Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
पहिल्या अध्यायात सूत शिवाचे मंगलाचरण करतात—तो सूक्ष्म, ज्ञानाने जाणण्याजोगा, शुद्ध आणि विश्वरूप आहे. सोम‑सूर्य वंशपरंपरा, मन्वंतरांचे वृत्तांत व सृष्टीभेदकथा ऐकून ऋषी ‘उत्तम तीर्थ‑माहात्म्य’ आणि पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तीर्थे कोणती, हे विचारतात. सूत सांगतात की तीर्थे असंख्य आहेत; परंपरेत त्यांची विशाल गणना आढळते, आणि क्षेत्र‑नद्या‑पर्वत‑सरिता ऋषींच्या तपोबलाने परम माहात्म्य प्राप्त करतात. या भूमितत्त्वात अर्बुद पर्वत विशेष पापनाशक म्हणून वर्णिला आहे—वसिष्ठांच्या तेजामुळे तो कलिदोषाने अस्पर्शित; केवळ दर्शनानेही पवित्र करणारा, आणि सामान्य स्नान‑दानादि कर्मांपेक्षा श्रेष्ठ फल देणारा. मग ऋषी त्याचे प्रमाण, स्थान, वसिष्ठ‑माहात्म्यामुळे कीर्ती कशी झाली, आणि तेथील मुख्य तीर्थे कोणती, हे विचारतात. सूत पुढे शुद्धिकथा सांगू लागतात—ब्रह्मवंशातील देवरषी वसिष्ठ नियत आहार व ऋतुनियम पाळून कठोर तप करतात. त्यांची प्रसिद्ध कामधेनुसदृश गाय नंदिनी चरण्यास गेली असता गडद, खोल दरीत पडते; नित्य होमासाठी तिची आवश्यकता असल्याने वसिष्ठ चिंतित होऊन शोध घेतात, दरी सापडते आणि तिचा आर्त आवाज ऐकतात. नंदिनीच्या विनंतीवर ते त्रिलोकी‑पावनी सरस्वतीचे ध्यान करतात; सरस्वती प्रकट होऊन दरी निर्मळ जलाने भरते आणि नंदिनी बाहेर येते. दरीची अपार खोली पाहून वसिष्ठ ती पर्वत आणून भरून काढण्याचा उपाय ठरवतात; हिमवानाकडे जाऊन योग्य पर्वतखंड मागतात. हिमवान सत्कार करून दरीचे माप विचारतो; वसिष्ठ माप सांगतात, आणि इतकी विशाल दरी कशी निर्माण झाली याविषयी हिमवान कुतूहल व्यक्त करतो—यातून पुढील कथा उलगडते.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
वसिष्ठ एक पूर्वप्रसंग सांगतात—महर्षी गौतम अनेक शिष्यांना शिकवीत होते; परंतु उत्तंक नावाचा एक परमभक्त शिष्य काळ लोटला तरी गुरुसेवेतच राहिला. गुरूने पाठविलेल्या कामात त्याला गृहधर्म चुकल्याचे प्रतीकात्मक चिन्ह दिसते आणि वंशपरंपरेच्या सातत्याबद्दल तो व्याकुळ होतो. हे गौतमांना कळल्यावर ते त्याला पत्नीसमवेत गृह्यकर्मे करण्यास सांगतात आणि पुढे कोणतीही दक्षिणा नाकारतात. तरीही उत्तंकाला मूर्त गुरुदक्षिणा द्यावी असे वाटते. तो गुरुपत्नी अहल्या हिच्याकडे जातो; ती त्याला ठरलेल्या मुदतीत राजा सौदासकडून राणी मदयन्तीची रत्नजडित कुंडले आणण्याची आज्ञा देते. सौदास ‘तुला खाईन’ अशी धमकी देतो, पण मागणी करण्याची परवानगी देतो; मदयन्ती राजमुद्रा पुरावा म्हणून मागून कुंडले देते आणि तक्षक नाग ती हरण करू पाहतो अशी सूचना करते. परतताना उत्तंकाला ब्राह्मणांना प्रसन्न/अप्रसन्न केल्याचे फल सांगणारे राजाचे गूढ वचन कळते आणि राजा आपल्या पूर्वशापाची व त्याच्या निवृत्तीची कथा सांगतो. मार्गात तक्षक कुंडले चोरतो; उत्तंक पाठलाग करून पाताळात शिरतो. इंद्राच्या सहाय्याने व दिव्य अश्व/अग्नि-प्रतीकाच्या योगे तो धूर-अग्नी निर्माण करतो; नाग विवश होऊन कुंडले परत देतात. उत्तंक वेळेत अहल्येला कुंडले अर्पण करून तिचा शाप टाळतो. शेवटी तक्षक व उत्तंक यांच्या कारणाने ‘विवर’ (भेग/छिद्र) उत्पन्न झाले असे सांगून, गुरांसाठी खड्डा भरून काढण्यासारख्या व्यवहारिक आदेशाशी ही धर्मकथा भूमिस्मृती व कर्तव्याशी जोडली जाते.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
सूता सांगतात—हिमालय वसिष्ठांना विचारतो की भयंकर विवर (दरी/खोल खड्डा) कसा भरावा. इंद्राने पूर्वी पर्वतांचे पंख छाटल्यामुळे ते उडू शकत नाहीत; म्हणून व्यवहार्य उपाय हवा. वसिष्ठ हिमालयाचा पुत्र नन्दिवर्धन आणि त्याचा निकटचा सखा, वेगाने उर्ध्वगमन करणारा सामर्थ्यवान नाग अर्बुद यांना या कार्यासाठी सुचवतात. नन्दिवर्धन प्रथम नकार देतो—प्रदेश कठोर आहे व समाजदृष्ट्या असुरक्षित; तेव्हा वसिष्ठ आश्वासन देतात की त्यांच्या पावन सान्निध्यात तेथे नद्या, तीर्थे, देवता, शुभ वनस्पती व प्राणी प्रतिष्ठित होतील आणि महेश्वरालाही आणले जाईल. अर्बुद अट घालतो की स्थळ त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे; मग तो आज्ञेनुसार विवर भरतो/मोकळे करतो आणि वसिष्ठ संतुष्ट होतात. वरदान म्हणून अर्बुद मागतो—शिखरावरील निर्मळ धबधबा/स्रोत ‘नागतीर्थ’ म्हणून ख्यात व्हावा, तेथे स्नान केल्याने उच्चगती मिळावी; स्त्रियांना संतती-लाभाचे फळही सांगितले आहे. नाभस मासातील शुक्ल पंचमी पूजन, माघस्नान, तिळदान व पंचमी श्राद्ध यांची विधीही दिली आहे. वसिष्ठ सर्व वर देऊन आश्रम स्थापन करतात, तपाने गोमती प्रवाह प्रकट करतात आणि फलश्रुती सांगतात—महापापीही त्या स्नानाने उत्तम गती पावतात; वसिष्ठमुख-दर्शन पुनर्जन्ममुक्तीचे कारण आहे, आणि अरुंधती विशेष पूज्य आहे.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
