Sukta 6
Sukta 4.6
Vāmadeva Gautama
Agni
Triṣṭubh (probable)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ, ଜାଗ୍ରତ ହୋତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛା (ମନ୍ମନ୍) କୁ ବିବେକମୟ ବୁଦ୍ଧି (ମନୀଷା) ଦ୍ୱାରା ଆଗେଇ ନେଇଯାନ୍ତି। ବାମଦେବ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶୁଭ, ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ଭକ୍ତକୁ ଅପବିତ୍ରତା ଓ କ୍ଷୟ-ଜରାରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଶେଷରେ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେବା ସହ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ) ରଚନାରେ ସୂକ୍ତଟି ପରିଣତ ହୁଏ, ଏବଂ ଉପାସକମାନେ ପୁରୋହିତୀୟ ଅଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆସୀନ ହୁଅନ୍ତି।
Mantras
Mantra 1
ऊर्ध्व ऊ षु णो अध्वरस्य होतरग्ने तिष्ठ देवताता यजीयान् । त्वं हि विश्वमभ्यसि मन्म प्र वेधसश्चित्तिरसि मनीषाम् ॥
ଆମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉଠ, ହେ ଅଧ୍ୱର-ଯଜ୍ଞର ହୋତୃ; ହେ ଅଗ୍ନି, ଦେବତାତା (ଦେବ-ସ୍ଥାପକ), ଅତି ଯଜନୀୟ, ତୁମେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅ। କାରଣ ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତ ମନକୁ ଆବୃତ କର; ହେ ୱେଧସ, ତୁମେ ପ୍ରେରିତମାନଙ୍କ ମନୀଷାର ବିବେକୀ ଚିତ୍ତ—ବୁଝାମଣାର ଶକ୍ତିକୁ ଆଗେଇ ନେବାଳା।
Mantra 2
अमूरो होता न्यसादि विक्ष्वग्निर्मन्द्रो विदथेषु प्रचेताः । ऊर्ध्वं भानुं सवितेवाश्रेन्मेतेव धूमं स्तभायदुप द्याम् ॥
ଅମୂଢ ହୋତୃ ଜନସମୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ମନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନି ବିଦଥମାନେ ପ୍ରଚେତାଃ—ସଦା ଜାଗ୍ରତ—ଅଛନ୍ତି। ସବିତୃ ପରି ସେ ନିଜ କିରଣକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ମାପକ ପରି ନିଜ ଧୂମକୁ ଦ୍ୟାଉ ଦିଗକୁ ଭରସା ଦେଇ ଠିଆ କରିଲେ।
Mantra 3
यता सुजूर्णी रातिनी घृताची प्रदक्षिणिद्देवतातिमुराणः । उदु स्वरुर्नवजा नाक्रः पश्वो अनक्ति सुधितः सुमेकः ॥
ସେଠାରେ ଗତି କରି, ସୁବେଗୀ, ଘୃତମୟ ପଥବାହୀ ଦାତା ପରି, ସେ ଉତ୍ସାହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରେ। ନବଜାତ ସମିଧାକୁ ସେ ବଳବାନ ଅଶ୍ୱ ପରି ଉପରକୁ ଉଠାଏ; ସୁଧିତ, ସୁମେକ (ଅଗ୍ନି) ପଶୁ—ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣକୁ—ଅଭିଷେକ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
Mantra 4
स्तीर्णे बर्हिषि समिधाने अग्ना ऊर्ध्वो अध्वर्युर्जुजुषाणो अस्थात् । पर्यग्निः पशुपा न होता त्रिविष्ट्येति प्रदिव उराणः ॥
ପ୍ରସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବର୍ହିଷ ଉପରେ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ—ଗ୍ରହଣ କରି ସେବା କରୁଥିବା। ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣର ପାଳକ ଭାବେ, ହୋତୃ ଭାବେ, ଚାରିପାଖେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ତ୍ରିବିଷ୍ଟି-ଆସନ ଦିଗକୁ, ଉରାଣ—ଉତ୍କଟ—ହୋଇ, ଦିବର ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କୁ ଯାଏ।
Mantra 5
परि त्मना मितद्रुरेति होताग्निर्मन्द्रो मधुवचा ऋतावा । द्रवन्त्यस्य वाजिनो न शोका भयन्ते विश्वा भुवना यदभ्राट् ॥
ସେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସର୍ବତ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ କରେ—ହୋତା ଅଗ୍ନି, ଆନନ୍ଦମୟ, ମଧୁରବଚନ, ଋତର ଧାରକ। ତାଙ୍କ ପାଖରୁ ଶୋକମାନେ ହାଙ୍କିଦିଆ ଘୋଡ଼ା ପରି ଦୌଡ଼ି ଦୂରେ ପଳାଏ; ସେ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱଳିଉଠେ, ସମସ୍ତ ଭୁବନ ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
