Markandeya Purana
मार्कण्डेयपुराण
The Purana of Sage Markandeya
Home of the sacred Devi Mahatmya — the supreme glorification of the Goddess. Encompassing Shakti theology, Manvantara cosmology, and the eternal triumph of dharma over adharma.
Start ReadingAbout This Book
The Markandeya Purana is one of the eighteen Mahapuranas, narrated by the ancient sage Markandeya to his disciple Kraustuki. Among all the Puranas, it holds a unique distinction as the home of the Devi Mahatmya (also known as Durga Saptashati or Chandi), the foundational text of Shakta philosophy and Goddess worship. The Purana weaves together cosmology, dharmic instruction, the Manvantara cycles, and the supreme glory of the Divine Feminine.
How This Book Is Organised
The Markandeya Purana is structured into 91 Adhyayas (chapters), with the celebrated Devi Mahatmya spanning chapters 81-93.
Adhyayas
91 chapters covering cosmology, dharma, and Devi worship
Shlokas
Verses read one by one
Available Reading Features
This edition of the Markandeya Purana on Vedapath includes:
Original Sanskrit verses
Phonetic transliteration
Word-by-word definitions
Translations in 30 languages
Shakti theology, Devi Mahatmya layers, and cross-references
Adhyayas of the Markandeya Purana
The Markandeya Purana spans 91 Adhyayas.
Each Adhyaya explores cosmology, dharma, or the glory of the Goddess.
Adhyaya 0: Opening Benediction and Invocation of Narayana, Sarasvati, and Vyasa
Invocatory Introduction
ଏହି ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରାଯାଏ। ନାରାୟଣ, ବାଣୀଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥର ନିର୍ବିଘ୍ନ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
Adhyaya 1: Jaimini’s Questions on the Mahabharata and the Origin of the Wise Birds
Jaimini's Questions
ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ମୁନି ମହାଭାରତ କଥାମାନଙ୍କରେ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ଫଳବିଭାଗର ବିଚିତ୍ରତା ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରି ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରରେ ପକ୍ଷ୍ୟୁପାଖ୍ୟାନର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଦିବ୍ୟବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଧର୍ମାର୍ଥ ଉପଦେଶର ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 2: The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara
The Wise Birds
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣବଂଶର ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗରୁଡଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ସହ ଧର୍ମୋପଦେଶର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ପକ୍ଷୀ କଙ୍କ ଓ କନ୍ଧରଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା କୁହାଯାଇ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଶିଖାଯାଏ।
Adhyaya 3: The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness
Birth of the Birds
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶାପ ଓ ତାହାର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସତ୍ୟର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଧର୍ମ-ସତ୍ୟରୁ ଡଗମଗାନ୍ତି ନାହିଁ। ଶାପଫଳ ଭୋଗ କରି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମପଥେ ଅଟୁଟ ରହି, ଶେଷେ ଦେବକୃପା ଓ ସତ୍ୟବିଜୟ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 4: Jaimini Meets the Dharmapakshis: Four Doubts on the Mahabharata and the Opening of Narayana Doctrine
Draupadi and Her Husbands
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ବିନ୍ଧ୍ୟଗିରିର କନ୍ଦରାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରନ୍ତି। ମହାଭାରତର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ମନରେ ଚାରିଟି ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଜାଗେ—ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଯୁଦ୍ଧଫଳ, ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ନିୟତି ଓ ନାରାୟଣତତ୍ତ୍ୱର ଗୁହ୍ୟତା। ସେ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ଧର୍ମପକ୍ଷୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଉତ୍ତର ଆରମ୍ଭ କରି ନାରାୟଣୋପଦେଶର ପ୍ରସ୍ଥାନ ରଚନ୍ତି।
Adhyaya 5: Tvashta’s Wrath, the Birth of Vritra, and the Divine Descent as the Pandavas
Balarama's Pilgrimage
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧ କରିଥିବାରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ବୃତ୍ରାସୁରର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ବୃତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରସହ ଉପାୟ ଖୋଜନ୍ତି। ଶେଷରେ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦେବାଂଶରୂପେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଭୂମିରେ ଅବତାର ସୂଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 6: Balarama’s Dilemma, Drunken Wanderings in Revata’s Grove, and the Slaying of the Suta
Vasu's Story
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଳରାମଙ୍କ ମନରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଜାଗେ। ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ରେବତାର ଉପବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନର ପ୍ରଭାବରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୂତ ସହ ବିବାଦ ହୁଏ; ଅଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଧତତା ଦେଖି ବଳରାମ କ୍ରୋଧରେ ସୂତକୁ ବଧ କରି ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।
Adhyaya 7: Harishchandra Tested by Vishvamitra: The Gift of the Kingdom and the Pandava Curse-Backstory
Fall of Vasu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷାରେ ସତ୍ୟବ୍ରତୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଦାନରୂପେ ଦେଇ ରାଜସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଦାନ ପରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ମନୋବେଦନା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶାପର ପୂର୍ବକଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala
Vasu's Redemption
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍ୟପରୀକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଠୋର ଆଗ୍ରହ ଓ ଦେବୀୟ ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ରାଜ୍ୟବୈଭବ ତ୍ୟାଗ କରି ଦାନ-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଯାଇ ସର୍ବସ୍ୱ ହରାନ୍ତି। ଋଣ ଶୋଧିବା ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜେ ଚାଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଶ୍ମଶାନରେ ବନ୍ଧନ ଓ ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହେ।
Adhyaya 9: Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification
Lineage of Manus
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରସ୍ପର ଶାପର ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶାପପ୍ରଭାବରେ ଆଡି–ବକ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ ଓ କଳହ ବ୍ୟାପେ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଉଭୟଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମନ କରି, ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ମରଣ କରାଇ ବୈର-ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 10: Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey
Svayambhuva Manvantara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି, ଦେହଧାରଣର କାରଣ, ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ପ୍ରାଣନିଷ୍କ୍ରମଣ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବର ଗତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। କର୍ମଫଳାନୁସାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖଭୋଗ, ଯମମାର୍ଗ, ପିତୃଲୋକାଦି ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 11: The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra
Svarochisha Manvantara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତିର କ୍ରମ, ମାତୃଗର୍ଭରେ ଜୀବର କ୍ଲେଶ ଓ ଜନ୍ମକାଳୀନ ଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। କର୍ମାନୁସାରେ ଦେହପ୍ରାପ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକାଶ, ସ୍ମୃତି-ବିସ୍ମୃତିର କାରଣ ଦେଖାଇ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଚରଣକୁ ମୋକ୍ଷପଥ ଭାବେ ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 12: The Son Describes the Narakas: Mahāraurava, Tamas, Nikṛntana, Apratiṣṭha, Asipatravana, and Taptakumbha
Auttami and Tamasa
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ନରକମାନଙ୍କର ଭୟାନକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମହାରୌରବ, ତମସ, ନିକୃନ୍ତନ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ, ଅସିପତ୍ରବନ ଓ ତପ୍ତକୁମ୍ଭ—ଏହି ନରକରେ ପାପୀମାନେ କର୍ମାନୁସାରେ କଠୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି। ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ପାପତ୍ୟାଗର ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 13: The Son’s Account of Hell and the Question of Unseen Sin
Raivata and Chakshusha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ନରକର ଭୟଙ୍କର ଯାତନାବଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଯମଦୂତମାନେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଇ, ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ନରକରେ କଠୋର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହ ‘ଅଦୃଷ୍ଟ ପାପ’—ଅଜାଣତେ ହୋଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ କିପରି ଫଳ ଦେଉଛି, ଧର୍ମ, ଦାନ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ତାହାର ଶମନ କିପରି ହୁଏ—ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ।
Adhyaya 14: The Messenger of Yama Explains Karmic Retribution and the Causes of Naraka Torments
Vaivasvata Manvantara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମଦୂତ କର୍ମବିପାକର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ପାପ–ପୁଣ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳ କିପରି ମିଳେ, କେଉଁ କେଉଁ ଦୋଷରୁ ନରକଯାତନା ହୁଏ, ଏବଂ ଅପରାଧ ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଭୟ, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ଧର୍ମଜାଗରଣ ଜନ୍ମେ।
Adhyaya 15: Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell
Future Manvantaras
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯମକିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ନରକଭୋଗ ପରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପାପକର୍ମର କଠୋର ଦଣ୍ଡ, ପୁଣ୍ୟରେ ଶମନ, ଧର୍ମନିୟମର ଅଟଳତା ପ୍ରକାଶିତ। ନରକର ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗେ; ଦୟା ଓ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ରସ ଉଦ୍ଭାସିତ।
Adhyaya 16: The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata
Surya's Dynasty
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପିତା–ପୁତ୍ର ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଅନସୂୟା–ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅନସୂୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଥମ୍କିଥିବା ପରି ହୋଇ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ବିକଳ ହୁଏ। ପରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଆସି ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟ, ତପ, କରୁଣା, ପତିବ୍ରତା-ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa
Harishchandra
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ମହିମା ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତ୍ରିଦେବ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ସେହି କୃପାରୁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରରୂପ ସୋମ, ବିଷ୍ଣୁଅଂଶ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଓ ରୁଦ୍ରାଂଶ ଦୁର୍ବାସା। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକାରଣ ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ସ୍ୱଭାବ-କାର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 18: Arjuna Declines the Throne; Garga Directs Him to Dattatreya; The Gods Defeat the Daityas through Dattatreya’s Vision and the Movement of Lakshmi
Alarka's Story
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସିଂହାସନ ଗ୍ରହଣକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଗର୍ଗ ମୁନି ତାକୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଦେବତାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଗତିର ରହସ୍ୟ ଜାଣି, ସେହି ଅନୁସାରେ ଉପାୟ କରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 19: Kartavirya Arjuna at Dattatreya’s Ashram: Boons, Sovereignty, and Vaishnava Praise
Dama's Teaching
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ ଅନେକ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଜେୟତ୍ୱ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବଳ ଓ ରାଜ୍ୟସମୃଦ୍ଧି। ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ତବ, ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଏବଂ ଧର୍ମମୟ ଶାସନର ଆଦର୍ଶ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya
Duties of Life Stages
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋତଧ୍ୱଜ ନାଗଲୋକକୁ ଯାଇ ନାଗକୁମାରମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରି ଧର୍ମସମ୍ମତ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି। ସଂବାଦରେ ପରସ୍ପର ସହାୟତା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପରେ କୁଭଲୟ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱରତ୍ନର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା, ତାହାର ଗୁଣମହିମା ଓ ପ୍ରାପ୍ତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ଅଶ୍ୱ ସଙ୍କଟେ ରକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ଯଶ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 21: Kuvalayashva’s Descent to Patala and the Rescue of Madalasa
Householder's Dharma
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସାଙ୍କ ଅପହରଣ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି କୁବଲୟାଶ୍ୱ ଶୋକ‑କ୍ରୋଧରେ ପାତାଳଲୋକକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୈତ୍ୟ‑ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଅପହରଣ ନିବାରଣ କରି, ମଦାଲସାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଉଦ୍ଧାର କରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ସହ ବିଜୟୀ ହୋଇ ଫେରି ପ୍ରଜାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 22: Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation
Dharma of Giving
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଛଳରେ ରାଜା କୁବଲୟାଶ୍ୱଙ୍କ ବଧ ହୁଏ। ପତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ପତିବ୍ରତା ମଦାଲସା ଗଭୀର ଶୋକରେ ସତୀ ହୋଇ ଚିତାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ପତିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କରୁଣ ରସ ଓ ଧର୍ମଭାବ ପ୍ରବଳ।
Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati
The Brahmin and His Wife
ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଶ୍ୱତାର କଠୋର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସରସ୍ୱତୀଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ମଦାଲସା ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ-ନୃତ୍ୟ ସହିତ ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରର ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ। ବରଲାଭେ ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya
The Fowler's Discourse
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁବଲୟାଶ୍ୱୋପାଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ରାଜା କୁବଲୟାଶ୍ୱ ଦାନ‑ଉପହାର ଓ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରଲୋଭନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ନିଷ୍କାମ ରାଜଧର୍ମ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ମଦାଲସା ନିଜ ମାୟାଦର୍ଶନ ଦେଇ ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା, ବିଷୟାସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହାରେ ରାଜାଙ୍କ ବିବେକ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଶାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ବଢ଼େ।
Adhyaya 25: Madālāsā’s Return, Royal Succession, and the First Teaching to Vikrānta
Madalasa's Teaching I
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଗୃହକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରି ରାଜାଙ୍କ ସହ ଧର୍ମସମ୍ମତ ରାଜ୍ୟଶାସନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାଧିକାର କ୍ରମରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟଭାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ବିକ୍ରାନ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ରାଜଧର୍ମରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଯେପରି ଶାସନ କରି ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି।
Adhyaya 26: Madālasa Names Alarka and Reorients Him Toward Kshatriya Duty
Madalasa's Teaching II
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ନିଜ ଚତୁର୍ଥ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମକରଣ କରି ‘ଅଲର୍କ’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ପ୍ରତି ପୁନଃ ପ୍ରେରିତ କରି—ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା, ପ୍ରଜାପାଳନ, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଶୌର୍ୟ ଓ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଶାସନର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବୈରାଗ୍ୟ ରଖି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ଧର୍ମ ପାଇଁ ପରାକ୍ରମ କରିବାର ଭାବ ଅଲର୍କଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Adhyaya 27: Madālasa’s Instruction to King Alarka: Royal Ethics, Self-Conquest, and Statecraft
Madalasa's Teaching III
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ରାଜା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଆତ୍ମସଂଯମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ-ଧର୍ମ ପାଳନ, ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଦଣ୍ଡନୀତି, ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ, ପ୍ରଜାପାଳନ, କରବ୍ୟବସ୍ଥା, ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ବିଚାର ଓ ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ନୀତିୟୁକ୍ତ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 28: Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties
Madalasa's Teaching IV
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜର୍ଷି ଅଲର୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ମାତା ମଦାଲସାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମଦାଲସା ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱଧର୍ମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଚାରି ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଶୌଚ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସଂଯମକୁ ଧର୍ମର ଆଧାର କହି ସ୍ୱକର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 29: Alarka’s Inquiry and Madalasa’s Teaching on Householder Dharma (Gārhasthya), Vaiśvadeva, and Atithi Hospitality
Dama and Moksha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜପୁତ୍ର ଅଲର୍କ ମଦାଲସାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ସାର ପଚାରେ। ମଦାଲସା ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ନିତ୍ୟକର୍ମ, ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଯଜ୍ଞର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ନଦାନ, ଶୁଚିତା, ଦୟା, ସତ୍ୟ, ସଂଯମ ସହ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାର ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ; ଅତିଥିକୁ ନିରାଶ କରି ଫେରାଇବା ଅଧର୍ମ, ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 30: Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites
Dattatreya's Story
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୃହଶୌଚ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଦାନ, ସତ୍ୟାଚରଣ ଓ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପରସ୍ପର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ନିତ୍ୟକର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବାକୁ କହି, ନୈମିତ୍ତିକ-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପିତୃପୂଜା, ପିଣ୍ଡ ଓ ଉଦକଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଶୁଦ୍ଧିର ପାଳନ। ଲୋଭ-କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ, ଦେଶ-କାଳାନୁସାରେ ନିୟମପାଳନ ଓ କରୁଣାଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 31: Naimittika and Related Śrāddha Rites: Sapiṇḍīkaraṇa, Eligibility, Timing, and Procedure
Yoga Philosophy
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୈମିତ୍ତିକାଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣର ବିଧି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାତ୍ରତା, ଦେଶ‑କାଳ‑ତିଥି ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉଚିତ ସମୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୟନ ଓ ଆହ୍ୱାନ‑ପୂଜା, ପିଣ୍ଡଦାନ, ତିଳୋଦକଦାନ, ଅନ୍ନଦାନ‑ଭୋଜନ, ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗର କ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୌଚ ସହିତ ବିଧିମତ କର୍ମ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 32: Rules for Parvana Śrāddha: Foods that Please the Ancestors and Items to Avoid
Sankhya Philosophy
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର ଅନ୍ନ-ପାନ, ଶାକ-ଫଳ, ଘିଅ, ତିଳ ଆଦି ସହିତ ଶୁଦ୍ଧି, ପାତ୍ର, କାଳ ଓ ଦେଶର ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ନିଷିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିରେ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 33: Madālasa on the Fruit of Śrāddha Performed on Lunar Days and Nakṣatras
Nature of the Self
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଥା କହନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି, କୁଳବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ; ଅନୁଚିତ କାଳେ କିମ୍ବା ଅବିଧିରେ କଲେ ଫଳ କମେ।
Adhyaya 34: Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)
Duties of Women
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ସଦାଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଶୌଚ‑ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା‑ଉପାସନା, ଦେବପୂଜା ଓ ପିତୃତର୍ପଣ, ଅତିଥିସେବା, ସତ୍ୟବଚନ, ଦାନ, ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଏବଂ ନିତ୍ୟକର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ସେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 35: Madālasa’s Instruction on Purity, Impurity, and Corrective Rites (Śauca and Aśauca)
Sins and Their Remedies