सूत सांगतात की भगवान वसिष्ठांनी अर्बुदाचलावर आश्रम स्थापन करून शंभूच्या सान्निध्यासाठी अत्यंत कठोर तप केले. त्यांनी क्रमाने फलाहार, पर्णाहार, जलाहार आणि वायू-आहार असा संयम स्वीकारला व दीर्घकाळ ऋतुनियम पाळले—उन्हाळ्यात पंचाग्नी साधना, हिवाळ्यात जलनिमज्जन, आणि पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली निवास। या तपाने प्रसन्न होऊन महादेवांनी पर्वत विदीर्ण केला आणि ऋषीसमोर दिव्य लिंग प्रकट झाले. वसिष्ठांनी रचनेबद्ध शिवस्तोत्राने शिवाची शुद्धता, सर्वव्यापकता, त्रिविध स्वरूपाची प्रतिध्वनी, अष्टमूर्ती आणि ज्ञानस्वभाव यांचे स्तवन केले. आकाशवाणीने वर मागण्यास सांगितल्यावर, पूर्वव्रताच्या आधाराने त्यांनी त्या लिंगात भगवंताचे नित्य सान्निध्य मागितले. शिवांनी ते प्रदान करून सांगितले की या स्तोत्राचे पठण—विशेषतः नियत कालव्रतात—तीर्थफळासमान पुण्य देते. कथेत मन्दाकिनी नदी देवकार्याकरिता पाठविलेली पवित्र धारा म्हणून महिमावंत केली आहे आणि उत्तरेस एका कुंडाचे माहात्म्य सांगितले आहे; तेथे स्नान व लिंगदर्शनाने जरा-मरणापलीकडचे परम पद मिळते. हे लिंग ‘अचलेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; प्रलयापर्यंत अचल राहील अशी घोषणा झाली, आणि नंतर ऋषी व देवांनी त्या प्रदेशात अन्य तीर्थे व निवासस्थाने स्थापन केली.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
हा अध्याय संवादरूपाने मांडला आहे. ऋषी अर्बुदाची महिमा अधिक विस्ताराने विचारतात; सूत पूर्वप्रसंग सांगतो—राजा ययातीने मुनी पुलस्त्यांना अर्बुद, तेथील तीर्थक्रम आणि फळे यांविषयी प्रश्न केला होता. पुलस्त्य अर्बुदाचे धर्मसमृद्ध महत्त्व सांगून संक्षेप वर्णनास आरंभ करतात आणि प्रथम ‘नाग-तीर्था’चे माहात्म्य सांगतात—ते सर्व अभिष्ट देणारे असून विशेषतः स्त्रियांना संतती व सौभाग्य प्रदान करते। पुढे गौतमी नावाची पतिव्रता ब्राह्मण-विधवा, तीर्थयात्रेची भक्त, अर्बुदास येऊन नाग-तीर्थात स्नान करते. एका स्त्रीला पुत्रासह पाहून तिच्या अंतःकरणात पुत्रकामना जागते; पाण्यातून बाहेर पडताच ती संगविना गर्भवती होते. लज्जेने आत्महत्या करावयाचा विचार करताच आकाशवाणी तिला थांबवते—हे तीर्थप्रभाव आहे; जलात असताना केलेला संकल्प पूर्ण होतो। गौतमी तेथेच राहून शुभलक्षणयुक्त पुत्रास जन्म देते। अंतिम फलश्रुतीत सांगितले आहे—तेथे केलेले श्राद्ध वंशपरंपरा टिकवते; निष्काम स्नान व श्राद्धाने चिरस्थायी लोक प्राप्त होतात. स्त्रिया पुष्प-फळ अर्पण केल्यास संतती व सौभाग्य मिळते; नियमपूर्वक तीर्थयात्रा करण्याची शिफारस केली आहे।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
पुलस्त्य राजाला उपदेश करतो—तपोनिधी वसिष्ठांच्या आश्रमास जा; त्यांच्या केवळ दर्शनानेही मनोकामना पूर्ण होते. तेथे जलाने भरलेले एक कुण्ड आहे जे पापक्षय करते; वसिष्ठांनी तपोबलाने गोमती नदी तेथे आणली असे सांगितले आहे. त्या जलात स्नान केल्याने पापकर्मांपासून मुक्ती मिळते. यानंतर श्राद्धाचे माहात्म्य सांगितले आहे—ऋषिधान्याने केलेले श्राद्ध दोन्ही पक्षांतील सर्व पितरांचा उद्धार करते. नारद-गीताच्या गाथेतून इतर प्रसिद्ध श्राद्धतीर्थे व यज्ञ यांची तुलना करून वसिष्ठाश्रमातील श्राद्धाचे श्रेष्ठत्व प्रतिपादिले आहे. अरुंधती विशेष पूजनीय व इच्छित फल देणारी मानली आहे. वसिष्ठांसमोर दीपदान केल्याने ऐश्वर्य व तेज प्राप्त होते. एकरात्र उपवासाने सप्तर्षिलोक, त्रिरात्र उपवासाने महर्लोक, आणि मासभर उपवासाने मोक्ष व संसारबंधनातून मुक्ती मिळते. श्रावण शुक्ल पौर्णिमेला ऋषीचे तर्पण केल्यास ब्रह्मलोक, आठशे गायत्री-जपाने जन्म-मरणाशी संबंधित पापांपासून तत्काळ विमोचन, आणि वामदेव-पूजेमुळे अग्निष्टोम यज्ञासमान फल मिळते. शेवटी शुद्धता व श्रद्धेने वसिष्ठदर्शन व वामदेवपूजा करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न करावा असे सांगितले आहे।
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
पुलस्त्य अचलेश्वर तीर्थाची यात्रा-विधी सांगतात आणि श्रद्धेने दर्शन केल्यास साधकाला आध्यात्मिक सिद्धी मिळते असे प्रतिपादन करतात. ते विविध कर्मांचे फल सांगतात—कृष्ण चतुर्दशीला (तसेच आश्विन व फाल्गुनात) केलेले श्राद्ध परमगती देते; दक्षिणाभिमुख होऊन पुष्प, पत्रे व फळांनी पूजन केल्यास अश्वमेधयज्ञासमान फल मिळते; पंचामृत तर्पणाने शिवलोक व देवसामीप्य प्राप्त होते; आणि प्रदक्षिणेतील प्रत्येक पाऊल पापांचा नाश करते। यानंतर पुलस्त्य नारदांकडून स्वर्गात ऐकलेला अद्भुत दृष्टांत सांगतात—एक अभक्त पोपट सवयीने आपल्या घरट्याभोवती वारंवार फिरत असे; मृत्यूनंतर तो जन्मस्मृतीसह राजा वेणू म्हणून जन्मला। प्रदक्षिणेच्या कारण-शक्तीची आठवण होऊन वेणू अचलेश्वर येथे जवळजवळ केवळ प्रदक्षिणेतच रत राहिला। नारदादी ऋषी त्याने नेहमीचे अर्पण-उपचार दुर्लक्षित का केले याबद्दल विचारतात; वेणू पूर्वजन्माचे कारण सांगून तीर्थकृपेवर आपला विश्वास व्यक्त करतो। ऋषी उपदेश मान्य करून स्वतःही प्रदक्षिणा करतात, आणि वेणू अखेरीस शंभूच्या कृपेने दुर्लभ व चिरस्थायी पद प्राप्त करतो।
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
पुलस्त्य ऋषी राजाला प्रभासखण्डातील भद्रकर्ण महाह्रदाचे माहात्म्य सांगतात. या पवित्र जलाशयात अनेक शिळा ‘त्रिनेत्र’सदृश दिसतात. त्याच्या पश्चिमेस शिवलिंग आहे; ज्याचे दर्शन घेतल्याने भक्त ‘त्रिनेत्रसदृश’ होऊन शिवदृष्टीच्या भावाशी एकरूप होतो असे म्हटले आहे. कथेनुसार शिवप्रिय गण भद्रकर्णाने या लिंगाची स्थापना केली व ह्रद निर्माण केला. पुढे दानवांशी युद्धात गणसेना पराभूत होऊ लागली; तेव्हा नामुची नावाचा बलाढ्य दानव शिवासमोर आक्रमणास आला. भद्रकर्णाने त्याचा सामना करून निर्णायकरीत्या वध केला. पडलेला दानव अंधकारात गेला, तरी शिवाला ओळखून सत्यात स्थिर राहिल्यामुळे शिव प्रसन्न झाले. शिवाने भद्रकर्णाला वर दिला—लिंग व ह्रद येथे त्याचे नित्य सान्निध्य राहील, आणि विशेषतः माघ महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला या स्थळाचे फल अधिक तीव्र होईल. अंतिम विधान असे की जो भद्रकर्ण ह्रदात स्नान करून त्रिनेत्रलिंगाची पूजा करतो, तो शिवाच्या शाश्वत धामास पोहोचतो; म्हणून भक्तांनी तेथे सातत्याने प्रयत्नपूर्वक स्नान-पूजा करावी।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
पुलस्त्य केदाराला त्रैलोक्यप्रसिद्ध, पापनाशक तीर्थ म्हणून वर्णन करतात; येथे मन्दाकिनीचा सरस्वतीशी पावन संबंध मानला आहे. पुढे एक “प्राचीन इतिहास” सांगितला आहे—अजपाळ नावाचा राजा प्रजाहितदक्ष, अति कर न घेणारा आणि कण्टकरहित (गुन्हेगारीविरहित) राज्य चालवणारा होता. तीर्थयात्रेच्या प्रसंगी वसिष्ठ येतात तेव्हा अजपाळ आपल्या समृद्धीचे, प्रजासुखाचे आणि पतिव्रता पत्नीचे कर्मकारण विचारतो. वसिष्ठ पूर्वजन्मकथा सांगतात—अजपाळ व त्याची पत्नी शूद्रयोनीत जन्मलेले, दुष्काळाने पीडित होऊन भटकत असताना कमळांनी भरलेल्या जलस्थानी स्नान-पान करून मनोभावे पितर व देवतांना तर्पण करतात. अन्नासाठी कमळे विकायला नेतात; पण टंचाईमुळे कोणीही खरेदी करत नाही. संध्याकाळी केदारच्या शिवमंदिराजवळ वेद-पुराणपाठ ऐकू येतो आणि नागवती नावाची वेश्या शिवरात्र जागरण करताना दिसते. व्रताचे माहात्म्य कळल्यावर दाम्पत्य पैसे न घेता कमळे शिवाला अर्पण करते, पूजा करते, भुकेमुळे उपवास होतो, रात्रभर जागरण व पुराणश्रवण एकाग्रचित्ताने करतात. मृत्यूनंतर (पत्नीच्या स्वदाहाचे वर्णन सहित) ते राजकुळात पुनर्जन्म घेतात; अजपाळाचे आदर्श राजकारण केदारकृपेचे फल मानले आहे. अध्यायाच्या शेवटी शिवरात्रिची तिथी सांगितली आहे—माघ व फाल्गुन यांच्या मधील कृष्ण चतुर्दशी. केदारयात्रा, जागरण व पूजाविधी आणि फलश्रुती—श्रवणाने पापनाश, दर्शन-स्नान व केदारकुंडाचे जलपान यांमुळे मोक्षाभिमुख फल, तसेच पितरांनाही लाभ।
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
या अध्यायात राजा ययाती पुलस्त्यांना विचारतो—अर्बुद प्रदेशात केदार तसेच गंगा व सरस्वतीसारख्या महान नद्यांचे सान्निध्य कसे, हे ‘कौतुक’ (अद्भुत पवित्र रहस्य) काय आहे? पुलस्त्य उत्तर देताना देव-ऋषी ब्रह्मसभेत येतात असा अंतर्भूत प्रसंग सांगतात; तेथे इंद्र युगांचे मान व त्यांची धर्मलक्षणे क्रमाने मांडण्याची विनंती करतो. ब्रह्मा कृत, त्रेता, द्वापर व कलि युगांची कालमर्यादा सांगून धर्माचा चार पायांपासून कलियुगात एक पायापर्यंत होणारा ऱ्हास, तसेच आचार, यज्ञ व सामाजिक मर्यादांचा अधःपात वर्णन करतो. त्यानंतर तीर्थे व्यक्तिरूपाने विचारतात—कलियुगात आमचा प्रभाव कसा टिकेल? ब्रह्मा अर्बुद पर्वत असा ठरवतो की तेथे कलिदोष चालत नाही; म्हणून तीर्थांनी तेथे निवास करून आपली शक्ती जपावी. पुढे मंकणक तपस्व्याची कथा येते—देहातील एका चिन्हाला सिद्धी समजून तो नाचतो व विश्वव्यवस्थेत खळबळ माजवतो; तेव्हा शिव प्रकट होऊन अंगठ्यातून भस्म उत्पन्न करून श्रेष्ठ सामर्थ्य दाखवतो आणि वर देतो. शिव सरस्वतीस्नान, गंगा–सरस्वती संगमावर श्राद्ध, व यथाशक्ती सुवर्णदान यांचे मोक्षाभिमुख व पापनाशक फल सांगतो; अशा रीतीने युगचक्र, धर्मपतन, तीर्थभूगोल व कर्मोपदेश यांच्या माध्यमातून अर्बुदाची नित्यपावनता प्रतिपादित होते।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
पुलस्त्य ऋषी राजाला कोटीश्वराच्या प्रादुर्भावाची व महिम्याची कथा सांगतात. दक्षिणेकडील अनेक ऋषी अर्बुद पर्वतावर येऊन अचलेश्वर-दर्शनात अग्रक्रमासाठी स्पर्धा करतात; तेव्हा असा धर्मोपदेश दिला जातो की उशिरा येणारा, भक्ती-श्रद्धाहीन ब्राह्मण अधोगतीला जातो. हे ऐकून ऋषी संयमी, व्रतपरायण आणि वेदविद्येत निपुण असे शांत तपस्वी होतात. त्यांची भक्ती पाहून करुणामय शिव एकाच वेळी ‘कोटी’ आत्मलिंगरूपांनी प्रकट होतो, ज्यामुळे प्रत्येक ऋषीला त्याच क्षणी स्वतंत्र दर्शन घडते. ऋषी वैदिक स्तोत्रांनी शिवाची स्तुती करतात; शिव वर मागण्यास सांगतो. ते विनंती करतात की एकत्र, समकालीन दर्शनाचे फल अतुल्य व्हावे आणि कोटी लिंगांचे पुण्य धारण करणारे एकच लिंग प्रकट व्हावे. पर्वत फाटून लिंग प्रकट होते; आकाशवाणी त्याला ‘कोटीश्वर’ असे नाव देते आणि माघ कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला पूजनविधी सांगते. येथे पूजन केल्यास कोटीगुण फल मिळते, तसेच येथे केलेले श्राद्ध—विशेषतः दक्षिणदेशीयाने—गया-श्राद्धासमान फलदायी ठरते. ऋषी गंध, धूप व लेपनांनी पूजन करून लिंगकृपेने सिद्धी प्राप्त करतात.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
पुलस्त्य श्रोत्याला रूपतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—हे परम स्नानस्थान पापहर असून सौंदर्य व शुभ रूप देणारे आहे. स्थानिक कथेनुसार एक आभीरिणी (गवळण), जी प्रथम विकृत देहाची होती, माघ शुक्ल तृतीयेला पर्वतधबधब्यात पडते आणि तीर्थप्रभावाने दिव्य लावण्य व शुभ लक्षणांनी युक्त होऊन बाहेर येते. क्रीडेसाठी आलेला इंद्र तिला पाहून मोहित होतो व संवाद करतो; ती तिथी सांगून वर मागते—त्या दिवशी भक्तीने येथे स्नान करणारा स्त्री-पुरुष सर्व देवांना प्रसन्न करील व दुर्मिळ सौंदर्य प्राप्त करील. इंद्र वर देतो व तिला दिव्यलोकात नेतो; पुढे ती ‘वपु’ नावाची अप्सरा म्हणून प्रसिद्ध होते. यानंतर अध्यायात आसपासच्या सूक्ष्म तीर्थांचे वर्णन येते—पूर्वेकडे रम्य गुहा जिथे पाताळकन्या स्नान करतात; वैनायकपीठ ज्याचे जल सिद्धी व संरक्षण देते; तिलकवृक्ष ज्याच्या पुष्प-फळांनी अभिष्टसिद्धी होते; तसेच दगड व पाण्याचे रूपांतरकारी गुण. फलश्रुतीत वंध्यत्व, रोग, ग्रहपीडा, अशुभ प्रभाव व हानिकारक बाधा दूर होण्याचे लाभ सांगितले आहेत. ययाति कारण विचारतो; पुलस्त्य सांगतात की अदितीची तपश्चर्या, इंद्राच्या राज्यसंकटात धबधब्यात बाल-विष्णू (त्रिविक्रम) याचे गुप्त पालन, आणि अदितीने तिलकवृक्षाचे पोषण—यांमुळे या तीर्थाची विशेष पवित्रता वाढली. शेवटी श्रद्धेने स्नान करण्याचा आग्रह करून हे तीर्थ इह-पर दोन्ही लोकांत कामना पूर्ण करणारे म्हटले आहे.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला ईशान दिशेतील त्रिलोकीप्रसिद्ध, पापनाशक हृषीकेश तीर्थ दाखवितात, जे अम्बरीषाशी निगडित मानले आहे. कृतयुगात राजा अम्बरीषाने क्रमशः कठोर तप केले—नियत आहार, पानांवर निर्वाह, केवळ जलसेवन आणि प्राणसंयम—यामुळे भगवान विष्णू प्रसन्न झाले. प्रथम इंद्र प्रकट होऊन वर देण्याची व आपले सार्वभौमत्व सांगण्याची भाषा करतो; पण अम्बरीष लौकिक वर नाकारून इंद्राला मोक्ष देण्याचे सामर्थ्य नाही असे स्पष्ट करतो. इंद्राने हिंसेची धमकी दिल्यावर विश्वात विक्षोभ होतो; अम्बरीष समाधीत लीन होतो. तेव्हा विष्णू प्रकट होऊन (गरुडाच्या महिमेसह) वर देतात आणि संसारक्षयासाठी ज्ञानयोग तसेच कलियुगास अनुरूप क्रियायोगाचा उपदेश करतात. अम्बरीष आपल्या आश्रमात नित्य देवसन्निधी राहावी म्हणून प्रतिमा-स्थापनेची याचना करतो; मंदिराची स्थापना होते आणि कलियुगातही विष्णू सतत उपस्थित असल्याचे घोषित होते. फलश्रुतीत हृषीकेश-दर्शन व चातुर्मास्य-व्रत यांना अनेक दान, यज्ञ, तपांपेक्षा श्रेष्ठ म्हटले आहे; कार्तिक शुक्ल एकादशीला पुष्पार्पण, अभिषेक, स्वच्छता/मार्जन, दीपप्रज्वलन, पंचामृतपूजा अशी लहान कर्मेही मुक्तिमुख व पुण्यवर्धक ठरतात असे सांगितले आहे.