Mantra 6
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ସ୍ୱନୀକ, ତୁମ ନିଜମୁଖୀ ଦର୍ଶନ ମଙ୍ଗଳମୟ—ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମନୋହର। ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଶୋଚିସ୍ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଧ୍ୱଂସକ ଶକ୍ତିମାନେ ଦେହ ଉପରେ ଅପବିତ୍ରତା (ରେପ) ଢାଳିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Mantra 7
न यस्य सातुर्जनितोरवारि न मातरापितरा नू चिदिष्टौ । अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु ॥
ଯାହାର ଜୟଗାମୀ ଗତିକୁ କେହି ଅଟକାଇନାହିଁ—ନ ଜନକ, ନ ମାତାପିତା ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚୟିତ କର୍ମରେ ସୁଦ୍ଧା। ତାପରେ, ସୁସ୍ଥାପିତ ମିତ୍ର ପରି, ପାବକ ଅଗ୍ନି ମାନବ କୁଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Mantra 8
द्विर्यं पञ्च जीजनन्त्संवसानाः स्वसारो अग्निं मानुषीषु विक्षु । उषर्बुधमथर्यो न दन्तं शुक्रं स्वासं परशुं न तिग्मम् ॥
ଏକାସଙ୍ଗେ ସଂବସାନା ଦ୍ୱିର୍ ପଞ୍ଚ ଭଗିନୀ—ସ୍ୱସାରଃ—ମାନୁଷୀୟ କୁଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଉଷା ସହ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କୁ—ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ଦନ୍ତ ପରି—ଦୀପ୍ତ, ସୁମୁଖ, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରଶୁ ପରି ଧାରାଳ।
Mantra 9
तव त्ये अग्ने हरितो घृतस्ना रोहितास ऋज्वञ्चः स्वञ्चः । अरुषासो वृषण ऋजुमुष्का आ देवतातिमह्वन्त दस्माः ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ତୋର ସେହି ହରିତ ଅଶ୍ୱମାନେ ଘୃତସ୍ନାତ—ଘୃତରେ ସ୍ନାତ—; ରୋହିତବର୍ଣ୍ଣ, ଋଜୁଗାମୀ ଓ ସୁବର୍ତୀ। ସେଇ ଅରୁଷ, ବୃଷଣ, ଦୃଢ-ମୁଷ୍କ ଦସ୍ମାମାନେ ଦେବତାମଣ୍ଡଳକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; କର୍ମରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସେମାନେ।
Mantra 10
ये ह त्ये ते सहमाना अयासस्त्वेषासो अग्ने अर्चयश्चरन्ति । श्येनासो न दुवसनासो अर्थं तुविष्वणसो मारुतं न शर्धः ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ତୋର ସେମାନେ—ଅୟାସ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ସହନଶୀଳ—ତୀବ୍ରତେଜସ୍ବୀ, ଅର୍ଚ୍ଚନାର ଜ୍ୱାଳା ପରି ଚଳନ କରନ୍ତି। ଶ୍ୟେନ ପରି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଧାଉଛନ୍ତି; ତୁବିଷ୍ୱଣ, ମାରୁତ-ଶର୍ଧ ପରି ଗର୍ଜ୍ଜନ କରି, ଇଷ୍ଟାର୍ଥ ଲାଭକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି।
Mantra 11
अकारि ब्रह्म समिधान तुभ्यं शंसात्युक्थं यजते व्यू धाः । होतारमग्निं मनुषो नि षेदुर्नमस्यन्त उशिजः शंसमायोः ॥
ହେ (ଅଗ୍ନି), ତୁମେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ତୁମ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ (ପବିତ୍ର ବାଣୀ) ରଚିତ ହୋଇଛି; ସ୍ତୁତିଗୀତ ଉକ୍ଥକୁ ଘୋଷଣା କରେ ଏବଂ ଯଜମାନ ତାହାକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରେ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ହୋତୃ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି; ନମସ୍କାର କରି, ଉଶିଜ—ଉତ୍ସୁକ ସ୍ତୋତାମାନେ—ଆୟୁଙ୍କ ଯଶର ସ୍ତୁତି ଖୋଜନ୍ତି।
Inside Sukta 6
How it unfolds
- Where it opens
Agni is urged to rise and stand as the Hotṛ of the sacrifice, the one who ‘installs’ the gods and makes offering possible (4.6.1).