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଶୌଚ‑ଅଶୌଚର ଭେଦ, ଦେହ‑ବାକ୍‑ମନର ଶୁଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ‑ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି କାରଣରୁ ହେଉଥିବା ଅଶୌଚର କାଳ, ଏବଂ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସଂଯମ, ଗୁରୁପୂଜା ଓ ସଦାଚାରକୁ ଧର୍ମର ମୂଳ କହନ୍ତି।
Adhyaya 36: Madalasa’s Final Counsel and the Renunciation of King Ritadhvaja
Hell Realms
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଦାଲସା ଶେଷ ଉପଦେଶରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ରାଜା ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଦେହ‑ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା, ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପରମ ଫଳ ବୁଝାନ୍ତି। ସେ ବୈରାଗ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠାର ପଥ ଦେଖାଇ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଋତଧ୍ୱଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ତପୋବନକୁ ଯାଇ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 37: Alarka’s Crisis and the Teaching on Non-Attachment (Madālasa’s Instruction Recalled)
Cycle of Rebirth
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଅଲର୍କଙ୍କ ଗଭୀର ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜ୍ୟଭୋଗ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବିବେକ ହରାନ୍ତି; ତେବେ ମଦାଲସାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରାଇ ବୈରାଗ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ବିଷୟସୁଖ କ୍ଷଣିକ, ଦେହ ନଶ୍ୱର, ଆତ୍ମା ସାକ୍ଷୀ‑ସ୍ୱରୂପ—ଏହି ବୋଧ ସହ ଅନାସକ୍ତି, ଶମ‑ଦମ ଓ ଧର୍ମାଚରଣର ପଥ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷେ ଅଲର୍କ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 38: Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation
Shraddha Rites
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ‘ମମତା’ (ମୋର ବୋଲି ଭାବ) ବନ୍ଧନର କାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଦେହ, ଘର, ପୁତ୍ର, ଧନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖ ଜନ୍ମାଏ; ତେଣୁ ସଙ୍ଗତ୍ୟାଗ, ସମଦୃଷ୍ଟି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 39: Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment
Funeral Rites
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆସନର ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରାଣାୟାମର କ୍ରମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ମନୋନିଗ୍ରହ କଥାହୋଇଛି। ଧ୍ୟାନ‑ସମାଧିର ସାଧନା, ଶୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣ ଓ ସିଦ୍ଧି/ପ୍ରାପ୍ତିର ସଙ୍କେତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 40: The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis
Creation of the World
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗସାଧନାର ପଥରେ ଆସୁଥିବା ଉପସର୍ଗ/ବିଘ୍ନ—ରୋଗ, ଆଳସ୍ୟ, ସନ୍ଦେହ, ପ୍ରମାଦ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକ୍ଷେପ ଏବଂ ଦେବ-ଦାନବ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରଲୋଭନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରଣା, ପ୍ରାଣାୟାମ-ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିର କ୍ରମିକ ସାଧନା, ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ କହି, ସିଦ୍ଧିଗର୍ବ ପତନକୁ ନେଇଯାଇପାରେ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi
Secondary Creation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚରଣ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯମ-ନିୟମ, ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର-ବିହାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଗୁରୁଭକ୍ତି ଏବଂ ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧିର କ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଏକାଗ୍ରତା ଓ ସିଦ୍ଧିଲାଭ ହୋଇ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ଦୃଢତା ଆସେ।
Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation
Origin of Species
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ର ଯୋଗାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅ-ଉ-ମ ତିନି ମାତ୍ରାର ଦେହ, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ପ୍ରତୀକତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ଜପ-ଧ୍ୟାନ-ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ କହିଛନ୍ତି।
Adhyaya 43: Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship
The Sun's Course
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଯୋଗୀ ସେହି ନିମିତ୍ତ ଦେଖି ଭୟ କିମ୍ବା ଶୋକ କରେନାହିଁ; ଓଂକାର-ସ୍ମରଣ, ଧ୍ୟାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଅଲର୍କ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ପାଇ ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ଓ ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣର ପଥ ଧରେ।
Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga
Planetary System
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁବାହୁ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ, ପ୍ରଜାପାଳନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଦାନ ଓ କ୍ଷମାର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ବାଣୀରେ ଅଲର୍କ ଯୋଗମାର୍ଗେ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋକ୍ଷପଥକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation
Mount Meru
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ଜୈମିନି ଜଗତର ‘ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ’ର ତତ୍ତ୍ୱ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ ବିଷୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ମାନି ଆଦିସୃଷ୍ଟିର କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହତ୍, ମହତ୍ରୁ ଅହଂକାର, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା, ଶେଷରେ ଭୂତସୃଷ୍ଟିର ବିକାଶ। ଗୁଣପ୍ରବାହ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ରକୁ ସୂଚିତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲନ୍ତି।
Adhyaya 46: Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)
The Continents
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଲୟ ହୋଇ ସବୁଠାରେ କେବଳ ଜଳରାଶି ରହିବା ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ କୃତ-ତ୍ରେତା-ଦ୍ୱାପର-କଳି ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି (କଳ୍ପ)ର କାଳମାନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation
Bharata-varsha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜାଗରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯୋଗନିଦ୍ରା ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି ନବବିଧ ସର୍ଗ-ଯୋଜନା କହନ୍ତି—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର, ତାହାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ଲୋକରଚନା ଏବଂ ପ୍ରଜାବିସ୍ତାର। କାଳ-କର୍ମ-ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଭେଦ, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ-ମନୁଷ୍ୟାଦିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ରହସ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 48: The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation
The Netherworlds
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ ସର୍ଗକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାତ୍ରି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା କାଳରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୃଜନଚକ୍ରକୁ ଚାଲାଇଥାନ୍ତି। ତ୍ରିଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ, ଭୂତଗଣ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ମପ୍ରବୃତ୍ତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 49: Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture
