଦୁ, ବିଶେଷତଃ ବିଷୁବତ ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଧୁରୀ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଏବଂ ସ୍ୱରସାମନ୍ମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ ଯାହା ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଧ୍ୱନି ଶକ୍ତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଘନ "ମୋର ହେଉ" ଏବଂ "ସଜଡ଼ି ଦିଅ" ପ୍ରାର୍ଥନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ୱାସ, ମନ, ବାକ୍ୟ, ଶରୀର ଏବଂ ସାମାଜିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ସଂଲଗ୍ନ କରେ, ତାପରେ ଜୀବିକାର ବ୍ୟାପକ ତାଲିକା ଯଥା ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଉଦ୍ଭିଦ, ପଶୁ ଏବଂ ଶସ୍ୟ ମଧ୍ୟକୁ ଗତି କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ସତର୍କତା, ଦୈବୀ ଉପସ୍ଥିତି ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟର ଅର୍ପଣ ନିମନ୍ତେ ଆହ୍ୱାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହାର ସମଗ୍ର ପରିଧିରେ, ଯଜମାନଙ୍କ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ବା ଋତକୁ ବାରମ୍ବାର ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ଯୋଡ଼ା ଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ନିର୍ଭୀକତା, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଯଜ୍ଞୀୟ ଫଳ ରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବାସ୍ତବରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବର୍ଷର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏବଂ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ, ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନବୀକରଣ ରୂପେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କରେ। ମହାବ୍ରତର ଋତୁକାଳୀନ କିମ୍ବା ସୌର ପର୍ବ ତର୍କ ସହିତ ସମନ୍ୱୟ, ବିଷୁବତକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଧୁରୀ ରୂପେ ବିଶେଷାୟିତ କରି, ସ୍ୱରସାମନ୍ମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି, ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ଧ୍ୱନି ପ୍ରଭାବକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ, ବ୍ୟାପକ, ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଦୃଢ଼ ସଂହତି: ସଂଲଗ୍ନତା, ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ "ମୋର ହେଉ" ଲିତାନି, ଇଷ୍ଟ, ପୂର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାକୁ ଅଗ୍ନି ବୈଶ୍ୱାନରରେ ପୁଣ୍ୟର ଅନ୍ତିମ ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂଯୋଗ, ଏବଂ ଶସ୍ୟ, ଔଷଧ, ପଶୁ ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣକାରୀ ସମ୍ବଳଗୁଡ଼ିକୁ ଯଜ୍ଞୀୟ ଭାବେ "ଉପଯୁକ୍ତ" ରୂପେ ଗଣନା କରୁଥିବା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ "ତାଲିକା" ଶୈଳୀର ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Adhyaya 19
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯ ସୌତ୍ରାମଣୀ କ୍ରମାନୁକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହା ସୋମ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ, ରକ୍ଷାତ୍ମକ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଜୀବନୀ ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାପନ ଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଶକ୍ତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରେ। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବାରମ୍ବାର ଯଜ୍ଞକୁ ଭୈଷଜ୍ୟ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି: ପବିତ୍ର ପବମାନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟଦାୟୀ ବାଣୀ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଚିକିତ୍ସକତ୍ୱ, ସୋମର ପବିତ୍ରତାକୁ ସୁରାର ପୃଥକ୍ କ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ସାବଧାନତାର ସହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି। ଗୃହସ୍ଥ ଖାଦ୍ୟ-ହବିସ୍ (ଧାନା, ସକ୍ତୁ, କରମ୍ଭ, କ୍ଷୀର, ଦହି ଇତ୍ୟାଦି) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସୋମର ରୂପ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସୋମର ପ୍ରଭାବକୁ ପୋଷଣକାରୀ, ସୁଲଭ ଅର୍ପଣରେ ବିସ୍ତାର କରି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ନୈତିକ ଓ ପାରିବାରିକ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପିତୃଋଣ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଦେଖାଏ ଯେ ଆଚାରାତ୍ମକ ପବିତ୍ରତା ସାମାଜିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସୌତ୍ରାମଣୀ (ଇନ୍ଦ୍ର-ଶକ୍ତି, ପୁନଃସ୍ଥାପନାତ୍ମକ) ଆଚାର ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ କରେ। ଶୁଦ୍ଧିକରଣ (ପବିତ୍ର ପବମାନ) ଏବଂ ଆରୋଗ୍ୟ (ଭୈଷଜ୍ୟ) ଭାଷା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଗୁରୁତ୍ୱ। ସୋମ-ସୁରା ସୀମାରେଖା ସ୍ପଷ୍ଟ: ସେମାନଙ୍କ ଆଚାରାତ୍ମକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମିଶାଇବା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଷେଧ। ଯଜମାନଙ୍କଠାରେ ଶକ୍ତିର (ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଓଜସ୍, ବଳ, ପ୍ରାଣ) ଧାରଣା-ଶୈଳୀର ସ୍ଥାପନ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଖାଦ୍ୟ-ଅର୍ପଣକୁ ସୋମର ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପ ଭାବେ ପୁନଃରୂପାୟନ କରେ, ଗୃହସ୍ଥ ପୋଷଣକୁ ସୋମ-ପବିତ୍ରତା ସହ ସଂଯୋଗ କରି। ଏକ ନୈତିକ-ପ୍ରାର୍ଥନା ମୋଟିଫ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ: ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ହେବା।
Adhyaya 20
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦ ସୌତ୍ରାମଣୀ ଧାରାକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ, ଆରୋଗ୍ୟ ଏବଂ ରାଜକୀୟ ତଥା ଯଜ୍ଞିକ ଶକ୍ତିର ସ୍ଥିରୀକରଣ ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା କ୍ଷତ୍ରର ଆସନ, ଗର୍ଭ ଓ ନାଭିର ଅଭିଷେଚନୀୟ ସ୍ଥାନୀକରଣ ଏବଂ ଋତରେ ବରୁଣଙ୍କ ସିଂହାସନାରୋହଣଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଅଭିଷେକ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ-ଅଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଯାହା ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ପରେ ଏହି କ୍ରମ ସୋମ ପିଷ୍ଟନ ଏବଂ ଛାଣନ କ୍ରିୟା ଆଡ଼କୁ ମୁହାଁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଗ୍ରହଣ-ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅଂଶ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ଆହ୍ୱାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଯାହା ଦିନର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞିକ ଧାରାରେ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଦୃଢ଼ ସୌତ୍ରାମଣୀ ସ୍ୱର: ଆରୋଗ୍ୟ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ରାଜକୀୟ ସଂହତି ସହିତ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଶକ୍ତି। ଦୈବୀ ଶାସନ ଓ ମାନବ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସିଂହାସନ ଓ ଆସନ ପ୍ରତୀକ। ଘନ ଆତ୍ମ-ସଂସ୍କାର: ଶାରୀରିକ ଓ ସଂବେଦନାତ୍ମକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସଜଡ଼ାଯାଇଛି। ସ୍ପଷ୍ଟ ସୋମ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ: ପିଷ୍ଟନ, ଅଭିଷେକ, ଛାଣନ ଏବଂ ଉପଯାମ ଓ ଗ୍ରହଣ ମନ୍ତ୍ର। କାଳିକ ସମଗ୍ରତାର ଏକୀକରଣ: ପ୍ରଭାତ, ଦିନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ରାତ୍ରିକୁ ଏକ ଏକକ ଯଜ୍ଞିକ ବିଧାନ ଭାବେ ଆବାହନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 21