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला सिद्धेश्वर या परम शिवलिंगाचे माहात्म्य सांगतात; हे लिंग प्राचीन काळी एका सिद्धपुरुषाने प्रतिष्ठित केले असे मानले जाते. विश्वावसु नावाचा सिद्ध क्रोध, अहंकार व इंद्रियसंयम साधून भक्तिभावाने दीर्घ तप करतो; वृषभध्वज शिव प्रसन्न होऊन त्याला प्रत्यक्ष दर्शन देतात. शिव वर मागण्यास सांगतात. विश्वावसु अशी विनंती करतो की या लिंगाचे मनानेही चिंतन करणाऱ्यांना शिवकृपेने इच्छित फल मिळो. शिव ‘तथास्तु’ म्हणत अंतर्धान पावतात; मग अनेक जण सिद्धेश्वराकडे जाऊन सिद्धी प्राप्त करतात. या प्रभावामुळे काम्यसिद्धी सहज मिळू लागल्याने यज्ञ-दानादी धर्मकर्म कमी होतात, देवता व्याकुळ होतात. इंद्र वज्राने आच्छादन करून सिद्धी रोखू पाहतो, तरीही सिद्धेशाच्या सान्निध्याने सिद्धी होते व पापक्षय होतो. सोमवारी शुक्ल किंवा कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी आल्यास त्या दिवशी स्पर्श करणारा ‘सिद्ध’ मानला जातो. शेवटी तीर्थयात्रा, श्रद्धा-पूजन व सद्गतीप्राप्तीचा उपदेश करून या लिंगाची अखंड प्रभावीता प्रतिपादली आहे.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
पुलस्त्य मुनी राजाला सांगतात—भृगुवंशी शुक्राचार्यांनी देवांकडून दैत्यांचा पराभव झालेला पाहून त्यांना पुन्हा सामर्थ्य कसे मिळेल याचा विचार केला आणि शंकराच्या उपासनेने सिद्धी मिळवण्याचा निश्चय केला. ते अर्बुद पर्वतावर गेले, गुहेसारखे द्वार मिळताच कठोर तप केले; शिवलिंगाची प्रतिष्ठा करून धूप, गंध व लेपनांनी अखंड पूजा केली. हजार वर्षांनी भगवान शिव प्रकट झाले, शुक्राची भक्ती स्तुत्य मानून वर मागण्यास सांगितले. शुक्रांनी मृत प्राणीही जिवंत होतील अशी संजीवनी विद्या मागितली; शिवांनी ती दिली आणि आणखी वर देण्याची तयारी दर्शवली. तेव्हा शुक्रांनी विधान केले—कार्तिक शुक्ल अष्टमीला जो श्रद्धेने त्या लिंगाचा स्पर्श करून पूजा करील, तो मृत्यूच्या सूक्ष्म भयापासूनही मुक्त होईल आणि इह-परलोकी इच्छित फल मिळवील. शिव अंतर्धान पावल्यावर शुक्रांनी त्या विद्येने रणात मारले गेलेले अनेक दैत्य पुनर्जीवित केले. शेवटी त्या स्थळासमोर असलेल्या शुद्ध, पापनाशक महाकुंडाचे वर्णन येते; तेथे स्नानाने पापक्षय होतो, तेथे श्राद्ध केल्यास पितर तृप्त होतात, साधे तर्पणही फलदायी ठरते—म्हणून तेथे स्नानासाठी प्रयत्न करावा।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला सांगतात की सर्वत्र प्रसिद्ध, पापहर मणिकर्णिका तीर्थाला जावे. पर्वताच्या गुहेसारख्या ठिकाणी वालखिल्य मुनींनी एक सुंदर कुंड निर्माण केला आहे. तेथे सूर्यग्रहणाच्या मध्यान्ही तहानलेली किरात स्त्री मणिकर्णिका—काळी व भयानक दिसणारी—पाण्यात उतरते; आणि तीर्थप्रभावाने मुनींसमोर देवांनाही दुर्लभ असे दिव्यसुंदर रूप धारण करून वर येते. तिचा पती रडणाऱ्या बाळामुळे व्याकुळ होऊन तिला शोधत येतो. मुनींच्या सांगण्यावरून तो बाळासह स्नानासाठी पाण्यात जातो; पण ग्रहणमोक्ष होताच तो पुन्हा विकृत होतो, शोकाने त्याच जलस्थानी प्राण सोडतो. पतिव्रता मणिकर्णिका चितेत प्रवेश करण्याचा निर्धार करते; मुनी विचारतात—दिव्यरूप मिळूनही तू पापी/विकृत पतीचा पाठपुरावा का करशील? ती पतिव्रतधर्म सांगते—स्त्रीसाठी पतीच त्रैलोक्यात एकमेव आश्रय; तो सुंदर असो वा कुरूप, श्रीमंत असो वा दरिद्री, उच्च असो वा नीच; आणि ती बाळ मुनींकडे सोपवते. करुणेने मुनी पतीला पुन्हा जिवंत करतात व शुभलक्षणांनी युक्त योग्य रूप देतात. दिव्य विमान येते आणि दांपत्य पुत्रासह स्वर्गारोहण करते. वर मिळाल्यावर मणिकर्णिका मागणी करते की तेथील महालिंग तिच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे; मुनी तीर्थाची कीर्ती ‘मणिकर्णिका’ म्हणून स्थिर करतात. शेवटी फलश्रुती—सूर्यग्रहणकाळी स्नान-दानाचे फळ कुरुक्षेत्रासमान; एकाग्र स्नानाने इच्छित सिद्धी; म्हणून प्रयत्नाने स्नान, सामर्थ्यानुसार दान आणि देव-ऋषि-पितरांना तर्पण करावे।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
