

मार्कण्डेयपुराण
The Purana of Sage Markandeya
Home of the sacred Devi Mahatmya, the supreme glorification of the Goddess. Encompassing Shakti theology, Manvantara cosmology, and the eternal triumph of dharma over adharma.
Start ReadingThe Markandeya Purana is one of the eighteen Mahapuranas, narrated by the ancient sage Markandeya to his disciple Kraustuki. Among all the Puranas, it holds a unique distinction as the home of the Devi Mahatmya (also known as Durga Saptashati or Chandi), the foundational text of Shakta philosophy and Goddess worship. The Purana weaves together cosmology, dharmic instruction, the Manvantara cycles, and the supreme glory of the Divine Feminine.
The Markandeya Purana opens with a benediction and is structured into 137 Adhyayas (chapters), with the celebrated Devi Mahatmya spanning chapters 81-93.
137 chapters covering cosmology, dharma, and Devi worship
Verses read one by one
This edition of the Markandeya Purana on Vedapath includes:
The Markandeya Purana opens with a benediction and spans 137 Adhyayas.
Each Adhyaya explores cosmology, dharma, or the glory of the Goddess.

ଏହି ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରାଯାଏ। ନାରାୟଣ, ବାଣୀଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥର ନିର୍ବିଘ୍ନ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।

ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ମୁନି ମହାଭାରତ କଥାମାନଙ୍କରେ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଫଳବିଭାଗର ବିଚିତ୍ରତା ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରି ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରରେ ପକ୍ଷ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଦିବ୍ୟବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଧର୍ମାର୍ଥ ଉପଦେଶର ସୂଚନା ମିଳେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣବଂଶର ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗରୁଡଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ସହ ଧର୍ମୋପଦେଶର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ପକ୍ଷୀ କଙ୍କ ଓ କନ୍ଧରଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା କୁହାଯାଇ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଶିଖାଯାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶାପ ଓ ତାହାର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସତ୍ୟର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଧର୍ମ-ସତ୍ୟରୁ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ। ଶାପଫଳ ଭୋଗ କରି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମପଥେ ଅଟୁଟ ରହି, ଶେଷେ ଦେବକୃପା ଓ ସତ୍ୟବିଜୟ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ବିନ୍ଧ୍ୟଗିରିର କନ୍ଦରାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରନ୍ତି। ମହାଭାରତର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ମନରେ ଚାରିଟି ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଜାଗେ—ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଯୁଦ୍ଧଫଳ, ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ନିୟତି ଓ ନାରାୟଣତତ୍ତ୍ୱର ଗୁହ୍ୟତା। ସେ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଉତ୍ତର ଆରମ୍ଭ କରି ନାରାୟଣୋପଦେଶର ପ୍ରସ୍ଥାନ ରଚନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧ କରିଥିବାରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ବୃତ୍ରାସୁରର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ବୃତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରସହ ଉପାୟ ଖୋଜନ୍ତି। ଶେଷରେ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦେବାଂଶରୂପେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଭୂମିରେ ଅବତାର ସୂଚିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଳରାମଙ୍କ ମନରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଜାଗେ। ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ରେବତାର ଉପବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୂତ ସହ ବିବାଦ ହୁଏ; ଅଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଧତତା ଦେଖି ବଳରାମ କ୍ରୋଧରେ ସୂତକୁ ବଧ କରି ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷାରେ ସତ୍ୟବ୍ରତୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଦାନରୂପେ ଦେଇ ରାଜସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଦାନ ପରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ମନୋବେଦନା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶାପର ପୂର୍ବକଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍ୟପରୀକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଠୋର ଆଗ୍ରହ ଓ ଦେବୀୟ ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ରାଜ୍ୟବୈଭବ ତ୍ୟାଗ କରି ଦାନ-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଯାଇ ସର୍ବସ୍ୱ ହରାନ୍ତି। ଋଣ ଶୋଧିବା ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜେ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଶ୍ମଶାନରେ ବନ୍ଧନ ଓ ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରସ୍ପର ଶାପର ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶାପପ୍ରଭାବରେ ଆଡି–ବକ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ ଓ କଳହ ବ୍ୟାପେ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଉଭୟଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମନ କରି, ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ମରଣ କରାଇ ବୈର-ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି, ଦେହଧାରଣର କାରଣ, ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ପ୍ରାଣନିଷ୍କ୍ରମଣ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବର ଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। କର୍ମଫଳାନୁସାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖଭୋଗ, ଯମମାର୍ଗ, ପିତୃଲୋକାଦି ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତିର କ୍ରମ, ମାତୃଗର୍ଭରେ ଜୀବର କ୍ଲେଶ ଓ ଜନ୍ମକାଳୀନ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କର୍ମାନୁସାରେ ଦେହପ୍ରାପ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକାଶ, ସ୍ମୃତି-ବିସ୍ମୃତିର କାରଣ ଦେଖାଇ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଚରଣକୁ ମୋକ୍ଷପଥ ଭାବେ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ନରକମାନଙ୍କର ଭୟାନକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମହାରୌରବ, ତମସ, ନିକୃନ୍ତନ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ, ଅସିପତ୍ରବନ ଓ ତପ୍ତକୁମ୍ଭ—ଏହି ନରକରେ ପାପୀମାନେ କର୍ମାନୁସାରେ କଠୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି। ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ପାପତ୍ୟାଗର ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ନରକର ଭୟଙ୍କର ଯାତନାବଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଯମଦୂତମାନେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଇ, ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ନରକରେ କଠୋର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହ ‘ଅଦୃଷ୍ଟ ପାପ’—ଅଜାଣତେ ହୋଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ କିପରି ଫଳ ଦେଉଛି, ଧର୍ମ, ଦାନ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ତାହାର ଶମନ କିପରି ହୁଏ—ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମଦୂତ କର୍ମବିପାକର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ପାପ–ପୁଣ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ କିପରି ମିଳେ, କେଉଁ କେଉଁ ଦୋଷରୁ ନରକଯାତନା ହୁଏ, ଏବଂ ଅପରାଧ ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଭୟ, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ଧର୍ମଜାଗରଣ ଜନ୍ମେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମକିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ନରକଭୋଗ ପରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପାପକର୍ମର କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ପୁଣ୍ୟରେ ଶମନ, ଧର୍ମନିୟମର ଅଟଳତା ପ୍ରକାଶିତ। ନରକର ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗେ; ଦୟା ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ରସ ଉଦ୍ଭାସିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପିତା–ପୁତ୍ର ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଅନସୂୟା–ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅନସୂୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଥମ୍କିଥିବା ପରି ହୋଇ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ବିକଳ ହୁଏ। ପରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଆସି ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟ, ତପ, କରୁଣା, ପତିବ୍ରତା-ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ମହିମା ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତ୍ରିଦେବ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ସେହି କୃପାରୁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରରୂପ ସୋମ, ବିଷ୍ଣୁଅଂଶ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଓ ରୁଦ୍ରାଂଶ ଦୁର୍ବାସା। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକାରଣ ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ସ୍ୱଭାବ-କାର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସିଂହାସନ ଗ୍ରହଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଗର୍ଗ ମୁନି ତାକୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଦେବତାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଗତିର ରହସ୍ୟ ଜାଣି, ସେହି ଅନୁସାରେ ଉପାୟ କରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ ଅନେକ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଜେୟତ୍ୱ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବଳ ଓ ରାଜ୍ୟସମୃଦ୍ଧି। ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ତବ, ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଏବଂ ଧର୍ମମୟ ଶାସନର ଆଦର୍ଶ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋତଧ୍ୱଜ ନାଗଲୋକକୁ ଯାଇ ନାଗକୁମାରମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରି ଧର୍ମସମ୍ମତ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି। ସଂବାଦରେ ପରସ୍ପର ସହାୟତା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପରେ କୁଭଲୟ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱରତ୍ନର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା, ତାହାର ଗୁଣମହିମା ଓ ପ୍ରାପ୍ତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ଅଶ୍ୱ ସଙ୍କଟେ ରକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ଯଶ ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସାଙ୍କ ଅପହରଣ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି କୁବଲୟାଶ୍ୱ ଶୋକ‑କ୍ରୋଧରେ ପାତାଳଲୋକକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୈତ୍ୟ‑ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଅପହରଣ ନିବାରଣ କରି, ମଦାଲସାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଉଦ୍ଧାର କରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ସହ ବିଜୟୀ ହୋଇ ଫେରି ପ୍ରଜାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଛଳରେ ରାଜା କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କ ବଧ ହୁଏ। ପତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ପତିବ୍ରତା ମଦାଲସା ଗଭୀର ଶୋକରେ ସତୀ ହୋଇ ଚିତାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ପତିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କରୁଣ ରସ ଓ ଧର୍ମଭାବ ପ୍ରବଳ।

ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଶ୍ୱତାର କଠୋର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସରସ୍ୱତୀଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ମଦାଲସା ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ-ନୃତ୍ୟ ସହିତ ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରର ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ। ବରଲାଭେ ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁବଲୟାଶ୍ୱୋପାଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ରାଜା କୁବଲୟାଶ୍ୱ ଦାନ‑ଉପହାର ଓ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରଲୋଭନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ନିଷ୍କାମ ରାଜଧର୍ମ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ମଦାଲସା ନିଜ ମାୟାଦର୍ଶନ ଦେଇ ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା, ବିଷୟାସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହାରେ ରାଜାଙ୍କ ବିବେକ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଶାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ବଢ଼େ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଗୃହକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ରାଜାଙ୍କ ସହ ଧର୍ମସମ୍ମତ ରାଜ୍ୟଶାସନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାଧିକାର କ୍ରମରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଭାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ବିକ୍ରାନ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ରାଜଧର୍ମରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଯେପରି ଶାସନ କରି ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ନିଜ ଚତୁର୍ଥ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମକରଣ କରି ‘ଅଲର୍କ’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ପ୍ରତି ପୁନଃ ପ୍ରେରିତ କରି—ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା, ପ୍ରଜାପାଳନ, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଶୌର୍ୟ ଓ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଶାସନର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବୈରାଗ୍ୟ ରଖି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ଧର୍ମ ପାଇଁ ପରାକ୍ରମ କରିବାର ଭାବ ଅଲର୍କଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ରାଜା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଆତ୍ମସଂଯମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ-ଧର୍ମ ପାଳନ, ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଦଣ୍ଡନୀତି, ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ, ପ୍ରଜାପାଳନ, କରବ୍ୟବସ୍ଥା, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ବିଚାର ଓ ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ନୀତିୟୁକ୍ତ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜର୍ଷି ଅଲର୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ମାତା ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମଦାଲସା ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଚାରି ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଶୌଚ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସଂଯମକୁ ଧର୍ମର ଆଧାର କହି ସ୍ୱକର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜପୁତ୍ର ଅଲର୍କ ମଦାଲସାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ସାର ପଚାରେ। ମଦାଲସା ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ନିତ୍ୟକର୍ମ, ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଯଜ୍ଞର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ନଦାନ, ଶୁଚିତା, ଦୟା, ସତ୍ୟ, ସଂଯମ ସହ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାର ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ; ଅତିଥିକୁ ନିରାଶ କରି ଫେରାଇବା ଅଧର୍ମ, ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୃହଶୌଚ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଦାନ, ସତ୍ୟାଚରଣ ଓ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପରସ୍ପର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ନିତ୍ୟକର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବାକୁ କହି, ନୈମିତ୍ତିକ-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପିତୃପୂଜା, ପିଣ୍ଡ ଓ ଉଦକଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଶୁଦ୍ଧିର ପାଳନ। ଲୋଭ-କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ, ଦେଶ-କାଳାନୁସାରେ ନିୟମପାଳନ ଓ କରୁଣାଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୈମିତ୍ତିକାଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣର ବିଧି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାତ୍ରତା, ଦେଶ‑କାଳ‑ତିଥି ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଚିତ ସମୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୟନ ଓ ଆହ୍ୱାନ‑ପୂଜା, ପିଣ୍ଡଦାନ, ତିଳୋଦକଦାନ, ଅନ୍ନଦାନ‑ଭୋଜନ, ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗର କ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୌଚ ସହିତ ବିଧିମତ କର୍ମ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର ଅନ୍ନ-ପାନ, ଶାକ-ଫଳ, ଘିଅ, ତିଳ ଆଦି ସହିତ ଶୁଦ୍ଧି, ପାତ୍ର, କାଳ ଓ ଦେଶର ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ନିଷିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିରେ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଥା କହନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି, କୁଳବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ; ଅନୁଚିତ କାଳେ କିମ୍ବା ଅବିଧିରେ କଲେ ଫଳ କମେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ସଦାଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଶୌଚ‑ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା‑ଉପାସନା, ଦେବପୂଜା ଓ ପିତୃତର୍ପଣ, ଅତିଥିସେବା, ସତ୍ୟବଚନ, ଦାନ, ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଏବଂ ନିତ୍ୟକର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଶୌଚ‑ଅଶୌଚର ଭେଦ, ଦେହ‑ବାକ୍‑ମନର ଶୁଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ‑ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି କାରଣରୁ ହେଉଥିବା ଅଶୌଚର କାଳ, ଏବଂ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସଂଯମ, ଗୁରୁପୂଜା ଓ ସଦାଚାରକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ କହନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଶେଷ ଉପଦେଶରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ରାଜା ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଦେହ‑ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା, ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପରମ ଫଳ ବୁଝାନ୍ତି। ସେ ବୈରାଗ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପଥ ଦେଖାଇ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଋତଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ତପୋବନକୁ ଯାଇ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଅଲର୍କଙ୍କ ଗଭୀର ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜ୍ୟଭୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବିବେକ ହରାନ୍ତି; ତେବେ ମଦାଲସାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରାଇ ବୈରାଗ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ବିଷୟସୁଖ କ୍ଷଣିକ, ଦେହ ନଶ୍ୱର, ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ‑ସ୍ୱରୂପ—ଏହି ବୋଧ ସହ ଅନାସକ୍ତି, ଶମ‑ଦମ ଓ ଧର୍ମାଚରଣର ପଥ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷେ ଅଲର୍କ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ‘ମମତା’ (ମୋର ବୋଲି ଭାବ) ବନ୍ଧନର କାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଦେହ, ଘର, ପୁତ୍ର, ଧନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖ ଜନ୍ମାଏ; ତେଣୁ ସଙ୍ଗତ୍ୟାଗ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆସନର ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରାଣାୟାମର କ୍ରମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ମନୋନିଗ୍ରହ କଥାହୋଇଛି। ଧ୍ୟାନ‑ସମାଧିର ସାଧନା, ଶୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣ ଓ ସିଦ୍ଧି/ପ୍ରାପ୍ତିର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗସାଧନାର ପଥରେ ଆସୁଥିବା ଉପସର୍ଗ/ବିଘ୍ନ—ରୋଗ, ଆଳସ୍ୟ, ସନ୍ଦେହ, ପ୍ରମାଦ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକ୍ଷେପ ଏବଂ ଦେବ-ଦାନବ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରଲୋଭନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରଣା, ପ୍ରାଣାୟାମ-ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିର କ୍ରମିକ ସାଧନା, ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ କହି, ସିଦ୍ଧିଗର୍ବ ପତନକୁ ନେଇଯାଇପାରେ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚରଣ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯମ-ନିୟମ, ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର-ବିହାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଗୁରୁଭକ୍ତି ଏବଂ ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧିର କ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ସିଦ୍ଧିଲାଭ ହୋଇ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ଦୃଢତା ଆସେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ର ଯୋଗାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅ-ଉ-ମ ତିନି ମାତ୍ରାର ଦେହ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ପ୍ରତୀକତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ଜପ-ଧ୍ୟାନ-ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ କହିଛନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଯୋଗୀ ସେହି ନିମିତ୍ତ ଦେଖି ଭୟ କିମ୍ବା ଶୋକ କରେନାହିଁ; ଓଂକାର-ସ୍ମରଣ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଅଲର୍କ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ପାଇ ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ଓ ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣର ପଥ ଧରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁବାହୁ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ, ପ୍ରଜାପାଳନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଦାନ ଓ କ୍ଷମାର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ବାଣୀରେ ଅଲର୍କ ଯୋଗମାର୍ଗେ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋକ୍ଷପଥକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ଜୈମିନି ଜଗତର ‘ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ’ର ତତ୍ତ୍ୱ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ ବିଷୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ମାନି ଆଦିସୃଷ୍ଟିର କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହତ୍, ମହତ୍ରୁ ଅହଂକାର, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା, ଶେଷରେ ଭୂତସୃଷ୍ଟିର ବିକାଶ। ଗୁଣପ୍ରବାହ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ରକୁ ସୂଚିତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଲୟ ହୋଇ ସବୁଠାରେ କେବଳ ଜଳରାଶି ରହିବା ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ କୃତ-ତ୍ରେତା-ଦ୍ୱାପର-କଳି ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି (କଳ୍ପ)ର କାଳମାନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜାଗରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯୋଗନିଦ୍ରା ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି ନବବିଧ ସର୍ଗ-ଯୋଜନା କହନ୍ତି—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର, ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ଲୋକରଚନା ଏବଂ ପ୍ରଜାବିସ୍ତାର। କାଳ-କର୍ମ-ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଭେଦ, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ-ମନୁଷ୍ୟାଦିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ରହସ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟିର ବୈକୃତ ସର୍ଗକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାତ୍ରି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା କାଳରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୃଜନଚକ୍ରକୁ ଚାଲାଇଥାନ୍ତି। ତ୍ରିଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ, ଭୂତଗଣ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ମପ୍ରବୃତ୍ତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଦି ମାନବସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିରିଚ୍ଛା, ସମଭାବ ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ; ପରେ କାଳକ୍ରମେ କାମନା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଉଦୟ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସ୍ୱତ୍ୱବୋଧ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ପରିଗ୍ରହ ବଢ଼ିଲା। ତେଣୁ ଗ୍ରାମ-ନଗର ଆଦି ବସତି ଗଢ଼ିଉଠିଲା, ଭୂମିସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା, ତୋଳ-ମାପ ଓ ପ୍ରମାଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଲା, ଏବଂ କୃଷିର ଆରମ୍ଭ—ବୀଜ ବପନ, ଧାନ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଆଦି ଜୀବନନିୟମ ସ୍ଥିର ହେଲା।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସନକାଦି ଓ ମରୀଚି ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଓ ଶତରୂପା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ଏବଂ ମନୁବଂଶର ପରମ୍ପରା। ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବାହରେ ଧର୍ମନିୟମ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର ଅନୁଚର ଦୁଃସହ ଆଦିଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରବେଶ ନକରି, କଳହ-ଲୋଭ-ଅଧର୍ମ ଯେଉଁଠି ଥାଏ ସେଠି ରହିବା ଓ ସୀମା ନଲଂଘିବା।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଃସହର ସନ୍ତତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଗ୍ରହ-ଶିଶୁ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତ/ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଉପଦ୍ରବର କାରଣ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି, ରକ୍ଷା, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ଧର୍ମମତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀଳଲୋହିତ (ରୁଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କର ବହୁ ନାମ, ସେହି ନାମର କାରଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ଓ ଦିଗ୍ନିୟୋଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପରିଚୟ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା, ଗଣବିଭାଗ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ଆସେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ପ୍ରମାଣ, କାଳବିଭାଗ ଓ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ନାମ, ବିଭାଗ, ପରିମାଣ ଓ ପର୍ବତ-ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ ସଂକ୍ଷେପେ ଦେଇ ଜଗତର ପବିତ୍ର କ୍ରମବଦ୍ଧ ରଚନା ପ୍ରକାଶିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବିଶ୍ୱଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷ, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଏବଂ ଚାରିପାଖର ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ମିଳେ। ଜଗତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ମେରୁ ପର୍ବତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଦିଗନୁସାରେ ଭୂଭାଗର ବିନ୍ୟାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଦ୍ୱୀପ-ସମୁଦ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପରିମାଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୁବନକୋଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ଚାରି ଦିଗରେ ଥିବା ଚାରିଟି ବନ, ସେମାନଙ୍କର ସରୋବର, ଏବଂ ମେରୁମଣ୍ଡଳକୁ ଘେରିଥିବା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନଦୀ, ପ୍ରଦେଶବିଭାଗ ଓ ଲୋକବାସର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ। ବିଶେଷତଃ ଭାରତବର୍ଷକୁ ‘କର୍ମଭୂମି’ ବୋଲି—ଏଠାରେ ଧର୍ମାଧର୍ମ କର୍ମର ଫଳଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ପବିତ୍ର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଧାରଣ ଏବଂ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ଚାରି ପ୍ରବାହରେ ବିସ୍ତାର—ଏହି ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସହିତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ), ସେଠାର ଧର୍ମାଚାର, ଲୋକସ୍ୱଭାବ, ଆୟୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଭୋଗସ୍ଥିତି ସଂକ୍ଷେପରେ ନିରୂପିତ; ଗଙ୍ଗାସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ତୀର୍ଥମହିମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରତବର୍ଷର ନବବିଧ ବିଭାଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ/ଜନସମୁଦାୟର ନାମ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି, ସହିତ ଦେଶସୀମା ଓ ଦିଗନୁକ୍ରମର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଭାରତଭୂମିର ପବିତ୍ରତା, ବୈବିଧ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଧାରତ୍ୱକୁ ସଂକ୍ଷେପେ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରାୟଣଙ୍କ କୂର୍ମରୂପକୁ ଆଧାର କରି ଭାରତବର୍ଷର ସଂସ୍ଥାନ ନକ୍ଷା ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ କ୍ରମ, ସେହିଅନୁସାରେ ଦେଶ-ପ୍ରଦେଶର ସ୍ଥିତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହପୀଡାରୁ ଜନପଦରେ ଆସୁଥିବା ବିପଦ ଓ ଶାନ୍ତି-ଉପାୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜଗତର ଦିବ୍ୟ ଭୂଗୋଳ ଓ ଯୁଗକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ମେରୁଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କେତୁମାଳ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠାର ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ, ଦେବପୂଜା ଓ ସମୃଦ୍ଧି କଥା ଆସେ। ଉତ୍ତରକୁରୁ ପ୍ରଦେଶକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ଧର୍ମ ସହଜ, ଋତୁ ସମ, ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଜୀବନ ସୁଖମୟ। କୂର୍ମନିବେଶ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲୋକବିଭାଗ, ଦିଗମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଯୁଗାନୁସାରେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ-ବୃଦ୍ଧିକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପେ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କିମ୍ପୁରୁଷ-ବର୍ଷ, ହରି-ବର୍ଷ, ଇଲାବୃତ (ମେରୁ-ବର୍ଷ), ରମ୍ୟକ ଓ ହିରଣ୍ୟମୟ ଦେଶମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ସେଠାର ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସରୋବର, ଅରଣ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମାଚରଣ। ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନ ଓ ଉତ୍ତରକୁରୁ ପୁଣ୍ୟଭୂମିର ମହିମା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତି ଶୀଘ୍ର ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପଥମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟା ବରୂଥିନୀ କାମ-ଲୋଭର ପ୍ରଲୋଭନରେ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତପ, ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି ସେହି ମୋହକୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ମନ୍ୱନ୍ତର-ପରିବର୍ତ୍ତନର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ଧର୍ମବିଜୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ତେଜ, ବାକ୍ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦାନ କରନ୍ତି। ବରୂଥିନୀ ପ୍ରେମବିରହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରେମରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ପରେ କଳି ଛଦ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି କଥାକୁ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଦିଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଏବଂ ମନୋରମାଙ୍କ ଶାପବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଋଷି-ସଂବାଦରେ ଶାପର କାରଣ, ତାହାର ଶମନ ଉପାୟ ଓ ଦେବକୃପାରେ ଲଭ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ‘ଅସ୍ତ୍ର-ହୃଦୟ’ ନାମକ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାରେ ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ସାର ଜାଣି ଭୟ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷେ କରୁଣାରସ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଲାବତୀ (ବିଭାବରୀ) ମହର୍ଷି ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ହୃଦୟଭାବ ଖୋଲି ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ପଦ୍ମିନୀ-ବିଦ୍ୟା’ ନାମକ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀବିଦ୍ୟା ଦାନ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରୂପ, ଲାବଣ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାରେ ଲଜ୍ଜା, ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା, ତ୍ୟାଗ ଓ ଭକ୍ତିର ରସ ଦୃଢ଼; ସ୍ୱରୋଚିଷ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ସ୍ୱରୋଚିଷ ପର୍ବତର ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭୋଗ-ବିହାର କରନ୍ତି। ସେଠାରେ କଲହଂସୀ ଓ ଚକ୍ରବାକୀଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ; ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ନିଷ୍ଠା, କାମେଚ୍ଛା, ପରନାରୀ/ପରପୁରୁଷ ଆସକ୍ତିର ଦୋଷ ଏବଂ ଧର୍ମମୟ ସଂଯମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଚାରିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଶୀଳ ଓ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସ୍ୱରୋଚିଷ ପଦ୍ମିନୀ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ତ୍ରିପୁର ନଗରୀରେ ନିଜ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି, ପରେ ବନଦେବୀ ମୃଗୀଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ଯିଏ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁ ହେବେ। ହଂସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରିବାରିକ ଆସକ୍ତିର ବିପଦ ଉପରେ ଦାର୍ଶନିକ ବିଚାର ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣର କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟିଯୁଗ ସ୍ୱରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମନୁ, ପାରାବତ ଓ ତୁଷିତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ବିପଶ୍ଚିତ୍, ସପ୍ତଋଷି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିବା ସାତ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଭକ୍ତମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାରରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ ଆଠଗୋଟି ନିଧିର ସ୍ୱଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ମକର, କଚ୍ଛପ, ମୁକୁନ୍ଦ, ନନ୍ଦ, ନୀଳ ଓ ଶଙ୍ଖ, ଯାହା ପଦ୍ମିନୀ ବିଦ୍ୟା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଏବଂ ମା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଆଚରଣ, ବୃତ୍ତି ଓ ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଏହି ପ୍ରବଚନ ଏକ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମତବାଦ ସ୍ଥାପନ କରେ ଯେଉଁଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମସ୍ତ ଧନ-ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ସମୃଦ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ତୃତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତରର ରାଜା ଉତ୍ତମ ନିଜ ପତ୍ନୀ ବାହୁଳାଙ୍କୁ ବନରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ମଦ୍ୟପାନରେ ଆବଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଜଣେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଜଣେ ବନସ୍ଥ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ସଂଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ନିର୍ବାହେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରବଚନ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏବଂ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ନୈତିକ ବ୍ୟର୍ଥତା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତ ବଂଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସମ୍ମାନ ପାଇବାରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କରିଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସର ଦର୍ପ ଶମିତ ହୁଏ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଦେଶରେ ଶାନ୍ତି ଫେରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ପତ୍ନୀବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିଜ ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରନ୍ତି। ସେ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ପତ୍ନୀର ଅନିବାର୍ୟତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ମୁନି କହନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ସହଧର୍ମିଣୀ; ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ସାଧନାରେ ସହଚରୀ, ଯଜ୍ଞ-ଦାନାଦି କର୍ମରେ ସହଭାଗୀ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟପାଳନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରତା ଦେଇଥାଏ। ଉପଦେଶରେ ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଶମିତ ହୋଇ ଧର୍ମପଥେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଂଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ବିରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦେବର୍ଷିମାନେ ‘ମୈତ୍ରୀ-ଇଷ୍ଟି’ କରି ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରସାଦାର୍ଥ ‘ସାରସ୍ୱତୀ-ଇଷ୍ଟି’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି, ଯାହା ଵାଣୀ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମକୁ ପୁଷ୍ଟ କରେ। ଶେଷରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମଫଳରେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା କୁହାଯାଇ ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ, ସେମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସୁଶାନ୍ତି, ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ନିୟୋଜନ ଏବଂ ଲୋକରକ୍ଷାର ବିଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସହିତ ରାଜବଂଶ ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମପାଳନ ଓ ପ୍ରଜାହିତ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜାଙ୍କ କଥା ରହିଛି। ହରିଣୀ-ରାଣୀଙ୍କ ଶାପରେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବିପତ୍ତି ଓ ଅଶାନ୍ତି ଛାଇଯାଏ; ରାଜା ଶୋକରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଧର୍ମପଥେ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ତାମସ-ମନ୍ୱନ୍ତର ଆରମ୍ଭର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପସ୍ଥାପିତ। ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ପତନରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ, ବିଷାଦ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତପ, ସ୍ତୁତି ଓ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ରେବତୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରୈବତ ମନୁଙ୍କ ଜନ୍ମସୂଚନା ସହ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କାଳଚକ୍ରର ଦୈବନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ସେହି କାଳର ଦେବ-ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି ସମ୍ବନ୍ଧ, ଏବଂ ଶିଶୁ-ହରଣକାରୀ ରାକ୍ଷସୀର କଥା ରହିଛି। ଭୟ ଓ କରୁଣାର ରସ ମଧ୍ୟରେ କୁଳ-ଗୋତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟତା, ଦତ୍ତକତ୍ୱ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ‘ସ୍ୱଜନ କିଏ’ ଧର୍ମପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ଦେଇ ରକ୍ଷାଧର୍ମର ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜରେ କ୍ଳାନ୍ତ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପିତୃଗୃହକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପ୍ରତିରୂପ ‘ଛାୟା’କୁ ରଖି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଛାୟାର ଗର୍ଭରୁ ଯମ ଧର୍ମରାଜ ଓ ଯମୁନା ଜନ୍ମନେଇ; ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞାର ପୁନରାଗମନ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶମନ ଓ ଦେବକୁଳରେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଥିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ତାଙ୍କ ତେଜର ବିଭାଗ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ପ୍ରକାଶ-ପ୍ରସାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ବିଶେଷତଃ ଛାୟାର ସନ୍ତାନଧାରା, ତାଙ୍କ ନାମ, ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟକୃପାରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି, ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତ ପ୍ରତିପାଦିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ, ସପ୍ତର୍ଷି ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ନଅ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପରିଚୟ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି। ଧର୍ମରକ୍ଷା, ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତନର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସାତ ମନୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିସାରିଥିବା କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ଆଗାମୀ ମନୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଛାୟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ସାବର୍ଣ୍ଣିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ତାଙ୍କ ଯୁଗର ସପ୍ତର୍ଷି, କୋଡ଼ିଏ କୋଡ଼ିଏ ଦେବତାଙ୍କ ତିନି ଗଣ (ସୁତପା, ଅମିତାଭ ଓ ମୁଖ୍ୟ), ଭାବୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି, ଏବଂ ସାବର୍ଣ୍ଣିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ରାଜାମାନେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟଚ୍ୟୁତ ରାଜା ସୁରଥ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତ ବୈଶ୍ୟ ସମାଧି ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ମନୋକ୍ଳେଶ ନେଇ ଋଷି ମେଧସଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମେଧସ ମୁନି କହନ୍ତି ଯେ ଆସକ୍ତି‑ବିରକ୍ତି ଓ ମୋହ ଜଗଦଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହୁଏ। ପରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା, ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ମଧୁ‑କୈଟଭ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମବଧ ପ୍ରୟାସ, ଏବଂ ଦେବୀକୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହିଷାସୁରର ଉଦୟ, ତାହାର ଦର୍ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଓ ତ୍ରିଲୋକର ପୀଡା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମା‑ବିଷ୍ଣୁ‑ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ‑ଶୋକଜ ତେଜ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମହାଦେବୀ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବୀ ମହିଷାସୁରବଧ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଶୂଳ, ଚକ୍ର ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେ ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ ଓ ପଦାତି ଦଳକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହିଷାସୁର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମାୟାଯୁଦ୍ଧ କରେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତାହାର ଅହଂକାର ଦମନ କରି ରଣଭୂମିରେ ତାକୁ ବଧ କରି ଦେବତା ଓ ଜଗତକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