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ (ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତା)ର ଅଧ୍ୟାୟ ୨୧ ସୁରକ୍ଷିତ, ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଏବଂ ବିଶେଷ ପଶୁବଳି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରୟୋଗ କରେ। ଏହା ବରୁଣ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ବୀକାରୋକ୍ତି-ଶରଣାଗତ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଅଦିତି, ଦ୍ୟାବାପୃଥିବୀ, ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଓ ଦିଗମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଏବଂ ଉଷସ୍ ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବାଃଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞକୁ ସଂଯୋଜିତ କରେ। ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗାଠନିକ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଋତୁ ଓ ସ୍ତୋମର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବନ୍ଧୁ, ଯେଉଁଥିରେ ହବ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରେ ବଳ ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ସମଗ୍ରାତଃ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ବୀକାରୋକ୍ତି ଓ ଜଗତୀୟ ସଂରେଖଣକୁ ପଶୁବଳି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯଜ୍ଞୀୟ ପ୍ରଭାବରେ ପରିଣତ କରେ।
Adhyaya 22
ଅଧ୍ୟାୟ 22 ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯଜମାନଙ୍କ ଆୟୁଷକୁ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ଭାବରେ 'ଗ୍ରହଣ' କରି ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି, ତାପରେ ଋତ (ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା) ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାମୟ, ଅର୍ପଣବାହୀ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହା ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସମର୍ପିତ ବୋଲି ବିନ୍ୟସ୍ତ କରେ, ଏହାର ମୁକ୍ତି ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ, ଯାହା ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ମତି ଓ ଶୁଭ ସମାପ୍ତି ସହ ଯଜ୍ଞକୁ ସଂଯୋଜିତ କରେ। ସାବିତ୍ରୀ/ସବିତୃ ଆହ୍ୱାନର ଏକ ଘନ ସମାହାର (ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ) ଅଭିଳାଷକୁ (ସୁମତି) ପବିତ୍ର କରେ, ଦୈବୀୟ ପ୍ରେରଣା (ପ୍ରସବ) ଆହ୍ୱାନ କରେ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞର ସଠିକ୍ ଶାସନ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦୂତ ଏବଂ ହବ୍ୟବାହନ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି, ସୋମଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରବାହ ସାମୟିକ ଭାବରେ ଉଦ୍ଦୀପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦିଗବାରେଇ ଅର୍ପଣ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ଅଶ୍ୱମେଧ (ଅଶ୍ୱ ଯଜ୍ଞ) ଚକ୍ରକୁ ଅଶ୍ୱ-ସମର୍ପଣ ଓ ମୁକ୍ତି/ଭ୍ରମଣ ଅଭି�ୁଖୀକରଣ ସହ ଆରମ୍ଭ କରେ। ସବିତୃ (ସାବିତ୍ରୀ/ଗାୟତ୍ରୀ) କ୍ରମାନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ପ୍ରସବ (ଦୈବୀୟ ପ୍ରେରଣା) ଓ ସୁମତି (ସଠିକ୍ ମନୋଭାବ) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ପ୍ରଜ୍ୱଳନ/ସ୍ଥାପନର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହବ୍ୟବାହନ ଓ ଯଜ୍ଞ-ଦୂତ ରୂପେ ବଳିଷ୍ଠ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଯାଏ। ଋତକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବଲମ୍ବିତ ଏକ 'ସୂତ୍ର' ଭାବରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, ଯଜ୍ଞକୁ ଆଦିମ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କରି। ଦିଗମାନଙ୍କରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ, ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସ୍ଥାନିକ ପବିତ୍ରୀକରଣ ହୁଏ।
Adhyaya 23
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଅଗ୍ରସର କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଶ୍ୱର ଗତି, ସାଜସଜ୍ଜା ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପାଇଁ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ତାହାର ଅଲଂଘନୀୟତା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ କ୍ଷତି ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାକୁ ଧର୍ମ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି ସହ ସଂଯୋଜିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଛନ୍ଦ, ଦିଗ ଏବଂ କାଳ ମାଧ୍ୟମରେ ବାରମ୍ବାର ଯଜ୍ଞୀୟ ନିର୍ମାଣକୁ ସୁଦୃଢ କରନ୍ତି। ପ୍ରାବିଧିକ ଅଭିଷେକ ସହିତ, ଯେପରିକି ଜୁଆଳି-ସାମଗ୍ରୀ, ପ୍ରସାଧନ ଏବଂ ଅଂଶ ବଣ୍ଟନ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଶ୍ୱକୁ ଏକ ସାମ୍ବତ୍ତିକ ଶରୀର ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରେ ଯାହାର ସଫଳତା ମଙ୍ଗଳମୟ ବିଜୟ ଏବଂ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସମୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏହାର ସ୍ୱର ଉଭୟ ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ। ଅଶ୍ୱମେଧ-ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ୱର ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭୌଗୋଳିକ ପହଞ୍ଚ ପାଇଁ। ଆର୍ଥବାଦ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ସାମାଜିକ-ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସୀମା ଏବଂ ବୈଧ ଅଧିକାରକୁ ସୁଦୃଢ କରେ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଛନ୍ଦ-ଆହ୍ୱାନ ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ। କାଳ ଏବଂ ଦିଗର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିନ୍ୟାସ ଯଜ୍ଞୀୟ ଶରୀରର ସଂରଚନାତ୍ମକ ଆଧାର। କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ପ୍ରାବିଧିକ ଅଭିଷେକ: ଜୁଆଳି-ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଡିବା, ପ୍ରସାଧନ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ-ଅଂଶର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବଣ୍ଟନ।
Adhyaya 24