Cosmic Dissolution
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଦି ମାନବସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିରିଚ୍ଛା, ସମଭାବ ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ; ପରେ କାଳକ୍ରମେ କାମନା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଉଦୟ ହେଲା, ଯାହାରୁ ସ୍ୱତ୍ୱବୋଧ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ପରିଗ୍ରହ ବଢ଼ିଲା। ତେଣୁ ଗ୍ରାମ-ନଗର ଆଦି ବସତି ଗଢ଼ିଉଠିଲା, ଭୂମିସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା, ତୋଳ-ମାପ ଓ ପ୍ରମାଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଲା, ଏବଂ କୃଷିର ଆରମ୍ଭ—ବୀଜ ବପନ, ଧାନ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଆଦି ଜୀବନନିୟମ ସ୍ଥିର ହେଲା।
Adhyaya 50: Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)
The Pitris
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସନକାଦି ଓ ମରୀଚି ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଓ ଶତରୂପା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ସନ୍ତତି ଏବଂ ମନୁବଂଶର ପରମ୍ପରା। ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବାହରେ ଧର୍ମନିୟମ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଲକ୍ଷ୍ମୀର ଅନୁଚର ଦୁଃସହ ଆଦିଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରବେଶ ନକରି, କଳହ-ଲୋଭ-ଅଧର୍ମ ଯେଉଁଠି ଥାଏ ସେଠି ରହିବା ଓ ସୀମା ନଲଂଘିବା।
Adhyaya 51: Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions
Jaimini Returns
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯକ୍ଷାନୁଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଗ୍ରହ-ଶିଶୁ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତ/ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଉପଦ୍ରବର କାରଣ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି, ରକ୍ଷା, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ଧର୍ମମତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 52: The Manifestation of Nilalohita (Rudra) and the Allocation of His Names, Abodes, Consorts, and Lineages
Markandeya's Powers
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀଳଲୋହିତ (ରୁଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କର ବହୁ ନାମ, ସେହି ନାମର କାରଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ଓ ଦିଗ୍ନିୟୋଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପରିଚୟ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା, ଗଣବିଭାଗ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ଆସେ।
Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas
The Great Flood
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ରସର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ତାଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ। ସହିତ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ପ୍ରମାଣ, କାଳବିଭାଗ ଓ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ନାମ, ବିଭାଗ, ପରିମାଣ ଓ ପର୍ବତ-ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ ସଂକ୍ଷେପେ ଦେଇ ଜଗତର ପବିତ୍ର କ୍ରମବଦ୍ଧ ରଚନା ପ୍ରକାଶିତ।
Adhyaya 54: Cosmography of Jambudvipa: Continents, Oceans, Varshas, and Mount Meru
Surya the Sustainer
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବିଶ୍ୱଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷ, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଏବଂ ଚାରିପାଖର ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ମିଳେ। ଜଗତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ମେରୁ ପର୍ବତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଦିଗନୁସାରେ ଭୂଭାଗର ବିନ୍ୟାସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଦ୍ୱୀପ-ସମୁଦ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପରିମାଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 55: Description of Jambudvipa: The Four Forests, Lakes, and Mountain Ranges Around Mount Meru; Bharata as the Karma-Bhumi
Surya's Chariot
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୁବନକୋଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ଚାରି ଦିଗରେ ଥିବା ଚାରିଟି ବନ, ସେମାନଙ୍କର ସରୋବର, ଏବଂ ମେରୁମଣ୍ଡଳକୁ ଘେରିଥିବା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନଦୀ, ପ୍ରଦେଶବିଭାଗ ଓ ଲୋକବାସର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ। ବିଶେଷତଃ ଭାରତବର୍ଷକୁ ‘କର୍ମଭୂମି’ ବୋଲି—ଏଠାରେ ଧର୍ମାଧର୍ମ କର୍ମର ଫଳଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ପବିତ୍ର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 56: The Descent and Fourfold Course of the Ganga; Jambudvipa’s Varshas and Their Conditions
Seasons and Time
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଧାରଣ ଏବଂ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ଚାରି ପ୍ରବାହରେ ବିସ୍ତାର—ଏହି ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସହିତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ), ସେଠାର ଧର୍ମାଚାର, ଲୋକସ୍ୱଭାବ, ଆୟୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଭୋଗସ୍ଥିତି ସଂକ୍ଷେପରେ ନିରୂପିତ; ଗଙ୍ଗାସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ତୀର୍ଥମହିମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।
Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples
Clouds and Rain
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରତବର୍ଷର ନବବିଧ ବିଭାଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ/ଜନସମୁଦାୟର ନାମ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି, ସହିତ ଦେଶସୀମା ଓ ଦିଗନୁକ୍ରମର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଭାରତଭୂମିର ପବିତ୍ରତା, ବୈବିଧ୍ୟ ଓ ଧର୍ମାଧାରତ୍ୱକୁ ସଂକ୍ଷେପେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions
The Solar Attendants
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରାୟଣଙ୍କ କୂର୍ମରୂପକୁ ଆଧାର କରି ଭାରତବର୍ଷର ସଂସ୍ଥାନ ନକ୍ଷା ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ କ୍ରମ, ସେହିଅନୁସାରେ ଦେଶ-ପ୍ରଦେଶର ସ୍ଥିତି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହପୀଡାରୁ ଜନପଦରେ ଆସୁଥିବା ବିପଦ ଓ ଶାନ୍ତି-ଉପାୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 59: Cosmic Geography and Yuga-Order: Bhadrashva, Ketumala, and the Northern Kuru Region
Markandeya and Vishnu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜଗତର ଦିବ୍ୟ ଭୂଗୋଳ ଓ ଯୁଗକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ମେରୁଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କେତୁମାଳ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠାର ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ, ଦେବପୂଜା ଓ ସମୃଦ୍ଧି କଥା ଆସେ। ଉତ୍ତରକୁରୁ ପ୍ରଦେଶକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ଧର୍ମ ସହଜ, ଋତୁ ସମ, ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଜୀବନ ସୁଖମୟ। କୂର୍ମନିବେଶ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲୋକବିଭାଗ, ଦିଗମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଯୁଗାନୁସାରେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ-ବୃଦ୍ଧିକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 60: Descriptions of Kimpurusha-varsha, Hari-varsha, Ilavrita (Meru-varsha), Ramyaka, and Hiranyamaya
Surya Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କିମ୍ପୁରୁଷ-ବର୍ଷ, ହରି-ବର୍ଷ, ଇଲାବୃତ (ମେରୁ-ବର୍ଷ), ରମ୍ୟକ ଓ ହିରଣ୍ୟମୟ ଦେଶମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ସେଠାର ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସରୋବର, ଅରଣ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମାଚରଣ। ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନ ଓ ଉତ୍ତରକୁରୁ ପୁଣ୍ୟଭୂମିର ମହିମା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 61: The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat
Avanti Narrative
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତି ଶୀଘ୍ର ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପଥମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟା ବରୂଥିନୀ କାମ-ଲୋଭର ପ୍ରଲୋଭନରେ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତପ, ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି ସେହି ମୋହକୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ମନ୍ୱନ୍ତର-ପରିବର୍ତ୍ତନର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ଧର୍ମବିଜୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Adhyaya 62: The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise
Sumati's Tale
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବକଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କୁ ତେଜ, ବାକ୍ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଦାନ କରନ୍ତି। ବରୂଥିନୀ ପ୍ରେମବିରହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରେମରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ପରେ କଳି ଛଦ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି କଥାକୁ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଦିଏ।
Adhyaya 63: The Birth of Svarocis and the Rescue of Manoramā: The Astra-Heart and the Healing of Curses
Sumati's Dharma
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ଏବଂ ମନୋରମାଙ୍କ ଶାପବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଋଷି-ସଂବାଦରେ ଶାପର କାରଣ, ତାହାର ଶମନ ଉପାୟ ଓ ଦେବକୃପାରେ ଲଭ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ‘ଅସ୍ତ୍ର-ହୃଦୟ’ ନାମକ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାରେ ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ସାର ଜାଣି ଭୟ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷେ କରୁଣାରସ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
Adhyaya 64: Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha
Creation Narrative
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଲାବତୀ (ବିଭାବରୀ) ମହର୍ଷି ସ୍ୱରୋଚିଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ହୃଦୟଭାବ ଖୋଲି ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ‘ପଦ୍ମିନୀ-ବିଦ୍ୟା’ ନାମକ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀବିଦ୍ୟା ଦାନ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରୂପ, ଲାବଣ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାରେ ଲଜ୍ଜା, ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା, ତ୍ୟାଗ ଓ ଭକ୍ତିର ରସ ଦୃଢ଼; ସ୍ୱରୋଚିଷ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 65: Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire
The Divine Plan
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ସ୍ୱରୋଚିଷ ପର୍ବତର ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭୋଗ-ବିହାର କରନ୍ତି। ସେଠାରେ କଲହଂସୀ ଓ ଚକ୍ରବାକୀଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ; ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ନିଷ୍ଠା, କାମେଚ୍ଛା, ପରନାରୀ/ପରପୁରୁଷ ଆସକ୍ତିର ଦୋଷ ଏବଂ ଧର୍ମମୟ ସଂଯମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଚାରିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଶୀଳ ଓ ପତିବ୍ରତା-ଧର୍ମ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ।
Adhyaya 69: The King’s Neglect of His Wife and the Restoration of Dharma
Prelude to Devi Mahatmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା/ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମହାଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାରେ ରାଜଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ। ଗୁରୁଜନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧି କହି, ରାଜା ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମ ପୁନର୍ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 70: The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife
Meditation on Devi
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ରାକ୍ଷସର ଦର୍ପ ଶମିତ ହୁଏ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଦେଶରେ ଶାନ୍ତି ଫେରେ।
Adhyaya 71: The King’s Remorse and the Sage’s Counsel on the Necessity of a Wife
Madhu-Kaitabha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ପତ୍ନୀବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ନିଜ ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରନ୍ତି। ସେ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ପତ୍ନୀର ଅନିବାର୍ୟତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ମୁନି କହନ୍ତି—ପତ୍ନୀ ସହଧର୍ମିଣୀ; ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ସାଧନାରେ ସହଚରୀ, ଯଜ୍ଞ-ଦାନାଦି କର୍ମରେ ସହଭାଗୀ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟପାଳନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥିରତା ଦେଇଥାଏ। ଉପଦେଶରେ ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଶମିତ ହୋଇ ଧର୍ମପଥେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 72: The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)
Mahishasura's Rise
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଂଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ବିରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦେବର୍ଷିମାନେ ‘ମୈତ୍ରୀ-ଇଷ୍ଟି’ କରି ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରସାଦାର୍ଥ ‘ସାରସ୍ୱତୀ-ଇଷ୍ଟି’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି, ଯାହା ଵାଣୀ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମକୁ ପୁଷ୍ଟ କରେ। ଶେଷରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମଫଳରେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା କୁହାଯାଇ ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।
Adhyaya 73: The Uttama Manvantara: Classes of Devas, Indra Sushanti, and the Royal Lineage
Birth of the Goddess
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ, ସେମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସୁଶାନ୍ତି, ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ନିୟୋଜନ ଏବଂ ଲୋକରକ୍ଷାର ବିଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସହିତ ରାଜବଂଶ ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମପାଳନ ଓ ପ୍ରଜାହିତ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 74: King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu
Battle with Mahishasura
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜାଙ୍କ କଥା ରହିଛି। ହରିଣୀ-ରାଣୀଙ୍କ ଶାପରେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବିପତ୍ତି ଓ ଅଶାନ୍ତି ଛାଇଯାଏ; ରାଜା ଶୋକରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଧର୍ମପଥେ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ତାମସ-ମନ୍ୱନ୍ତର ଆରମ୍ଭର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 75: The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu
Slaying of Mahishasura
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପସ୍ଥାପିତ। ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ପତନରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ, ବିଷାଦ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତପ, ସ୍ତୁତି ଓ ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ରେବତୀଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରୈବତ ମନୁଙ୍କ ଜନ୍ମସୂଚନା ସହ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କାଳଚକ୍ରର ଦୈବନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।