ମହିଷାସୁର ବଧ ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ‑କରୁଣାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭୟ‑ଶୋକ ନିବାରଣ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମୟେ ସମୟେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ହିମାଳୟକୁ ଯାଇ ପାର୍ବତୀଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ କୋଷରୁ ‘କୌଶିକୀ’ ନାମରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱି ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପାର୍ବତୀ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ହୁଅନ୍ତି। କୌଶିକୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ଦୈତ୍ୟବଧର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଶ କରି ଆଣିବାକୁ ଦୂତ ପଠାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ ଦେବୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଧୂମ୍ରଲୋଚନକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଏ—ଦେବୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇ କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ଆଣିବାକୁ। ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ସେନାସହ ଆସି ଅହଂକାରରେ କଠୋର କଥା କହେ। ଦେବୀ ତାହାର ଦର୍ପକୁ ଧିକ୍କାର କରି କ୍ରୋଧରେ କେବଳ ‘ହୁଁକାର’ ମାତ୍ରେ ତାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପଠାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ କାଳୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବିତ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ କାଳୀ ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଶିର ହରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ ‘ଚାମୁଣ୍ଡା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଗ୍ର ପ୍ରଭାବରେ ଅସୁରସେନା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ରକ୍ତବୀଜଙ୍କୁ ଏମିତି ବର ମିଳିଥାଏ ଯେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରକ୍ତବିନ୍ଦୁରୁ ନୂତନ ରକ୍ତବୀଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଦେବୀଙ୍କ ତେଜରୁ ମାତୃକାମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମାହେଶ୍ୱରୀ, କୌମାରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ଐନ୍ଦ୍ରୀ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡା—ଏବଂ ନିଜ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। କାଳୀ/ଚାମୁଣ୍ଡା ରକ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି, ମାତୃକାମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏହାରେ ରକ୍ତବୀଜର ପୁନରୁତ୍ପତ୍ତି ରୋକାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ରକ୍ତବୀଜବଧ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଜଗତ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ କ୍ରୋଧ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହାରରେ ଅସୁରସେନା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟବୀର ପ୍ରତିହତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବୀ ନିଜ ତେଜ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ନିଶୁମ୍ଭ ଉପରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିଶୁମ୍ଭର ଦେହ ଭିଦି ରଣଭୂମିରେ ସେ ପତିତ ହୁଏ। ଭାଇର ବଧ ଦେଖି ଶୁମ୍ଭ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରେ ଅଧିକ ଉଗ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଶୁମ୍ଭ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଶୁମ୍ଭର ଅହଂକାର, ତାହାର ମାୟାବଳ ଓ ଦାନବସେନା ଦେବୀଙ୍କ ତେଜରେ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶୁମ୍ଭବଧ ହୁଏ। ପରେ ଯେଉଁ ଦେବୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନଃ ଅମ୍ବିକାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଜଗତରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବଗଣ କାତ୍ୟାୟନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଜଗତ୍-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବର ମାଗନ୍ତି। ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଦେଇ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଓ ସାଧୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ଦେବୀଙ୍କ ରକ୍ଷା-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଗନ୍ମାତା କହନ୍ତି—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କରେ, ତାହାର ଭୟ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁବାଧା ନାଶ ପାଏ; ଆୟୁ, କୀର୍ତି, ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜସଭା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଅରଣ୍ୟ, ଚୋରଭୟ ଓ ଗ୍ରହପୀଡାରେ ଦେବୀ ରକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତି। ନବରାତ୍ରି, ଚଣ୍ଡୀପାଠ, ହୋମ-ଦାନ-ବ୍ରତ ସହ ପାଠର ବିଶେଷ ଫଳ ଏବଂ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେବା ପରେ ସୁରଥ ରାଜା ଓ ସମାଧି ବୈଶ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରି ବର ମାଗିଲେ। ଦେବୀ ସୁରଥଙ୍କୁ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟଲାଭର ବର ଦେଲେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ ନାମରେ ମନୁ ହେବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ମୋକ୍ଷପଥ ଦେଖାଇଲେ। ପରେ ଜଗନ୍ମାତା ଦେବୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଋଷି ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଫଳଶ୍ରୁତି କହି—ଦେବୀ ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଉପସଂହାର କଲେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟମ୍ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମହିଷାସୁର, ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ରକ୍ତବୀଜ ଉପରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିଜୟର ସାରାଂଶ ଦେଇ, ତା’ପରେ ଚାରୋଟି ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀ ତାଲିକାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ନବମରୁ ତ୍ରୟୋଦଶ କୌମସ୍ମିକ ଯୁଗ ପାଇଁ ମନୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦୈବୀୟ ଜୀବ, ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାଳିକାଗତ ଭାବେ ଗଣନା କରେ, ପୌରାଣିକ ଚକ୍ରୀୟ ସମୟ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସ୍ବର୍ଗୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ରୁଚି, ଯେ ଏକ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭ୍ରମଣକାରୀ ଭାବରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଗୃହସ୍ଥ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଳାପ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏବଂ ସାଂସାରିକ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଦାର୍ଶନିକ ବାଦାନୁବାଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ପଞ୍ଚ ଦୈନିକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଆସକ୍ତି ବିନା କର୍ମକୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ରୁଚି କହନ୍ତି ଯେ ଆସକ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ଏବଂ ବନ୍ଧନକୁ ନୟନ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ରୁଚି, ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ବିବାହ ଆଦେଶରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଶହେ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ପଦବୀ ପ୍ରଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରୁଚି ନଦୀକୂଳରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ପଠନ କରନ୍ତି, ଦେବତା, ଋଷି ଏବଂ ସମାଜର ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ ଓ ପାତାଳ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ପିତୃଙ୍କ ଏକତ୍ରିଶ ଶ୍ରେଣୀଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ପିତୃଗଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଦାନ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଋଷି ରୁଚି ପିତୃଗଣ, ବୈଦିକ ଦେବତା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଯୋଗିକ ନିତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରନ୍ତି, ଯାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପିତୃଗଣ ରୁଚିଙ୍କୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପତ୍ନୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୌଚ୍ୟ ମନୁ ହେବେ, ଏକ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଜ୍ଞାନୀ ଶାସକ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପିତୃଗଣଙ୍କ ଘୋଷଣା ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାରମ୍ଭରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରିବାଦ୍ୱାରା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ପାଠର ଋତୁ ଅନୁସାରେ ବର୍ଷର ପରିମାଣ ପାଇଁ ପିତୃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଅପସରା ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ତପସ୍ୱୀ ରୁଚି ଏବଂ ପୁଷ୍କରଙ୍କ କନ୍ୟା ମାଳିନୀଙ୍କ ବିବାହ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ ରୌଚ୍ୟ ମନୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରୌଚ୍ୟ ମନ୍ୱନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା ସମାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶ୍ରବଣ କରିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ଘୋଷଣା କରେ, ଯାହାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପୈତୃକ କୃପା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ଭୂତି ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗଦାନ କରିବା ସମୟରେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଶାନ୍ତିଙ୍କୁ ନିଜର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ ହୋଇଥିବା ଜାଣି, ଭୟାତୁର ଶାନ୍ତି ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ କୁଖ୍ୟାତ କ୍ରୋଧରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜଗତ୍ ନୀତି ଭାବେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରାଯାଇଛି ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ମୁଖ, ହବ୍ୟଙ୍କ ରୂପାନ୍ତରକାରୀ, ଔଷଧୀୟ ବନସ୍ପତିର ଉତ୍ସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାର୍ଥନା ମାଧ୍ୟମରେ ଶାନ୍ତି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସାତ ଜ୍ୱାଳା, କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗିନୀ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସୃଜ୍ଙ୍କୁ ପାପ ଓ ସାଂସାରିକ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭକ୍ତିମାନ ଶିଷ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ତୁତିଗୀତରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ, ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞବେଦୀର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁତ୍ରର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସ୍ୱାର୍ଥହୀନ ଭାବରେ ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁରୁ-ଭକ୍ତିରେ ଗଭୀର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି ଯେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୌତ୍ୟ ଚତୁର୍ଦଶ ମନ୍ୱନ୍ତରର ମନୁ ହେବେ, ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗଣ, ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁଚି ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ଦଶ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଶୁଣିବାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟର ବ୍ୟାପକ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ଏପରି ଶ୍ରବଣ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଏକ ଶୁଭ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗତିକୁ ନେଇଥାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ରାଜବଂଶର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ମୁନି ଦକ୍ଷ, ଅଦିତି ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ବିବସ୍ୱାନଙ୍କଠାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରୁଥିବା ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ପବିତ୍ର ଓଙ୍କାର ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ସପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚାରି ବେଦଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, କିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବେଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ଏବଂ ବିଶେଷ ଗୁଣ, ରଜସ, ସତ୍ତ୍ୱ, କିମ୍ବା ତମସ ଦ୍ୱାରା ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରବଚନ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ବେଦମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଧ୍ୱନି 'ଓମ୍'ରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଆଦିତ୍ୟ ନାମକ ପରମ ତେଜସ୍କୁ ସାଧନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମାନ ଅଟନ୍ତି। ଅନ୍ତରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବେଦଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଏ, ଯିଏ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଧମକ ଦିଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ଗଭୀର ସ୍ତୁତି ରଚନା କରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ବେଦର ସାର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରି। ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ସୌର ଦେବତା ନିଜ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା, ଅସୁର, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ, ପଶୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରେ। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା କଳ୍ପର ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରକୃତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ, ଦୈବୀ ସ୍ତୁତି ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ପୁନରାବୃତ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପନ କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ବିଭାଗସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ତେର ପତ୍ନୀଙ୍କ ବଂଶଧର ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ତିନି ଲୋକ ଅଧିକାର କରନ୍ତି, ଅଦିତି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ସାକ୍ଷାତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଶ୍ଳୋକ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଏକତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ମାର୍ତଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ବିବସ୍ୱାନ)ଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଅଦିତିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଫଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ସୁଷୁମ୍ନା କିରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅବତାର ନେଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ପରେ, ଅଦିତି ତେଜଃପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରୂଣକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ମାର୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ, ଯିଏ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞୀୟ ଅଧିକାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସଞ୍ଜନା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୀବ୍ର ତେଜସ୍କ୍ରିୟା ସହ୍ୟ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିଜର ଛାୟା-ଦ୍ୱିତୀୟ ଛାୟାଙ୍କୁ ଛାଡି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ଯମ ଏହି ପ୍ରତାରଣା ଆବିଷ୍କାର କଲେ ପାରିବାରୁ ପାରିବାରିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍କ୍ରିୟା ହ୍ରାସ କରନ୍ତି, ଅତିରିକ୍ତ ତେଜ ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଏ ଏବଂ ପରେ ଦେବତା, ଋଷି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞଙ୍କ ଏକ ମହାକାଶୀୟ ସଭା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସେହି ମୋକ୍ଷମୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଯେ ଏହି ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକର ଅଜାତ କାରଣ, ଆନ୍ତରିକ ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଲୋକକାରୀ ଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ବୈଦିକ ସୌର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉଭୟ ଭୌତିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଚେତନା ଓ ଜ୍ଞାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନୀତି ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି କିପରି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜକୁ ନିଷ୍କାସନ କରି ଦେବତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସଞ୍ଜନାଙ୍କର ଅଶ୍ୱ ରୂପରେ ମିଳନ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ରେବନ୍ତ ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କର ଜନ୍ମ ହେଲା, ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତର ମନୁ ସାବର୍ଣିଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଏବଂ ଏହି ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ରାଜ୍ୟବର୍ଦ୍ଧନ ସାତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଶାସନ କରିବା ପରେ ଏକ ଧଳା କେଶ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଆଶ୍ରମ-ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବନପ୍ରସ୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସଂକଳ୍ପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଭକ୍ତପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ଗନ୍ଧର୍ବ ସୁଦାମାଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ପବିତ୍ର ଗୁରୁବିଶାଳ ବନରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବୈଦିକ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ତିନି ମାସର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଅଧ୍ୟାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଜଗତର ଉପାଦାନମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ ପ୍ରାପ୍ତ ଜଣେ ରାଜା, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଗଭୀର ପୀଡ଼ାରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଏହାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ନୁହେଁ ବରଂ ବିପତ୍ତି ବୋଲି ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ କରୁଥିବା ବା ଶୁଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଫଳଶୃତି ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ ସପ୍ତମ ମନୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ରୂପରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଇଳାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ଅସାଧାରଣ ଜନ୍ମ, ମିତ୍ର-ବରୁଣଙ୍କ କୃପାରେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯାହା ପୁରୂରବାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ନେଇଥିଲା, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଷଧ୍ର ଶିକାର ସମୟରେ ଦୁର୍ଘଟଣାବଶତଃ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞୀୟ ଗାଈଙ୍କୁ ବନ୍ୟ ପଶୁ ବୋଲି ଭ୍ରମ କରି ହତ୍ୟା କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଭ୍ରବ୍ୟ ପୃଷଧ୍ରଙ୍କୁ ଶୂଦ୍ର ହେବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯଦିଓ ରାଜା ପ୍ରତିଅଭିଶାପ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ମୌଳି ମୁନି କ୍ରୋଧର ବିନାଶକାରୀ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ପ୍ରଦର୍ଶନର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରି ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ପୃଷଧ୍ର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଅଭିଶାପର ଫଳସ୍ୱରୂପ ନିଜର ପତିତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜକୁମାର ନଭାଗ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରେମରେ ପଡନ୍ତି ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ବିବାହ ପ୍ରୋଟୋକଲ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ପରାମର୍ଶକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି, ରାକ୍ଷସ ବିବାହ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରନ୍ତି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଜଣେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ଋଷି ଆକାଶରୁ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି, ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ନଭାଗ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହରାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତେଣୁ ରାଜକୀୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେବାର କୌଣସି ଅଧିକାର ନାହିଁ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଯୁଦ୍ଧରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହର୍ତ୍ତା ହୋଇ ବୈଶ୍ୟ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଭଳନ୍ଦନ, ରାଜର୍ଷି ନିପଙ୍କଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନିଜ ପୈତୃକ ରାଜ୍ୟ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପିତୃବ୍ୟଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପିତା ନଭାଗ ସିଂହାସନ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏହା ପରେ ଭଳନ୍ଦନଙ୍କ ମାତା ସୁପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଯେ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବିଫଳ ହେବାରୁ ରାଜା ସୁଦେବଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଥିବା ଅଭିଶାପ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରେ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିଚୟ କେବଳ ଜନ୍ମଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃପାବତୀ ନିଜ ବଂଶାବଳୀ ଓ ଜନ୍ମ ପରିସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ମୁନି ପ୍ରମତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାରୀ ନଳଙ୍କ ଭସ୍ମୀକରଣ ଓ ବିନୟୀ ସୁଦେବଙ୍କୁ ବୈଶ୍ୟରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦବୀକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବର ପ୍ରଦାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି। ପରେ ସେ ଦୟାଳୁ ରାଜର୍ଷି ସୁରଥଙ୍କଠାରୁ ନିଜର ଅଲୌକିକ ଜନ୍ମ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଅଭିଶାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଭିତରେ ଦୈବୀ କୃପା ଦ୍ୱାରା ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିହିତ ଅଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ ରାଜକୁମାର ବତ୍ସପ୍ରୀଙ୍କ ବୀରଗାଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯିଏ ଦୈତ୍ୟ କୁଜମ୍ଭକୁ ପରାସ୍ତ କରି ରାଜକୁମାରୀ ମୁଦାବତୀଙ୍କ ହସ୍ତ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା କୁଜମ୍ଭର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦା ସୁନନ୍ଦାର ଗୁପ୍ତ ଦୁର୍ବଳତା ପ୍ରକାଶ କରେ, ଏହା ନାରୀ ସ୍ପର୍ଶରେ ଶକ୍ତି ହରାଏ, ଏବଂ ମୁଦାବତୀଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ବତ୍ସପ୍ରୀଙ୍କ ପରାକ୍ରମ କିପରି ମିଳିତ ଭାବରେ ବିଜୟ ଆଣନ୍ତି ଦର୍ଶାଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ବତ୍ସପ୍ରୀଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଯଥାଯଥ ଯଜ୍ଞ, ପ୍ରଜା