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ (ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତା)ର ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ, ଯାହା ଆଲମ୍ଭନ/ଆଲମ୍ଭ- ଏବଂ ଅନେକ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ବଳିର ସଠିକ୍ ସମର୍ପଣ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେବତା, ଋତୁ, ସମୟ-ଏକକ କିମ୍ବା ଜାଗତିକ କ୍ଷେତ୍ର ସହିତ ମେଳ ଖାଉଛନ୍ତି। ଏହା ବାରମ୍ବାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚିହ୍ନ (ରଙ୍ଗ, ଆକୃତି, ପରିଚିତି) ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ଜଗତର ଏକ ସଠିକ୍ ମାନଚିତ୍ର ହୁଏ - ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିଗବଳୟ, ଜଳ ଏବଂ ବର୍ଷ। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ ସହିତ, ଏହା ବିଖ୍ୟାତ ବାଜିନ/ଅଶ୍ୱ-ଶକ୍ତି (ବାଜୀନମ୍) ମନ୍ତ୍ର ଧାରା ସଂରକ୍ଷିତ କରେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମୂହରେ ରାଣୀଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରି ସାର୍ବଭୌମିକତାକୁ ସାର୍ବତ୍ରିକ କରିବା। ଅଶ୍ୱମେଧ-କେନ୍ଦ୍ରିତ କ୍ରମ, ରାଣୀ-ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବାଜୀନମ୍ (ଅଶ୍ୱ-ଶକ୍ତି) ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚିହ୍ନ (ରଙ୍ଗ, ଶାରୀରିକ ଆକୃତି, ପରିଚିତି) ଦ୍ୱାରା ବଳିପଶୁଙ୍କ ପ୍ରଣାଳୀଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ସଠିକ୍ ଦେବତା-ସମର୍ପଣ (ଦେବତା-ୟଜନ) ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ। ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜାଗତିକ କ୍ଷେତ୍ର, ଦିଗବଳୟ, ଋତୁ, ଦିବା/ରାତ୍ରି, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ବର୍ଷ ସହିତ ମେଳାଇବାକୁ ବ୍ୟାପକ ଆଲମ୍ଭନ (ଆୟତ୍ତ/ଗ୍ରହଣ) ସୂତ୍ର। ଦିବ୍ୟ ସମୂହ (ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃ, ସାଧ୍ୟ) ଏବଂ ପିତୃ ବର୍ଗୀକରଣର ପ୍ରମୁଖ ସମାବେଶ, ଦେବତା, ପିତୃ ଏବଂ ସମୟକୁ ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞୀୟ ଗ୍ରିଡରେ ଏକତ୍ର କରିବା।
Adhyaya 25
ଅଧ୍ୟାୟ 25 ଅଶ୍ୱମେଧକୁ ଏହାର ଚରମ ସମାପ୍ତିକୁ ଆଣେ, ସାର୍ବଭୌମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିଚୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ସଂପୃକ୍ତ ଅଶ୍ୱର ସାବଧାନପୂର୍ବକ ବିଭାଜନ (ବିଭଜନ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରେ। ଏହା ଅଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବନ-କ୍ରିୟା ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ - ତାହାର ପାଦକ୍ଷେପ, ବିଶ୍ରାମ, ଆବରଣ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର - ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ବାହାରେ ରହେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷାମୂଳକ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମୂଳକ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ବଳି ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୋଷ, ଗନ୍ଧ, ଉତ୍ତାପ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାକୃତ କ୍ଷତିକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ। ଏହି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବନ୍ଧୁ (ସମ୍ପର୍କ) ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ବୁଣା ହୋଇଛି ଯାହା ଯଜ୍ଞକୁ ବିଶ୍ୱ-ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରୂପ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାପ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର: ଅର୍ପଣ, ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ସଂପୃକ୍ତ ଅଶ୍ୱର ବିଭାଜନ। ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧୁ-ଶୈଳୀର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶରୀର ବିନ୍ୟାସ: ଶରୀର ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଅଦିତି ଏବଂ ସ୍ତରୀକୃତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସହିତ ମେଳାଇ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଏବଂ କା (ପ୍ରଜାପତି) ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକର ସମାବେଶ ଏକ ରାଜକୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଧର୍ମତାତ୍ତ୍ୱିକ ଶିଖର ଭାବେ। ଏକାଧିକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ସଦୃଶ ସୁରକ୍ଷା: ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଆଘାତ ପାଇଁ ପ୍ରତିକାର, ଏବଂ ଧୂଆଁ, ଗନ୍ଧ, ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ପାକଶୈଳୀ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପବିତ୍ରତା ମନ୍ତ୍ର। ବିଶ୍ୱ-ବିଜୟ ଏବଂ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସ୍ୱର: ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ସମଗ୍ରତା ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି - ଅଶ୍ୱର ଜୀବନ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ନଥାଏ।
Adhyaya 26
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬ ପୁରୁଷମେଧ କ୍ରମକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ "ମନୁଷ୍ୟ ଅର୍ପଣ" ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ଯାହା ସମାଜ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ସାର୍ବଜନୀନ କରେ, ଏବଂ ଏହା ପୁରୁଷ-ସୂକ୍ତ ଶୈଳୀର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ରଞ୍ଜିତ ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ-ବ୍ୟାପୀ ପୁରୁଷଙ୍କ କଳ୍ପନା ଅଛି। ଏହି କାଠାମା ମଧ୍ୟରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ମୁଖ୍ୟ ସୋମ-ଅନୁଷ୍ଠାନ କ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରେ - ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଷୋଡ଼ଶିନ୍ ଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ ଓ ଅର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ପୁରୋହିତ ଭୂମିକାଗୁଡ଼ିକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିବା - ଯେତେବେଳେ ବାରମ୍ବାର ଅଗ୍ନି ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଗ୍ନି ଓ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବକାରିତା ସ୍ଥାପନ କରେ। କାଳ (ଋତୁ-ମାସ-ବର୍ଷ) ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର ଓ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରେରିତ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି (ଧୀ → ବିପ୍ର) ପବିତ୍ର ସୀମାନ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଣୁ ସାମ୍ବତ୍ତିକ ଶୃଙ୍ଖଳ (ଋତ), ସାମାଜିକ ସମଗ୍ରତା, ଏବଂ ଆଚାରଗତ ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବାନ୍ଧେ। ପୁରୁଷମେଧ (ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ମନୁଷ୍ୟ ବଳି) ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ କରେ, ପୁରୁଷ-ସୂକ୍ତ ପ୍ରକାରାନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ୟାୟର ଦିଗନ୍ତକୁ ଆକାର ଦିଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବୈଶ୍ୱାନର ରୂପେ ଦୃଢ଼ ଉପସ୍ଥିତି - ସାର୍ବଜନୀନ ଅଗ୍ନି ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଋତର ଆଲୋକ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ (ବିଶେଷତଃ ଘର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ)। ସୋମ-ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ମହେନ୍ଦ୍ର/ଇନ୍ଦ୍ର କେନ୍ଦ୍ର, ଷୋଡ଼ଶିନ୍ ଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ, ସୋମ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ଏବଂ ପବମାନ (ସ୍ୱୟଂ-ଶୁଦ୍ଧକାରୀ) ସୋମ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତା। କାଳର (ଋତୁ, ମାସ, ବର୍ଷ) ଯଜ୍ଞର ଏକ ଧାରଣକ୍ଷମ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପବିତ୍ରୀକରଣ। ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାରଗତ ସୂଚନାଗୁଡ଼ିକର ସ୍ପଷ୍ଟ ସମନ୍ୱୟ (ଯଥା: ନେଷ୍ଟୃ/ଜ୍ଞାବା, ଦ୍ରବିଣୋଦାଃ) ଉଚ୍ଚ ସ୍ତୁତି-ଶ୍ଳୋକ (ସ୍ତୁତି) ସହିତ।
Adhyaya 27
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ ପୁରୁଷମେଧ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅର୍ପଣ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ରସର କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଦେବପ୍ରର୍ଯ୍ୟାୟଣରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଋଜୁ ସଂଯୋଜନ ଯଜ୍ଞୀୟ ଅକ୍ଷ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାର, ଉଷା-ନକ୍ତା, ଦୈବିକ ହୋତୃଗଣ, ଇଡା-ସରସ୍ବତୀ-ଭାରତୀ, ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃ ପ୍ରଭୃତି ଯୁଗ୍ମ ଓ ସାମୂହିକ ଶକ୍ତି ବାକ୍ୟ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାରକୁ ସ୍ଥିର ରଖନ୍ତି। ବାୟୁ କ୍ରମାନୁସାର ସୋମ ପ୍ରବାହକୁ ନିୟୁତ-ଦଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଳନା କରେ, ଧନ, ରକ୍ଷା ଓ ନିର୍ବାଧ ଗତି ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଜୟ ଓ ପୁରସ୍କାର ପାଇଁ ଆବାହିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୱରକୁ ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅଣୁବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯାହାର ସଫଳ ଆରୋହଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
Adhyaya 28
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୮ ସର୍ବମେଧ ("ସମସ୍ତ-ଯଜ୍ଞ")କୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିକ୍ରମା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ଯେଉଁଥିରେ ଆହୁତି, ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୈବୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାରମ୍ବାର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ୟ-ଆହୁତି, ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ସବଳତା ଏବଂ ହୋତୃ ଓ ନାରାଶଂସ ଭଳି ପୌରୋହିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସମନ୍ୱିତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସନ ଦେଇ ସବଳ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ସ୍ଥିର ରଖନ୍ତି, ଆରୋଗ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି - ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ, ଉଷା ଓ ରାତ୍ରି, ଏବଂ ଇଡ଼ା-ସରସ୍ୱତୀ-ଭାରତୀ ତ୍ରୟୀ - ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରତି ଏକ ଅବରୋଧହୀନ ପଥ ହୋଇପାରେ। ପ୍ରଭାବରେ, ସର୍ବମେଧକୁ ସମଗ୍ରତାର ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ କ୍ଷୁଦ୍ରରୂପ ଭାବରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି: ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସଦ୍ଭାବନାମୟ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ସର୍ବମେଧ ପରିଚୟ: ଏକ ଯଜ୍ଞୀୟ ଚାପରେ ସମଗ୍ର ଦୈବୀ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରୁଥିବା ଏବଂ "ସାରାଂଶ ଦେଉଥିବା" ମନ୍ତ୍ର। ଦୃଢ ଇନ୍ଦ୍ର-କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: ବାରମ୍ବାର ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ବର୍ହିସ୍ ଉପରେ ଆସନ, ଏବଂ ଘିଅ ଓ ସ୍ତୁତି ମାଧ୍ୟମରେ ସବଳୀକରଣ। ଆନୁଷ୍ଠାନିକ "ଅବସଂରଚନା" ଦେବତାମାନେ ପ୍ରମୁଖ (ଦ୍ୱାରଃ/ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ, ବର୍ହିସ୍, ନାରାଶଂସ), ଯଜ୍ଞର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ସୀମା ଏବଂ ସ୍ତୁତି-କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ବିଷୟ: ଦୈବୀ ହୋତୃ-ଯୁଗଳ ବୈଦ୍ୟ ଭାବରେ, ତ୍ବଷ୍ଟୃ ବୈଦ୍ୟ ସଦୃଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ (ପ୍ରାଣଶକ୍ତି) ଦାତା ଭାବରେ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ସବଳତା (ଯଥା: ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି) ଶକ୍ତିର ବାହନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ (ଛନ୍ଦ ଶକ୍ତି ରୂପେ)।
Adhyaya 29
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ ଏକ ସୀମାନ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟ ଯାହା ରାଜକୀୟ-ଯଜ୍ଞିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ସମାଧିସ୍ଥଳ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ପିତୃମେଧ/ମୃତ୍ୟୁ-ମନ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆବାହନ କରାଯାଆନ୍ତି। ଏହାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଅନୁଚ୍ଛେଦଗୁଡ଼ିକ ଅଶ୍ୱକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ରୂପରେ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି - ସୌର, ସ୍ୱର୍ଗାଭିମୁଖୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର-ପ୍ରେରିତ - ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କେବଳ ପଶୁ ବଳି ନହୋଇ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଶକ୍ତିର ଏକ ମାନଚିତ୍ର ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହାର ପୈତୃକ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ-ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାମଗ୍ରୀରେ, ସେହି ବୈଦିକ ଶୃଙ୍ଖଳା (ଋତ) ଜୀବନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗତିପଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ନିରାପଦ ଗମନ, ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ବଂଶର ନିରନ୍ତରତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିଷୟ ହେଉଛି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଜୀବନରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ, ପାର୍ଥିବ ରାଜତ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶାସନକୁ, ଏବଂ ଆବେଗରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, ଯଜ୍ଞିକ-ସଠିକ ଗତିକୁ। ଏକା ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ (ରାଜକୀୟ ଅଶ୍ୱ-ବଳି) ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତାକୁ ପିତୃମେଧ/ମୃତ୍ୟୁ-ଅନୁଷ୍ଠାନ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକାଠି କରି ଏକ ଦୃଢ଼ 'ଦ୍ୱାର' ଚରିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯମ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା: ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟମ ବିପକ୍ଷରେ ରଚନା କରାଯାଇଛି। ଯଜ୍ଞିକ ଅଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିଚୟ (ଆଦିତ୍ୟ/ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର-ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଗ-ଦୌଡ଼ାଳୀ) ବଳିପଶୁକୁ ଋତ ଏବଂ ବିଜୟର ଏକ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରତୀକ କରିଥାଏ। ଯୁଦ୍ଧ/ବାହନ ସାଜସଜ୍ଜା (ଲଗାମ, ଧନୁର ଅଗ୍ରଭାଗ, ତୂଣୀର)ର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ-କାବ୍ୟିକ ଅଭିଷେକ, ଅନୁଶାସିତ ଦିଗ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଥାଏ।
Adhyaya 30
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ (ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତା)ର ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟରେ ନିବିଷ୍ଟ, ଯାହା ଘର୍ମ (ଉତ୍ତପ୍ତ କ୍ଷୀର) ନୈବେଦ୍ୟ ଅଟେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତାପ, ତେଜ ଏବଂ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଚାଳକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଘର୍ମ-ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସବିତୃ-ପ୍ରେରଣା ସୂତ୍ର ସହିତ ଯାହା "ଯଜ୍ଞକୁ ଗତିଶୀଳ କରେ," ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ନିୟୋଗ (ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ) ତାଲିକା ଅଛି ଯାହା ମାନବ ପ୍ରକାର, ବୃତ୍ତି, ସୀମାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ଏବଂ ଧ୍ୱନି ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟିକ ନୀତି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ମାନଚିତ୍ର କରେ। ସାମୂହିକ ପ୍ରଭାବ ହେଉଛି ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ: ସମାଜ, ଶରୀର ଏବଂ ସଂବେଦନାତ୍ମକ ଜୀବନ ସଂଗ୍ରହିତ, ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯାଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ଏବଂ ସ୍ଥିର କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀବ୍ର ଅଭିଷେକମୂଳକ ତାପ-ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତାକୁ ମାନବ ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟିକର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଯଜ୍ଞୀୟ ବର୍ଗୀକରଣ ସହିତ ମିଶାଏ। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଘର୍ମ (ଉତ୍ତପ୍ତ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଉତ୍ତପ୍ତ କ୍ଷୀର) ମନ୍ତ୍ର ତପସ (ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ତାପ) ଏବଂ ତେଜକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ପ୍ରମୁଖ ସବିତୃ-ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ (ପ୍ରେରଣା) ସ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ସମୟ ଏବଂ ଶୁଭ ଫଳାଫଳକୁ ସଜାଏ। ନିୟୋଗ ତାଲିକା ବୃତ୍ତି, ଶାରୀରିକ ସୀମା, ନୈତିକ-ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ସୀମାନ୍ତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କୁ ଦେବତା ଏବଂ ବିମୂର୍ତ୍ତ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। "ଧ୍ୱନି-ରୂପ" (ପ୍ରତିଧ୍ୱନି, କୋଳାହଳ, ସଙ୍ଗୀତ, ଶଙ୍ଖ, ବନ-ଗର୍ଜନ) ର ଅସାଧାରଣ ସମାବେଶ ଯଜ୍ଞୀୟ ରୂପେ ନାମିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବରେ। ପ୍ରଜାପତି-ଶୈଳୀର ଅନୁରୂପତା ମାଧ୍ୟମରେ ସାଂଖ୍ୟିକ ମାନଚିତ୍ର (ପୃଥିବୀ-ମଧ୍ୟମ-ସ୍ୱର୍ଗ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର; ଦିବା/ରାତ୍ରି)।
Adhyaya 31
ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ (ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତା)ର ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ପରିବେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ସୌର ଓ ଯଜ୍ଞୀୟ ପ୍ରତୀକବାଦକୁ ଏକ ମହାନ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱରେ ବାହାର କରି। ଏହା ଜଗତପୁରୁଷ (ପୁରୁଷ/ପ୍ରଜାପତି)ଙ୍କୁ କାଳର ସମଗ୍ରତା ଏବଂ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ପରମ ଆଧାର ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରେ, ଯିଏଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ବେଦ ଓ ସାମାଜିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାରମ୍ବାର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଅଭିନ୍ୟାସ୍ତ କରେ: ଆଦିମ "ସର୍ବାର୍ପଣ" ସେହି ଆଦର୍ଶ ହୁଏ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଜଗତ ଓ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି କରି ଏହା ଯଜ୍ଞୀୟ ସ୍ଥାନ, ଅର୍ପଣ, ଋତୁ, ପଶୁ ଓ ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ଓ ଫଳ ଭାବେ ପବିତ୍ର କରେ। ଏଥିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ (VS 31) ଅଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଏକ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ। ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶାତ୍ମକ ପ୍ରାଥମ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟ ମତବାଦ: "ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମୟଜନ୍ତ" (ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଗଣ ଯଜ୍ଞର ଯଜ୍ଞ କଲେ)। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ବେଦ (ଋକ୍/ସାମ/ଯଜୁଃ ଓ ଛନ୍ଦ), ଋତୁ, ପଶୁ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାବଳୀକୁ ଜଗତପୁରୁଷଙ୍କ ଶରୀରରେ ମାପେ। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟର ସୌର-ପବିତ୍ର ପରିବେଶକୁ ପୁରୁଷ/ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସା ସହିତ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 32