- Development
Agni is praised as the all-encompassing intelligence of prayer and as a luminous, auspicious vision that is not hemmed in by darkness; his light prevents corruption and defilement from settling on the worshipper (e.g., 4.6.6).
- Climax
The hymn’s core revelation is Agni as both ritual priest and inner discernment—fire as the power that carries manīṣā forward and defeats tamas, making the rite efficacious.
- Where it settles
The brahman (sacred word) is ‘fashioned’ as Agni is kindled; humans sit before him in reverence, completing the orderly offering and praise (4.6.11).
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the divine Fire—Hotṛ (chief priest) of the sacrifice, the bright messenger who stands at the altar, kindled by humans, and brings the gods to the offering. He is praised as devatātā (“establisher/installer of the gods”) and as the luminous seer-like power that comprehends and carries forward inspired thought.
- Cosmic functionMediator between worlds: he conveys offerings upward, summons the deities, and maintains ṛta (cosmic order) through the correctly performed rite and its truth-bearing speech.
- Inner significanceThe awakened flame of consciousness and discernment that rises within—clarifying thought, burning obscurity, and enabling right intention and right speech to become effective action.
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva line) · A major seer of Maṇḍala 4, celebrated for profound Agni and Indra hymns and for articulating the inner, inspired intelligence (dhī/manīṣā) that powers sacrifice and poetry.
Famous verses
devatātā yajīyān
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः ॥akāri brahma
Attributes of the deity
- Hotṛ (sacrificial priest)
- Dūta (messenger)
- Devatātā (establisher of the gods in the rite)
- All-encompassing intelligence of prayer (manman/manīṣā)
- Light that overcomes tamas (darkness)
- Protector and purifier
- Kindled by humans yet divine in essence
Also by this seer
- Principal author of many hymns in Rig Veda Maṇḍala 4 (notably a large portion of 4.1–4.30)
- Agni hymns emphasizing the Hotṛ function and the kindling of brahman (sacred speech)
- Indra hymns that blend martial praise with visionary, poetic insight
The rite, step by step
- Prepare the vedi/altar space and arrange kindling sticks (samidh).
- Kindle Agni with recitation, inviting him to ‘rise up’ as Hotṛ and to ‘stand’ firmly in the rite.
- Offer initial oblations to strengthen the flame and to seat Agni as priest and messenger.
- Recite praise that identifies Agni as the discerning carrier of inspired thought, asking him to pierce darkness and protect the body/community from defilement.
- Conclude with the formal setting forth of the uktha/brahman in due order, with the assembly seated in reverence before Agni.
Offerings
- Ghee (ājya)
- Kindling sticks (samidh)
- Grain/oblations as appropriate to the rite
- (If within a soma context) accompaniment to soma offerings under Agni’s priesthood
Frequently Asked Questions
It is a hymn to Agni asking him to rise as the sacrificial priest (Hotṛ), bring the gods to the rite, and protect the worshipper by his light that overcomes darkness.
It presents Agni as the one who ‘establishes’ or ‘sets’ the gods in the sacrifice—by kindling the fire and carrying offerings, he makes divine participation effective.
It can be recited at the start of a homa/agnihotra or any fire worship, focusing on kindling inner clarity and offering sincere intention through disciplined, truthful speech.
Ask anything about Sukta 6 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