ରକ୍ଷା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଶାସନଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜା ପ୍ରମ୍ଶୁ ଓ ତାଙ୍କର ବାରଜଣ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ଖାନିତ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶାସନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ଯାହାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମ କରୁଣା ଓ ଧାର୍ମିକ ଶାଶନ ଆଦର୍ଶ ରାଜତ୍ୱର ଉଦାହରଣ। ବିଶ୍ୱବେଦୀ ନାମକ ଏକ ଦୁର୍ଭାବିନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଭିଚାର କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା କ୍ଷମତା ହଡ଼ପ କରିବାକୁ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୱଂସକାରୀ କୃତ୍ୟା ପ୍ରେତାତ୍ମା ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟାଘାତ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଫଳ ହୁଏ। ଖାନିତ୍ରଙ୍କ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଯାହା ପୌରାଣିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ଯେ ଧର୍ମ ଶେଷରେ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ଖାନିତ୍ର ମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୌରିର ଚକ୍ରାନ୍ତ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତାମାନେ ଓ କୁଳପୁରୋହିତମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁତାପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଦ୍ୱିଜବର୍ଗର ବିନାଶ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଦୋଷୀ ମନେ କରନ୍ତି। ନିଜ ପୁତ୍ର କ୍ଷୁପଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରି, ଖାନିତ୍ର ତିନି ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଗମନ କରନ୍ତି ଓ ତିନିଶହ ପଚାଶ ବର୍ଷ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅନ୍ତରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟମୟ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିମୟୀ ପତ୍ନୀମାନେ ସାଲୋକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ସମାନ ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜା କ୍ଷୁପଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞୀୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦତ୍ତ ଉଦାର ଦାନ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ଶାସନ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରମଥ ମାଧ୍ୟମରେ ବିବିମ୍ଶଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ, ଯାହାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧ ଶାସନ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଚୁରତା ଆଣିଥିଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଲୋକକୁ ତାଙ୍କର ଆରୋହଣରେ ପରିସମାପ୍ତ ହୋଇଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସନ୍ତାନହୀନ ରାଜା ଖାନିନେତ୍ର, ଯିଏ ସହସ୍ରାଧିକ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମାଂସ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ବନରେ ଶିକାର ସମୟରେ ଦୁଇଟି ହରିଣଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଗଭୀର ସଂଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ, ହରିଣମାନେ ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଯେ ସନ୍ତାନହୀନତା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଉଭୟ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ, ପ୍ରଥମଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟହୀନତା ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମମତ୍ୱରୁ ଜାତ ଅନନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା। ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ରାଜା ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ହିଂସା ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ବାଛନ୍ତି, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଧର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନେବା ନୈତିକ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜଣେ ନିସନ୍ତାନ ରାଜାଙ୍କ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯିଏ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ବାଲସ୍ୱ ନାମକ ଜଣେ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବରଦାନ ରୂପେ ପାଆନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବାଲସ୍ୱ ପରେ ଅହଙ୍କାରୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଅବରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିରାଶ ପ୍ରାର୍ଥନା ଚମତ୍କାରୀ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଅତିବଳ ସେନା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ କରେ ଏବଂ ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜା କରାନ୍ଧମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜକୁମାର ଅବିକ୍ଷିତଙ୍କ ଜନ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଶୁଭ ଗ୍ରହ ଯୋଗ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ସୋମ ଓ ବୁଧଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେଣି, କିନ୍ତୁ ପାପଗ୍ରହଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ନ ହେବାରୁ ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଭାଗ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ହେବାର ସୂଚନା ଦିଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅବିକ୍ଷିତଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ସହ ରାଜା ବଳଙ୍କ ଅଧର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜକୁମାରୀ ବୈଶାଳିନୀଙ୍କ ଅପହରଣ, ତୁଳନା କରେ, ଯାହା ସମାହୃତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ସ୍ୱୟମ୍ବର ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବିଦିଶାରେ ସଂଘଟିତ ଏକ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜକୁମାର ସ୍ୱୟଂବର ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଶହ ଶହ ରାଜା ଓ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସହ ଏକାକୀ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଅସାଧାରଣ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରେ ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟରେ ବନ୍ଦୀ ହୁଅନ୍ତି। ଗର୍ବିତ ରାଜକୁମାରୀ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ମନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ରାଜା ବିଶାଳଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଶୁଭ ସମୟର ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ବାଧାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା କରନ୍ଧମ ନିଜ ପୁତ୍ର ଅବିକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ତିନି ଦିନର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂବରରେ ଜଣେ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପରେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ। ବିଜୟ ଏବଂ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଅବିକ୍ଷିତ ନିଜ ସମ୍ମାନ ହାନି କାରଣରୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଫଳସ୍ୱରୂପ ସମର୍ପିତ କନ୍ୟା ବନରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୂତ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି ଯେ ସେ ଜଣେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ମାତା ହେବେ ଯିଏ ସାତ ମହାଦେଶରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରିବେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ତାରୁଜିଦଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଣୀ ବୀରା ଏକ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ପୁତ୍ର ଅବୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଯାଚକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାନ୍ତି, ଯାହା ରାଜା କରନ୍ଧମ ଅବୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ରାଜବଂଶ ଚଳାଇବାକୁ ପୌତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଦାବି କଲେ ଏକ ନୈତିକ ସଂକଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅବୀକ୍ଷିତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ପିତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧକୁ ଅନିଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ଯାହା ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଧର୍ମର ଜଟିଳତାର ପୌରାଣିକ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦର୍ଶାଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, କରନ୍ଧମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦାନବ ଦୃଢ଼କେଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେହି ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ବୀର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେବେ। ଉଦ୍ଧାରିତ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ରସାତଳକୁ ଅସାଧାରଣ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ସନ୍ତାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡିକ ମହତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜକୁମାର ଭାମିନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଅଭିଶାପରେ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା, ଏବଂ ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଯାପିତ ଏକ ସମାରୋହରେ। ଦମ୍ପତି ଗନ୍ଧର୍ବ-ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଭାମିନୀ ମାରୁତ୍ତଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଜାତକର୍ମ ସଂସ୍କାରରେ ଦେବତା, ମୁନି, ଏବଂ ନାଗପତିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି ଯେ ମାରୁତ୍ତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେବେ, ସାତୋଟି ଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ପରମ ପରାକ୍ରମରେ ଶାସନ କରିବେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜକୁମାର ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ପିତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉତ୍ସବ ଓ ନାତିଙ୍କ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ବେଦ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଣିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ବିଶଳ ବନକୁ ଗମନ କରି ସିଂହାସନ ପୁତ୍ର ଅବିକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଅବିକ୍ଷିତ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯୁକ୍ତି ଦର୍ଶାଇ ଯେ ଅନ୍ୟର ପ୍ରୟାସରେ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶାସନ କରିବାର ସ୍ୱାଭିମାନ ନଥାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମରୁତ୍ତଙ୍କ ରାଜା ରୂପେ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ରାଜା କରନ୍ଧମ ଓ ପତ୍ନୀ ବିରାଙ୍କ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସାଲୋକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ ରାଜା ମାରୁତ୍ତଙ୍କ ଅସାଧାରଣ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯିଏ ଜଣେ ସାର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ଥିଲେ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚମତ୍କୃତ କରିଥିଲା। ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ, ଯିଏ ମାରୁତ୍ତଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟା ପିତାମହୀ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସାପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁନିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ପ୍ରତି ରାଜାଙ୍କ ଅବହେଳା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଭୋଗବିଳାସ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ, ଗୁପ୍ତଚର ନିୟୋଜିତ କରିବାକୁ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ କଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସାତ ଜଣ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ସର୍ପ ଦଂଶନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ରାଜା ମାରୁତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଗ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ସଂବର୍ତକ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ଭୟଭୀତ ନାଗମାନେ ଜଣେ ସତୀ ନାରୀଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ରାଜା ଅବିକ୍ଷିଙ୍କୁ ପୁତ୍ରର କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଅଭିଭାବ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଦେଖାଏ ଯେ ଧର୍ମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଶୋଧଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ମରୁତ୍ତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତା ଅବୀକ୍ଷିତ ସପ୍ତାଶ୍ରମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଇଥିବା ନାଗମାନଙ୍କ ନେଇ ଏକ ନାଟକୀୟ ଧାର୍ମିକ ବିବାଦରେ ସାମ୍ନା ସାମ୍ନି ହୁଅନ୍ତି, ମରୁତ୍ତ ଜଣେ ରାଜା ଭାବରେ ନ୍ୟାୟ ଦାବି କରନ୍ତି, ଅବୀକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ମାଗିଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ମାଧ୍ୟମରେ ନିହତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନାଗମାନଙ୍କ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ପକ୍ଷଙ୍କ ନୀତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ମରୁତ୍ତଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁତ୍ର ତଥା ବ୍ୟାପକ ରାଜକୀୟ ସମ୍ପର୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ସାତୋଟି ମହାଦେଶରେ ତାଙ୍କ ଅଚଞ୍ଚଳ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜିଜ୍ଞାସୁ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକିଙ୍କୁ ରାଜା ମାରୁତ୍ତଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ମାରୁତ୍ତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ନରୀଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯିଏ ପିତାଙ୍କ ପଚହତ ହଜାର ବର୍ଷର ରାଜତ୍ୱ ପରେ ବନବାସକୁ ଗମନ କରିବା ପରେ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି। ନରୀଷ୍ୟନ୍ତ, ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ ଅସାଧାରଣ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି ଯାହା ଅଭୂତପୂର୍ବ ଉଦାରତାରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ବୈଦିକ ଆଚାର ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶୀଦାର କରେ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମପରାୟଣ ଶାସନ ସମୟରେ ଚାରୋଟି ଦିଗରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯଜ୍ଞର ପରିସଂଖ୍ୟାନ ରେକର୍ଡ ସହିତ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜକୁମାର ଦମ, ନୃଶ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱଂୟଂନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପୁତ୍ର ଯିଏ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଯୋଗରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ନିଜ ମନୋନୀତ ବଧୂ ସୁମନାଙ୍କୁ ତିନି ଜଣ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ରାଜକୁମାରଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସଭା ଗାନ୍ଧର୍ବ (ସମ୍ମତି-ଆଧାରିତ) କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ (ବଳପୂର୍ବକ) ବିବାହ ପ୍ରଥା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ କିନା ବିଚାର କରନ୍ତି, ଅନ୍ତତଃ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଦମ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜା ଚାରୁବର୍ମା ସଠିକ୍ ବୈଦିକ ବିଧିରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ନରିଷ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ପୁତ୍ର ଦମଙ୍କୁ ଶାସକ ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ନିଜ ତପସ୍ୱିନୀ ପତ୍ନୀ ଇନ୍ଦ୍ରସେନାଙ୍କ ସହ ବନକୁ ବିତାରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିକାରୀ ବପୁଷ୍ମତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମମ ଭାବେ ନିହତ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ପୂର୍ବ ପରାଜୟର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ଦମଙ୍କୁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସନ୍ଦେଶ ପଠାନ୍ତି, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିଶୋଧର ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ ଜଣାନ୍ତି, ପରେ ସତୀ ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଚିତାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଦାମ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ସନ୍ୟାସୀଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ବିନାଶକାରୀ ଖବର ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ହତ୍ୟାକାରୀ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ଜଳଜଳିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରୋଧରେ ବ୍ୟାପୃତ ହୋଇ, ଦାମ ଅପରାଧୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ବଂଶକୁ ବଧ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅର୍ପଣ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦୈବୀ ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଦାମଙ୍କ ନୈତିକ ସଂକଳ୍ପକୁ ଦର୍ଶାଏ, ଧନୁ ଓ ତରବାରୀ ସହ ରଥାରୂଢ ହୋଇ ନିଜ ପରିବାରର ସମ୍ମାନ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ନିହତ ରାଜା ନରିଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜକୁମାର ଦମ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀ ଶୂଦ୍ର ତପସ୍ୱୀ ବପୁଷ୍ମତଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରତିଶୋଧର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଦୈବୀ ସତ୍ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷୀରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ, ଦମ ବପୁଷ୍ମତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃ ପିତାଙ୍କ ପିତୃପକ୍ଷ କର୍ମରେ ନିଜ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଅର୍ପଣ କରି ପୁତ୍ର ଭକ୍ତିର ଚରମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଦର୍ଶ ଭାବରେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରେ, ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଶ୍ରବଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଠାରଶ ମହାପୁରାଣ ଗଣନା କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣକୁ ସପ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୌରାଣିକ ସାହିତ୍ୟର ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁରାଣ ପାଠର ଉପଯୁକ୍ତ ଆଚରଣ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଅନାଦର ଓ ଅଯଥା ପ୍ରଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଚେତାବନୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶ୍ରବଣର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଜୈମିନି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଫଳରେ ପୁରାଣ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସମାପ୍ତି ହୁଏ।
Rather than posing a narrative question, this adhyāya establishes the ethical and soteriological premise: Purāṇic discourse is framed as a purifier of kalmaṣa (moral impurity) and a support for yogic clarity that overcomes bhava-bhaya (existential fear).
It does not yet enter Manvantara chronology; it prepares the reader for later analytical sections by sanctifying the text and grounding authority in the Nārāyaṇa–Vyāsa transmission line.
Direct Devi Māhātmya content is not present here; the only Shākta-adjacent element is the conventional invocation of Devī Sarasvatī as the presiding deity of speech and learning, authorizing the forthcoming discourse.
The chapter foregrounds hermeneutic and ethical doubts raised by Jaimini about the Mahābhārata’s narrative logic—especially divine incarnation, contested marital norms, expiation for grave sin, and seemingly undeserved deaths—while asserting the Bhārata’s status as an all-encompassing puruṣārtha-śāstra.
This Adhyāya does not yet enter a Manvantara catalogue; instead it establishes the Purāṇa’s pedagogical architecture (Mārkaṇḍeya → birds) that will later be used to transmit long-range cosmological and genealogical materials, including Manvantara-related discourse.
Adhyāya 1 is prior to the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or Devī-centered battle narrative; its relevance is structural, setting the multi-layered frame narrative through which later high-authority Śākta sections are delivered.
The chapter interrogates possessiveness and violence (mamatā and adharmic aggression) and then broadens into a reflection on death’s inevitability: fear and flight do not determine longevity, while effort (puruṣakāra) remains ethically mandated even under the sovereignty of time (kāla/daiva).
This Adhyaya is not a Manvantara-chronology unit; instead, it builds the text’s instructional frame by establishing a Suparṇa genealogy and the origin-context for extraordinary birds whose later speech and counsel function as a vehicle for analytic dharma exposition.
It does not belong to the Devi Mahatmyam sequence (Adhyayas 81–93). Its relevance is genealogical and didactic: it traces the Suparṇa line (Garuḍa → descendants → Kaṅka/Kandhara → Tārkṣī) and introduces a karma-focused ethical discourse through Śamīka’s rescue and instruction.
The chapter centers on a dharma-conflict between satya-vākya (keeping a pledged word) and the moral limits of fulfilling that pledge through हिंसा/self-destruction. The birds argue that a son is not obliged to “pay debts” by surrendering his body for another’s promise, while Indra frames the episode as a test that clarifies the hierarchy and intent of dharmic action.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Vedapath Gold
Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.