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଉଚ୍ଚ-ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ଯାହା ଏକ ବ୍ୟାପକ ଏକତା-ଘୋଷଣାରୁ (ଏକଙ୍କୁ ପ୍ରମୁଖ ଜାଗତିକ ଶକ୍ତି ସହିତ ଅଭିନ୍ନ କରି) ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିରାକାର, ଅତୁଳନୀୟ ପାରମାର୍ଥିକତାର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିପାଦନକୁ ଗତି କରେ। ଏହା ପରେ ପ୍ରଜାପତି/ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂଜାତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଯଜ୍ଞପତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯିଏ ଦିଗ, ଲୋକ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ "କ, କସ୍ମୈ ଦେବାୟ" ଅନୁସନ୍ଧାନ-ଶ୍ଲୋକ ଆହୁତିର ପ୍ରକୃତ ଗ୍ରାହୀ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରନ୍ତି। ଶେଷ ଭାଗ ବ୍ୟବହାରିକ ପରିପୂରକ ଯଜୁସ୍ ସଂଗ୍ରହ କରେ: ମେଧା (ପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି) ପ୍ରାର୍ଥନା, ସଦସସ୍ପତି ସ୍ୱାହା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ସଦ୍ଭାବ-ପ୍ରାର୍ଥନା, ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ କରି। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକତ୍ୱ (ଏକତା) ଘୋଷଣା ଏକଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି, ଆଦିତ୍ୟ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଜଳ, ବ୍ରହ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଅଭିନ୍ନ କରନ୍ତି। ଦୃଢ ଅପୋଫାଟିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ପରମେଶ୍ୱର ନିରାକାର, ସମାନ କିମ୍ବା ମାପ ବିହୀନ (କୌଣସି ପ୍ରତିମା/ସାଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ)। ଯଜୁସ୍ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀୟତାରେ 'କ, କସ୍ମୈ ଦେବାୟ' (କାହାକୁ?) ଅନୁସନ୍ଧାନ ମୋଟିଫ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜାଗତିକ-ଯଜ୍ଞିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ପ୍ରଜାପତି ଦିଗ, ଲୋକ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପତି ଭାବେ। ମେଧା (ବୁଦ୍ଧି), ସଦସସ୍ପତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ବ୍ୟବହାର-ମୂଳକ ସୂତ୍ର ସହିତ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 33
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ ହେଉଛି ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାପକ ଅତିରିକ୍ତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମନ୍ତ୍ରର ସଂଗ୍ରହ, ଯାହା ଶ୍ରୌତ କାଠାମୋ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଅବସରର ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁଖ। ଏହା ବାରମ୍ବାର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆଦିମ ହୋତୃ ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ତାପରେ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣାମୂଳକ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ସୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ଯେଉଁମାନେ ଶୃତ, ଦୃଶ୍ୟତା ଏବଂ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି - ବିଶେଷତଃ ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଦେବାଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃତ୍ର-ବଧ ପ୍ରତିମାନକୁ ବାଧା ଦୂର କରିବା ଏବଂ ପ୍ରଚୁରତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଆବାହନ କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସୋମ-ଆମନ୍ତ୍ରଣା (ବିଶେଷତଃ ବାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ) ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଅଂଶଗ୍ରହଣର କ୍ଷଣକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ, ନିରୀକ୍ଷଣ ଏବଂ ନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ (ବରୁଣଙ୍କ "ନୟନ") ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତୀକମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ା ହୋଇଛି (ଗୋ, କିରଣ, ରସ), ଫଳରେ ପ୍ରଭାବକାରିତା ସଠିକ କ୍ରମଠାରୁ ଅବିଭାଜିତ। ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ ଶ୍ରୌତ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଅବସରର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଅତିରିକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର। ଦୃଢ ଅଗ୍ନି-କେନ୍ଦ୍ରିକତା: ଜ୍ୱଳନ, ପୌରୋହିତ୍ୟ (ହୋତୃ), ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀକ ବୈଶ୍ୱାନର ବିନ୍ୟାସ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃତ୍ର-ବଧକୁ ବାଧା ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତିମାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ। ଶୃତ ଏବଂ ଦୈବୀ ନିରୀକ୍ଷଣ (ମିତ୍ର-ବରୁଣ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ସର୍ବଦର୍ଶୀ ନୟନ) ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଫଳତାର ସର୍ତ୍ତ ଭାବେ। ସୋମ-ଆମନ୍ତ୍ରଣା (ଯଥା, ବାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ) ଅର୍ପଣ-କ୍ଷଣ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଆଗମନକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ। ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତା (ଗୋ/କିରଣ, ରସ, ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ଗମନ) ନୈତିକ କ୍ରମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ।
Adhyaya 34
ବାଜସନେୟୀ ସଂହିତାର ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪ ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥାକୁ ସୁସଂଗଠିତ ସ୍ବାହା ଓ ଅର୍ପଣ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ଆହ୍ବାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିସ୍ତାର କରେ ଯାହା ଆନ୍ତରିକ ସଂକଳ୍ପକୁ ଦିନର ଯଜ୍ଞ ସହିତ ସଂଯୋଜିତ କରେ। ଏହା ମନସ୍ବାକୁ ବିଧିର ପ୍ରକୃତ ସମ୍ପାଦକ ଭାବେ ପବିତ୍ର କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତାପରେ ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ ଏବଂ ଏକ ପ୍ରାତଃ ଦେବତା ମଣ୍ଡଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରେ ଯିଏ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷାକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ଉଷସ୍ବ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାତଃ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଭଗ ଓ ପୂଷାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଶୁଭ ଅଂଶ ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ, ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମସ୍ତିକ ସ୍ଥାପନାରେ ପରିସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ବର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସ୍ଥାୟୀ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି। ବିଚାରମୟ ଆରମ୍ଭ ଯାହା ମନସ୍ବକୁ ବିଧିର ଆନ୍ତରିକ ଚାଳକ ଭାବେ ପବିତ୍ର କରେ, ଉଷସ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରାତଃ-ଅନୁବାକ ଶୈଳୀର ଦେବତା ମଣ୍ଡଳ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାତଃ ଗାନ ବିଶେଷତା, ଭଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ଅଂଶ-ଓ-ଭାଗ୍ୟ ଧର୍ମତତ୍ବ ଏବଂ ପୂଷା ମାଧ୍ୟମରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ, ସ୍ବାହା-ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସୁସଂଗଠିତ ଏକମନ୍ତ୍ର ଆହ୍ବାନ, ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ଥାୟୀ ବିଧାନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମସ୍ତିକ ସ୍ଥାପନ।