Adhyaya 76: The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship
Hymn to the Goddess
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ସେହି କାଳର ଦେବ-ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି ସମ୍ବନ୍ଧ, ଏବଂ ଶିଶୁ-ହରଣକାରୀ ରାକ୍ଷସୀର କଥା ରହିଛି। ଭୟ ଓ କରୁଣାର ରସ ମଧ୍ୟରେ କୁଳ-ଗୋତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟତା, ଦତ୍ତକତ୍ୱ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ‘ସ୍ୱଜନ କିଏ’ ଧର୍ମପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ଦେଇ ରକ୍ଷାଧର୍ମର ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 77: Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya
Shumbha and Nishumbha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜରେ କ୍ଳାନ୍ତ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପିତୃଗୃହକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପ୍ରତିରୂପ ‘ଛାୟା’କୁ ରଖି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଛାୟାର ଗର୍ଭରୁ ଯମ ଧର୍ମରାଜ ଓ ଯମୁନା ଜନ୍ମନେଇ; ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞାର ପୁନରାଗମନ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶମନ ଓ ଦେବକୁଳରେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଥିତ।
Adhyaya 78: Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line
Dhumralochana
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ତାଙ୍କ ତେଜର ବିଭାଗ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ପ୍ରକାଶ-ପ୍ରସାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ବିଶେଷତଃ ଛାୟାର ସନ୍ତାନଧାରା, ତାଙ୍କ ନାମ, ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟକୃପାରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି, ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକହିତ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 79: The Vaivasvata Manvantara: Classes of Devas, the Seven Sages, and Manu’s Nine Sons
Chanda and Munda
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ, ସପ୍ତର୍ଷି ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ନଅ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପରିଚୟ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି। ଧର୍ମରକ୍ଷା, ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତନର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 80: Vaivasvata Manvantara: Enumeration of Manus and the Eighth Manu Sāvarṇi
Raktabija
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି। ପୂର୍ବତନ ମନୁମାନଙ୍କର କ୍ରମାନୁକ୍ରମ ଗଣନା, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଦେବ, ଋଷି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପରେ ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ଙ୍କ ପରିଚୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଭାବୀ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 81: Suratha and Samadhi Seek Sage Medhas; Introduction to Mahamaya and the Madhukaitabha Origin Account
Death of Nishumbha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟଚ୍ୟୁତ ରାଜା ସୁରଥ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତ ବୈଶ୍ୟ ସମାଧି ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ମନୋକ୍ଳେଶ ନେଇ ଋଷି ମେଧସଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମେଧସ ମୁନି କହନ୍ତି ଯେ ଆସକ୍ତି‑ବିରକ୍ତି ଓ ମୋହ ଜଗଦଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହୁଏ। ପରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା, ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ମଧୁ‑କୈଟଭ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମବଧ ପ୍ରୟାସ, ଏବଂ ଦେବୀକୃପାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ।
Adhyaya 82: The Rise of Mahishasura and the Manifestation of the Goddess from the Gods’ Tejas
Death of Shumbha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହିଷାସୁରର ଉଦୟ, ତାହାର ଦର୍ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଓ ତ୍ରିଲୋକର ପୀଡା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମା‑ବିଷ୍ଣୁ‑ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ‑ଶୋକଜ ତେଜ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମହାଦେବୀ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆୟୁଧ ଓ ଆଭୂଷଣ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବୀ ମହିଷାସୁରବଧ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
Adhyaya 83: The Slaying of Mahishasura’s Armies and the Final Death of Mahishasura
Narayani Stuti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଶୂଳ, ଚକ୍ର ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସେ ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ ଓ ପଦାତି ଦଳକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହିଷାସୁର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମାୟାଯୁଦ୍ଧ କରେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତାହାର ଅହଂକାର ଦମନ କରି ରଣଭୂମିରେ ତାକୁ ବଧ କରି ଦେବତା ଓ ଜଗତକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 84: The Gods’ Hymn after the Slaying of Mahishasura and the Goddess’ Boon
Devi's Promise
ମହିଷାସୁର ବଧ ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ‑କରୁଣାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭୟ‑ଶୋକ ନିବାରଣ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମୟେ ସମୟେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 85: The Gods’ Hymn to the Goddess and the Emergence of Kaushiki; Shumbha Sends His Envoy
Suratha's Devotion
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ହିମାଳୟକୁ ଯାଇ ପାର୍ବତୀଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ କୋଷରୁ ‘କୌଶିକୀ’ ନାମରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱି ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପାର୍ବତୀ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ହୁଅନ୍ତି। କୌଶିକୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ଦୈତ୍ୟବଧର ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଶ କରି ଆଣିବାକୁ ଦୂତ ପଠାଏ।
Adhyaya 86: Dhumralocana’s Mission and His Ashing by the Goddess; Shumbha Sends Chanda and Munda
Devi's Grace
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ ଦେବୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଧୂମ୍ରଲୋଚନକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଏ—ଦେବୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇ କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ଆଣିବାକୁ। ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ସେନାସହ ଆସି ଅହଂକାରରେ କଠୋର କଥା କହେ। ଦେବୀ ତାହାର ଦର୍ପକୁ ଧିକ୍କାର କରି କ୍ରୋଧରେ କେବଳ ‘ହୁଁକାର’ ମାତ୍ରେ ତାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପଠାଏ।
Adhyaya 87: The Slaying of Dhumralochana and the Emergence of Kali; the Fall of Chanda and Munda (Chamunda Named)
After the Mahatmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ ଧୂମ୍ରଲୋଚନକୁ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣିବାକୁ ପଠାନ୍ତି। ଦେବୀ କେବଳ ‘ହୁଁକାର’ରେ ତାହାର ଦର୍ପକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ କାଳୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବିତ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ କାଳୀ ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଶିର ହରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ ‘ଚାମୁଣ୍ଡା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 88: The Manifestation of the Matrikas and the Slaying of Raktabija