या अध्यायात पुलस्त्य मुनी पंगु-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ सर्व-पातक-नाशक व अत्यंत पावन मानले आहे. च्यवनवंशात जन्मलेला पंगु नावाचा ब्राह्मण चालू शकत नव्हता; घरचे लोक आपापल्या कामांसाठी निघून गेल्यावर तो उपेक्षित व दुःखी होत असे. तो अरबुदाचलास जाऊन एका सरोवराजवळ कठोर तप करतो, शिवलिंगाची स्थापना करून गंध, पुष्प, नैवेद्य इत्यादी अर्पणांनी नियमपूर्वक श्रद्धेने पूजा करतो. पुढे वायुभक्षण, जप व होम यांच्या साहाय्याने दीर्घकाळ अखंड साधना करीत राहतो. तपाने प्रसन्न होऊन महादेव साक्षात् प्रकट होतात व वर देतात. पंगु विनंती करतो की हे तीर्थ त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे, येथे शिवकृपेने त्याचे लंगडेपण दूर व्हावे, आणि पार्वतीसह शिवाचे नित्य सान्निध्य राहावे. ईश्वर वर देऊन चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला विशेष उपस्थितीचे आश्वासन देतात. फल—स्नानमात्राने पंगुला दिव्य देह प्राप्त होतो; त्या तिथीस स्नान करणारे यात्रेकरू लंगडेपणातून मुक्त होऊन शुभ, परिवर्तित स्वरूप प्राप्त करतात.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
पुलस्त्य राजाला यम-तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ अनुपम आहे—नरकस्थित जीवांनाही मुक्त करते आणि सर्व पापांचा नाश करते. दृष्टांत म्हणून चित्रांगद राजाची कथा येते. तो अत्यंत लोभी, हिंसक, देव व ब्राह्मणांवर अत्याचार करणारा, चोरी व परस्त्रीगमनाचा सवयीचा, सत्य-शौचहीन, कपट व मत्सराने प्रेरित होता. अर्बुद पर्वतावर शिकारीस गेलेला राजा तहान-थकव्याने एका जलाशयात उतरतो; तेथे ग्राह (मगर) त्याला पकडतो आणि त्याचा मृत्यू होतो. यमदूत त्याला घोर नरकांत टाकतात; पण यम-तीर्थाशी मृत्युसंबंध झाल्यामुळे त्या नरकांतील जीवांनाही अनपेक्षित शांती मिळते. दूत हे अद्भुत धर्मराजाला कळवतात. यम सांगतात—पृथ्वीवर अर्बुदाचलाजवळ माझे प्रिय तीर्थ आहे, जिथे मी तप केले; त्या सर्वपापहारी तीर्थात जो मरेल त्याला त्वरित सोडावे. यमाच्या आज्ञेने राजा मुक्त होऊन अप्सरांसह स्वर्ग प्राप्त करतो. फलश्रुती—जो भक्तीने तेथे स्नान करतो तो जरा-मरणरहित परम पदाला पोहोचतो. विशेषतः चैत्र शुक्ल त्रयोदशीस पूर्ण प्रयत्नाने स्नान व तेथे विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास पितरांना दीर्घकाळ स्वर्गवास मिळतो.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी राजाला हरिप्रिय, पापनाशक वाराहतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. वाराहावताराच्या कथेत भगवान विष्णू पृथ्वीला उचलून धीर देतात; नंतर भूमिदेवी त्या तीर्थस्थानी वराहरूपानेच स्थिर राहण्याची विनंती करते. सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी भगवान आर्बुद पर्वतावर त्या रूपात निवास करण्यास मान्यता देतात. देवाच्या समोर असलेल्या निर्मळ सरोवरात माघ महिन्यात, शुक्ल पक्षातील एकादशीला भक्तिभावाने स्नान करणे अत्यंत पावन मानले आहे; ब्रह्महत्येसारख्या महापातकातूनही मुक्ती देणारे असे वर्णन आहे. तसेच श्रद्धेने श्राद्ध केल्यास पितरांना दीर्घकाळ तृप्ती मिळते. अखेर दानधर्म—विशेषतः गोदान—अत्यंत प्रशंसनीय व दीर्घ स्वर्गवास देणारे सांगितले आहे. स्नान, व्रत, तर्पण, पिंडदान व दान यांचा संयुक्त आचार केल्यास पितरांसह विष्णुसालोक्य प्राप्त होते, असा उपदेश आहे.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
पुलस्त्य ऋषी या अध्यायात चंद्राच्या क्षय-वृद्धीचे कारण आणि प्रभासतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. दक्षाच्या सत्तावीस कन्या—अश्विनीपासूनच्या नक्षत्रस्वरूप—चंद्राला दिल्या जातात; पण चंद्र रोहिणीवर विशेष आसक्त होऊन इतर पत्नींची उपेक्षा करतो. कन्या पित्याकडे तक्रार करतात; दक्ष चंद्राला सर्वांशी समभाव ठेवण्याची आज्ञा देतो. चंद्र मान्य करूनही पुन्हा तसाच वागल्याने क्रुद्ध दक्ष यक्ष्म्यामुळे चंद्राचा क्षय होईल असा शाप देतो. क्षीण झालेला चंद्र शिवभक्तीने उपाय शोधतो. अर्बुद पर्वतावर क्रोधसंयम ठेवून तप, जप-होम करीत तो शिवाला प्रसन्न करतो. शिव दर्शन देऊन सांगतात—दक्षाचा शाप पूर्णपणे नाहीसा होणार नाही, पण नियमबद्ध होईल; चंद्राने सर्व पत्नींना समान मान दिल्यास कृष्णपक्षी क्षय आणि शुक्लपक्षी वृद्धि होईल. पुढे चंद्र तीर्थफळ विचारतो: प्रभासात सोमवारी स्नान, विशेषतः सोमयोगी, उत्तम गती देते; येथे श्राद्ध व पिंडदान केल्यास गयाश्राद्धासारखे पितृकल्याण होते. शिव या स्थळाला ‘प्रभासतीर्थ’ म्हणून प्रतिष्ठा देतात आणि चंद्र पुन्हा दक्षकन्यांशी समतेने वागू लागतो.