Adhyaya 35
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୫ ବଳି କ୍ରମକୁ ସମାପ୍ତ କରୁଥିବା ଅନ୍ତିମ ଯଜୁସ୍ ମନ୍ତ୍ରମାଳାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଯାହା ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃସଜ୍ଜିତ କରି, ସୀମା ସୁରକ୍ଷିତ କରି ଏବଂ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି ବଳିକ୍ରମକୁ ବନ୍ଦ କରେ। ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦିଗ, ଜଳ, ନଦୀ ଏବଂ ମଧ୍ୟାକାଶକୁ ମଙ୍ଗଳପୂର୍ଣ୍ଣତା ସହ ସଜ୍ଜିତ କରନ୍ତି, ଜୀବନ, ବଂଶ, ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅପଚାରକ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମୂଳକ ଟୋନ୍ ଦେଖାଯାଏ: ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ପ୍ରେରିତ କରାଯାଏ, ଅପରାଧଗୁଡ଼ିକ ଝାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି (କ୍ରବ୍ୟାଦ୍) ଶୁଦ୍ଧ ଅବଳି-ବାହକ (ଜାତବେଦସ୍)ଠାରୁ ପୃଥକ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀବ୍ର ଦୀକ୍ଷା ଏବଂ ଅଗ୍ନି-କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ସ୍ୱାଭାବିକତାକୁ ନିରାପଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଫାକରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
Adhyaya 36
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ ପିତୃମେଧ ଧାରାର ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ, ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ଓ ପିତୃ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମସବୁର ନିମନ୍ତେ ବୈଧିକ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦାହକର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ମନ୍ତ୍ରମାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ମୃତ୍ୟୁପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିତ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶାନ୍ତି-ପ୍ରୟୋଗମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଏ - ଶାନ୍ତିକାରକ, ସ୍ଥିରକାରୀ ପ୍ରାର୍ଥନା ଯାହା କାଳରେ (ଦିନ/ରାତ୍ରି), ଦିଗରେ (ଚାରିଆଡ଼), ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱମୂଳକ ଆଧାରରେ (ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃଷ୍ଟି, ଜଳ) ଶୃଙ୍ଖଳ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସବିତୃଙ୍କ ତେଜ (ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ସାବିତ୍ରୀ ମାଧ୍ୟମରେ), ଏବଂ ଋତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ (ମିତ୍ର-ବରୁଣ, ଅର୍ଯ୍ୟମାନ୍, ବୃହସ୍ପତି, ବିଷ୍ଣୁ) ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ ଯଜମାନଙ୍କ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ - ଦ୍ୱିପାଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପାଦ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଏହାର ଫଳାଫଳ ହେଉଛି ଏକ ବୈଦିକ "ସୁରକ୍ଷିତ ଗମନ" କାଠାମୋ: କର୍ମ ସଂଶୋଧିତ ଭାବନା, ଅଭିଷିକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଭୟଶୂନ୍ୟତା ଓ କଲ୍ୟାଣର ପରିବେଶ ଅଧୀନରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ପିତୃମେଧ (ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି/ପିତୃ) କ୍ରମାନୁଷ୍ଠିତ ଆରମ୍ଭ; ବୃହତ୍ତର ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦାହମୂଳକ ମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଶାନ୍ତି-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଘନ ସମାହାର ଯାହା ମୃତ୍ୟୁପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ/ଚାରିପାଖରେ କାଳ, ଦିଗ, ଜଳବାୟୁ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ)ର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଭିଷେକ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ। ଇନ୍ଦ୍ର-କେନ୍ଦ୍ରିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଭାଷା ଯଜମାନଙ୍କ ସମଗ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ (ଦ୍ୱିପାଦ/ଚତୁଷ୍ପାଦ) ପ୍ରସାରିତ। ଅସହିଷ୍ଣୁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ "ମିତ୍ରଙ୍କ ନୟନ" ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବନା ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗୁରୁତ୍ୱ, ବୈଦିକ ଶାନ୍ତିକୁ ନୈତିକ-ସମ୍ପର୍କମୂଳକ ଶୃଙ୍ଖଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ।
Adhyaya 37
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୭ ଶ୍ରାଦ୍ଧ/ପିତୃ-କ୍ରିୟା ପରିବେଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସହିତ ପରିଚିତ ଦେବଯଜନ ଉପରେ ମଖଙ୍କ ଶିର, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱପ୍ରାପ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ "ସ୍ଥାପନା" ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥାଏ। କଣ୍ଡିକାମାନେ ଉପକରଣ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ ଓ ପବିତ୍ର କରିବାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଧର୍ମରେ କ୍ରିୟାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଡ଼କୁ ଏହାକୁ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ତାପ/ଅଗ୍ନି ଓ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ଯମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମରୁତ୍, ଦିବା ଓ ରାତ୍ରି, ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ, ସୁସ୍ଥାପିତ ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସ୍ଥିରତାମୂଳକ, ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଏବଂ ଦିବା-ରାତ୍ରି ଚକ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅର୍ପଣଦ୍ୱାରା ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଯାହା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ପିତୃଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱଶୃଷ୍ଟି ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରେ। "ମଖଙ୍କ ଶିର"ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ପରିଚୟ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ମୂର୍ତ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ। ଦେବଯଜନକୁ ପୃଥିବୀ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦାନ, ଦେବତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭୂମି, ଯାହା କ୍ରିୟାକୁ ସ୍ଥାନିକ ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା/କ୍ରିୟାର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ସୁରକ୍ଷା, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ସ୍ୱର୍ଗକୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଉନ୍ନତି ସହିତ। ତାପ/ଜ୍ୱାଳା ପବିତ୍ରତା (ଯମ-ମଖ-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ) ଦିବା-ରାତ୍ରି ଅର୍ପଣ ସହିତ ସମନ୍ୱୟ, କ୍ରିୟାକୁ ସମୟ-ଚକ୍ର ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ (ସ୍ମୃତି/ପିତୃ) ଭାବ ସ୍ଥିରତା, ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାପନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ପ୍ରଶଂସା ନୁହେଁ।