Surya's Progeny
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଗ୍ର ପ୍ରଭାବରେ ଅସୁରସେନା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ରକ୍ତବୀଜଙ୍କୁ ଏମିତି ବର ମିଳିଥାଏ ଯେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରକ୍ତବିନ୍ଦୁରୁ ନୂତନ ରକ୍ତବୀଜ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଦେବୀଙ୍କ ତେଜରୁ ମାତୃକାମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମାହେଶ୍ୱରୀ, କୌମାରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ଐନ୍ଦ୍ରୀ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡା—ଏବଂ ନିଜ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। କାଳୀ/ଚାମୁଣ୍ଡା ରକ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି, ମାତୃକାମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏହାରେ ରକ୍ତବୀଜର ପୁନରୁତ୍ପତ୍ତି ରୋକାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ରକ୍ତବୀଜବଧ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଜଗତ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
Adhyaya 89: The Wrath of Shumbha and Nishumbha and the Fall of Nishumbha
The Pious King
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ କ୍ରୋଧ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହାରରେ ଅସୁରସେନା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟବୀର ପ୍ରତିହତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବୀ ନିଜ ତେଜ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ନିଶୁମ୍ଭ ଉପରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିଶୁମ୍ଭର ଦେହ ଭିଦି ରଣଭୂମିରେ ସେ ପତିତ ହୁଏ। ଭାଇର ବଧ ଦେଖି ଶୁମ୍ଭ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରେ ଅଧିକ ଉଗ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Adhyaya 90: The Slaying of Shumbha and the Reabsorption of the Goddesses into Ambika
Dharma Teachings
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଶୁମ୍ଭ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଶୁମ୍ଭର ଅହଂକାର, ତାହାର ମାୟାବଳ ଓ ଦାନବସେନା ଦେବୀଙ୍କ ତେଜରେ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶୁମ୍ଭବଧ ହୁଏ। ପରେ ଯେଉଁ ଦେବୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନଃ ଅମ୍ବିକାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଜଗତରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 91: The Gods’ Hymn to Kātyāyanī and the Goddess’ Prophecy of Future Manifestations
Cosmic Recapitulation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବଗଣ କାତ୍ୟାୟନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଜଗତ୍-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବର ମାଗନ୍ତି। ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଦେଇ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଓ ସାଧୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି।
Adhyaya 92: Devi’s Assurance of Protection and the Fruits of Reciting the Devi Mahatmyam
Blessings of Knowledge
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ଦେବୀଙ୍କ ରକ୍ଷା-ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଗନ୍ମାତା କହନ୍ତି—ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କରେ, ତାହାର ଭୟ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁବାଧା ନାଶ ପାଏ; ଆୟୁ, କୀର୍ତି, ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜସଭା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଅରଣ୍ୟ, ଚୋରଭୟ ଓ ଗ୍ରହପୀଡାରେ ଦେବୀ ରକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତି। ନବରାତ୍ରି, ଚଣ୍ଡୀପାଠ, ହୋମ-ଦାନ-ବ୍ରତ ସହ ପାଠର ବିଶେଷ ଫଳ ଏବଂ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 93: The Goddess’s Boons to Suratha and the Merchant (Conclusion of the Devi Mahatmyam)
Conclusion
ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେବା ପରେ ସୁରଥ ରାଜା ଓ ସମାଧି ବୈଶ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରି ବର ମାଗିଲେ। ଦେବୀ ସୁରଥଙ୍କୁ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟଲାଭର ବର ଦେଲେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ ନାମରେ ମନୁ ହେବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ମୋକ୍ଷପଥ ଦେଖାଇଲେ। ପରେ ଜଗନ୍ମାତା ଦେବୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଋଷି ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଫଳଶ୍ରୁତି କହି—ଦେବୀ ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଉପସଂହାର କଲେ।
Frequently Asked Questions
Rather than posing a narrative question, this adhyāya establishes the ethical and soteriological premise: Purāṇic discourse is framed as a purifier of kalmaṣa (moral impurity) and a support for yogic clarity that overcomes bhava-bhaya (existential fear).
It does not yet enter Manvantara chronology; it prepares the reader for later analytical sections by sanctifying the text and grounding authority in the Nārāyaṇa–Vyāsa transmission line.
Direct Devi Māhātmya content is not present here; the only Shākta-adjacent element is the conventional invocation of Devī Sarasvatī as the presiding deity of speech and learning, authorizing the forthcoming discourse.
The chapter foregrounds hermeneutic and ethical doubts raised by Jaimini about the Mahābhārata’s narrative logic—especially divine incarnation, contested marital norms, expiation for grave sin, and seemingly undeserved deaths—while asserting the Bhārata’s status as an all-encompassing puruṣārtha-śāstra.
This Adhyāya does not yet enter a Manvantara catalogue; instead it establishes the Purāṇa’s pedagogical architecture (Mārkaṇḍeya → birds) that will later be used to transmit long-range cosmological and genealogical materials, including Manvantara-related discourse.
Adhyāya 1 is prior to the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or Devī-centered battle narrative; its relevance is structural, setting the multi-layered frame narrative through which later high-authority Śākta sections are delivered.
The chapter interrogates possessiveness and violence (mamatā and adharmic aggression) and then broadens into a reflection on death’s inevitability: fear and flight do not determine longevity, while effort (puruṣakāra) remains ethically mandated even under the sovereignty of time (kāla/daiva).
This Adhyaya is not a Manvantara-chronology unit; instead, it builds the text’s instructional frame by establishing a Suparṇa genealogy and the origin-context for extraordinary birds whose later speech and counsel function as a vehicle for analytic dharma exposition.
It does not belong to the Devi Mahatmyam sequence (Adhyayas 81–93). Its relevance is genealogical and didactic: it traces the Suparṇa line (Garuḍa → descendants → Kaṅka/Kandhara → Tārkṣī) and introduces a karma-focused ethical discourse through Śamīka’s rescue and instruction.
The chapter centers on a dharma-conflict between satya-vākya (keeping a pledged word) and the moral limits of fulfilling that pledge through हिंसा/self-destruction. The birds argue that a son is not obliged to “pay debts” by surrendering his body for another’s promise, while Indra frames the episode as a test that clarifies the hierarchy and intent of dharmic action.