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी पिण्डोदक तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. पिण्डोदक नावाचा एक ब्राह्मण मंदबुद्धी होता; गुरूंच्या शिकवणीनंतरही त्याचे अध्ययन पूर्ण होत नव्हते. अपमान व ग्लानीने त्याला तीव्र वैराग्य आले आणि तो पर्वतगुहेत निवृत्त झाला; वाणी-विद्या उगवत नाही म्हणून तो मृत्यूची इच्छा करू लागला. एकांतात देवी सरस्वती प्रकट होऊन त्याच्या दुःखाचे कारण विचारतात. तो गुरूकडून तिरस्कार झाल्याची वेदना व आपली असमर्थता सांगतो. देवी स्वतःला त्या शुभ पर्वतावर वास करणारी सांगून वर देण्याचे आश्वासन देतात आणि काळ-विशेष सांगतात—त्रयोदशी तिथीच्या निशामुखी. पिण्डोदक सर्वज्ञत्व व तीर्थ आपल्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे अशी याचना करतो. देवी दोन्ही वर देऊन म्हणतात की त्या वेळी तेथे स्नान केल्यास मंदबुद्धीलाही सर्वज्ञत्व प्राप्त होईल; तसेच आपली नित्य उपस्थितीही घोषित करतात. मग देवी अंतर्धान पावतात; पिण्डोदक सर्वज्ञ होऊन घरी परततो, लोकांना विस्मित करतो आणि त्यामुळे तीर्थाची महिमा सर्वत्र प्रसिद्ध होते.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
पुलस्त्य ययातीला श्रीमातेचे माहात्म्य सांगतात. श्रीमाता ही पराशक्ती—सर्वव्यापी, साक्षात् अर्बुदाचलावर नित्य वास करणारी, आणि लौकिक-परलौकिक पुरुषार्थ देणारी आहे. त्या काळी दैत्यराज कलिंग (पुढे बाष्कली असेही उल्लेखिलेले) त्रैलोक्यावर अधिराज्य गाजवून देवांना त्यांच्या स्थानांवरून हटवतो व यज्ञभाग हडपतो. देव अर्बुद पर्वतावर येऊन कठोर तप करतात—विविध व्रत, उपवास, पंचाग्नी साधना, जप-होम व ध्यान—आणि धर्मस्थापनेसाठी देवीची आराधना करतात. दीर्घ काळानंतर देवी क्रमशः अनेक रूपांनी प्रकट होऊन अखेरीस कन्यारूपाने दर्शन देते. देव तिची स्तुती करून तिला विश्वकार्याची अधिष्ठात्री, गुणस्वरूपा आणि लक्ष्मी, पार्वती, सावित्री, गायत्री इत्यादी रूपांनी युक्त मानतात. देवी वर देते; पण देव-दैत्य दोघेही तिचीच सृष्टी आहेत असे सांगून मर्यादित उपाय स्वीकारते—दूत पाठवून दैत्याला स्वर्ग सोडण्याची आज्ञा देते. दैत्याचा दर्प वाढून देवीकडे अनुचित मागणी करतो; तेव्हा देवी आपल्या तेजातून भयंकर सेना निर्माण करून त्याची फौज नष्ट करते. पूर्व वरदानामुळे दैत्य अमर/अचल असल्याने देवी त्याचा संपूर्ण वध न करता आपल्या पादुका स्थापून त्याला आवरते व रक्षणयंत्रासारखी प्रतिष्ठा करते. अर्बुदात विशेषतः चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला आपले सान्निध्य देण्याचे वचन देते; तेथे दर्शन व पादुका-पूजनाने अपार पुण्य, मोक्षोपयोगी फल आणि पुनर्बंधनातून मुक्ती मिळते. शेवटी फलश्रुती—या आख्यानाचे श्रद्धेने वाचन किंवा स्तुती केल्यास महापाप नष्ट होतात व ज्ञानमय भक्ती वाढते.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी राजाला शुक्लतीर्थाचे अनुपम माहात्म्य सांगतात. शमिलाक्ष नावाचा रजक निळ्या रंगात ठेवलेली वस्त्रे बिघडल्यामुळे भयभीत होतो आणि कुटुंबासह पळून जाण्याचा विचार करतो. त्याची व्याकुळ मुलगी दाशकन्येला (मच्छीमार समाजातील मुलगी) आपले दुःख सांगते. ती उपाय सुचवते—अर्बुदात एक निर्झर आहे; त्याच्या पाण्यात टाकलेली वस्तू क्षणात शुक्ल, म्हणजे पांढरी होते; मच्छीमार व तिचे भाऊ या पाण्याचा प्रभाव जाणतात. रजक तिच्या सांगण्याप्रमाणे तिथे वस्त्रे धुतो; ती लगेच उजळ पांढरी व तेजस्वी होतात आणि भीतीचे कारण नाहीसे होते. तो हा प्रसंग राजाला कळवतो. राजा देखील इतर रंगीत कापडे पाण्यात टाकून तोच चमत्कार पाहतो व विधिपूर्वक स्नान करतो. यानंतर राजा राज्यत्याग करून त्या तीर्थात तपश्चर्या करतो आणि तीर्थप्रभावाने श्रेष्ठ सिद्धी प्राप्त करतो. फलश्रुतीनुसार एकादशीला तिथे श्राद्ध केल्यास कुलोद्धार व स्वर्गप्राप्ती होते, तसेच तिथे स्नान केल्याने तत्क्षणी पापनाश होऊन निष्पापत्व मिळते.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