Adhyaya 38
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ/ଘର୍ମ ପରିସରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଥିବା ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ ସୁରକ୍ଷା, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ସାମୁହିକ କଲ୍ୟାଣରେ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା ସହାୟକ ଯଜୁସମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେହିସହିତ ପରିପୂରକ ପିତୃ-ତର୍ପଣ ଫର୍ମୁଲାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ କରେ। ସାବିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଉପକରଣ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇଡ଼ା-ଅଦିତି-ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର/ସରସ୍ୱତୀ/ଇନ୍ଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ପଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରି, ଏବଂ ଛନ୍ଦ (ଗାୟତ୍ରୀ-ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ)�ଳରେ ଘର୍ମକୁ ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ କରିବାକୁ କ୍ରମ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଏହା ଜାଗତିକ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା (ବାତ, ଜଳ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଋତର "ନାଭି"), ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧୀନରେ ସୁରକ୍ଷିତ କ୍ଷତ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ଧାରରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ଥାନର ଘୋଷଣାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଗଠନ ଉଭୟ ପ୍ରାବିଧିକ (ସ୍ପଷ୍ଟ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିଚୟ) ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ (ଜାଗତିକ ମାପ, ଅକ୍ଷୟତା, ପୈତୃକ ଧାରାବାହିକତା)। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ/ଘର୍ମ ସହିତ ସନ୍ନିହିତ ପରିପୂରକ ପିତୃ-ତର୍ପଣ ଫର୍ମୁଲା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଦୃଢ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ/ଘର୍ମ କେନ୍ଦ୍ର: ବୃଦ୍ଧି (ପିନ୍ୱ-), ପାତ୍ର ଅଭିଷେକ, ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ଜାଗତିକ ସ୍ଥାପନ (ସ୍ୱର୍ଗ-ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ-ପୃଥିବୀ)। ଅର୍ପଣର ସ୍ପଷ୍ଟ ଛନ୍ଦ-ଅଭିଷେକ (ଗାୟତ୍ରୀ ଏବଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ) ଶକ୍ତିର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ 'ବସ୍ତ୍ର' ଭାବରେ। ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ଏବଂ ସ୍ଥିରିକାରୀ ପରିସର: ଋତର 'ନାଭି,' ଜଳ/ଉଦ୍ଭିଦ ମୈତ୍ରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ କ୍ଷତ୍ର। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗ୍ରହ ପାଇଁ ଜାଗତିକ-ମାପ ଫର୍ମୁଲା (ସ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀ ଏବଂ ସପ୍ତ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ଏବଂ ଏକ 'ଅକ୍ଷୟ' ବିନ୍ୟାସ। ଚରମ 'ଉତ୍ଥାନ' ଘୋଷଣା: ଅନ୍ଧାରରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉତ୍ଥାନ।
Adhyaya 39
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୯ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ପରିପୂରକ ଯଜୁସମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ଦାର୍ଶନିକ ସମାପ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ "ମୋହର" ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଯଜମାନଙ୍କୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବେ ପ୍ରାଣ ଓ ଶକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଏବଂ ବାହ୍ୟଭାବେ ଦିଗ, ଜଳ, ଦିବସ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରେ, ଶରୀର ଓ ପଶୁବଳିକୁ ଦୈବୀୟ ବାସସ୍ଥାନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଏଥିରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଏକ ଦୃଢ ପ୍ରବାହ ଅଛି: କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଶୁଦ୍ଧତା, ଏପରିକି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଧ୍ୟାୟଟି ତପସ୍ୟାର ପବିତ୍ର ତାପ ଓ ଘର୍ମ/ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ସମଗ୍ର ଗତିବିଧି ସୂକ୍ଷ୍ମଜଗତରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ, ଶାରୀରିକ ଅଂଶରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମୟ ପୂର୍ଣତା ଓ ଚରମ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ହୁଏ।
Adhyaya 40
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୦, ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦ ସଂହିତାରେ ନିହିତ ଈଶାବାସ୍ୟ ଉପନିଷଦ, ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ସମଗ୍ର ଚଳନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଈଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ତେଣୁ ତ୍ୟାଗ ଓ ଅନାସକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ବିଦ୍ୟା ସହିତ କର୍ମର ଜୀବନକୁ ସମନ୍ୱୟ କରେ, କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡ, କେବଳ ବୌଦ୍ଧିକତା, କିମ୍ବା ଆତ୍ମାର ନିଷେଧ ଭଳି ଏକପାକ୍ଷିକ ଚରମସୀମା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସତର୍କ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଅଦ୍ୱୈତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରେ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କରେ ଦେଖିବା, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆବରଣକୁ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ବେଦର ସଂହିତାରେ ସିଧାସଳଖ ନିହିତ ଏକମାତ୍ର ଉପନିଷଦ ଭାବରେ, ଏହା ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଜୀବନକୁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ପଥ ଭାବରେ ପୁନଃରଚନା କରେ ଯଦିଓ ଜଗତରେ ଧର୍ମ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ।
Ask anything about Shukla Yajur Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Shukla Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
Vedapath Gold
Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.