पुलस्त्य राजााला प्रभासखण्डातील अर्बुद पर्वतावरील त्या पवित्र यात्रेचे वर्णन करतात, जी एका गुहेकडे नेते—जिथे शुम्भसंहारिणी देवी कात्यायनी प्रत्यक्ष वास करते. शुम्भ नावाचा महाबली दैत्य शंकराच्या वराने स्त्रीखेरीज कोणालाही अवध्य झाला आणि देवांना पराभूत करून जगावर अधिराज्य गाजवू लागला. तेव्हा देव अर्बुदावर येऊन तपश्चर्या करतात व देवीच्या प्रत्यक्ष रूपाची आराधना करून शुम्भवधाने धर्मव्यवस्था पुनःस्थापित करण्याची विनंती करतात. देवी स्त्री आहे हे कळताच शुम्भ तिला तुच्छ मानून दैत्यांना पकडून आणायला पाठवतो; देवी केवळ दृष्टिक्षेपाने त्यांना भस्म करते. क्रोधाने शुम्भ तलवार घेऊन स्वतः येतो, पण तोही तसाच दग्ध होतो; उरलेले दैत्य पाताळात पळून जातात. देव देवीची स्तुती करून वर मागतात; देवी अर्बुदावरच नित्य निवास करीन असे सांगून त्या स्थळाला सदैव देवसुलभ बनवते. यज्ञ-दाना शिवाय स्वर्गसुलभता होईल अशी शंका उपस्थित होते; त्यावर काल-नियम सांगितला जातो—शुक्लाष्टमीला देव तेथे देवीचे दर्शन घेतील. फलश्रुती अशी की शुक्लाष्टमीला शांतचित्ताने देवीचे दर्शन करणारा मनोवांछित, जरी कठीण असले तरी, सिद्धी प्राप्त करतो.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
पुलस्त्य पिंडारक तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ पापहर मानले जाते. मंकी नावाचा एक साधाभोळा ब्राह्मण, जो सुरुवातीला ब्राह्मणधर्मकर्मांत कुशल नव्हता, एका रम्य पर्वतावर म्हैस राखून धन मिळवतो. मोठ्या कष्टाने तो बैलांची एक छोटी जोडी घेतो; पण अचानक उंटाशी संबंधित प्रसंगात बैलांच्या मानेत गुंतागुंत होऊन त्यांचा नाश होतो. या उलटफेरीने मंकीला वैराग्य येते; तो गावजीवन सोडून वनात जातो आणि अर्बुद पर्वतावरील एका निर्झरापाशी पोहोचतो. तेथे तो त्रिकाल स्नान व अखंड गायत्री-जप अशी शिस्तबद्ध साधना करतो; त्यामुळे शुद्ध होऊन दिव्यदर्शन प्राप्त करतो. त्याच काळात शंकर (शिव) गौरीसह पर्वतावर विहार करत तेथे येतात आणि तपस्वी त्यांना पाहतो. मंकी भक्तिभावाने नमस्कार करून वर मागतो—सांसारिक लाभ नव्हे, तर शिवाचा गण होण्याचे पद आणि तीर्थाला त्याच्या नावाने ‘पिंडारक’ अशी कीर्ती मिळावी. शिव वर देतात की मृत्यूनंतर तो गण होईल, स्थान पिंडारक म्हणून प्रसिद्ध होईल, आणि महाष्टमीला शिवाची विशेष उपस्थिती राहील. अष्टमीला स्नान करणाऱ्यांना शिवनित्य धाम प्राप्त होते. अध्यायात मंत्रोच्चारासह स्नानविधी व दानाचे महत्त्व सांगितले असून, विशेषतः अष्टमीला म्हैस-दान केल्यास इह-पर लोकी इच्छित फल मिळते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी राजाला पापहर पर्वतावर स्थित कनखल तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. पूर्वी सुमती नावाचा राजा सूर्यग्रहणकाळी अर्बुदास जाऊन ब्राह्मणांना देण्यासाठी शुद्ध सुवर्ण घेऊन गेला. अनवधानाने ते सुवर्ण पाण्यात पडले; खूप शोधूनही न सापडल्याने तो खिन्न होऊन घरी परतला आणि नंतर दुसऱ्या ग्रहणात स्नानासाठी पुन्हा त्या स्थळी आला. तेव्हा त्याला अशरीरी वाणी ऐकू आली—या तीर्थात इहलोकी वा परलोकी “नुकसान” होत नाही; पडलेले सुवर्ण कोटिगुणे होऊन प्रकट होते. पूर्वीच्या चुकांबद्दलचा पश्चात्ताप पुढील श्राद्ध व दानकर्मांत ‘संख्या/परिमाण’ म्हणून फल देतो. वाणीच्या आज्ञेने शोध घेतल्यावर त्याला तेजस्वी व विपुल, बहुगुणित सुवर्ण मिळाले. तीर्थप्रभाव जाणून त्याने ब्राह्मणांना मोठे दान केले व ते पितृदेवतांना अर्पण केले. त्या दानाच्या प्रभावाने तो धनद नावाचा यक्ष झाला—विविध संपत्ती देणारा. शेवटी विधान—या तीर्थात सूर्यग्रहणी केलेले श्राद्ध आकल्प पितरांना तृप्त करते; स्नान ऋषी, देव व महान नागांना प्रसन्न करून तत्क्षणी पापनाश करते. म्हणून यथाशक्ती स्नान, दान व श्राद्ध करावे।
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
पुलस्त्य राजश्रोत्याला सांगतात—प्रसिद्ध चक्रतीर्थास जा. या तीर्थाची पावित्र्य-प्रतिष्ठा एका प्राचीन कथेतून होते—पूर्वी प्रभुविष्णूंनी युद्धात दानवांचा संहार करून तेथेच आपले चक्र सोडले. त्यानंतर स्वच्छ निर्झर/झऱ्यात स्नान करून त्यांनी जल शुद्ध केले; भगवंताच्या त्या दिव्य स्पर्शामुळेच या तीर्थाला विशेष मेध्यता प्राप्त झाली असे सांगितले आहे. पुढे विधी—हरिच्या शयन व बोधन या काळी जो येथे श्राद्ध करतो, त्याच्या पितरांना कल्पपर्यंत तृप्ती लाभते. शेवटी हा प्राभासखण्डातील अर्बुदखण्डाचा सत्ताविसावा अध्याय असल्याचा उल्लेख येतो.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला “मानुष्य-ह्रद/मानुष्य-तीर्थ” या अत्यंत पुण्यदायी जलतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. तेथे स्नान केल्याने मनुष्यत्व स्थिर राहते; मोठ्या पापांनी ग्रस्त असला तरी तो पशुयोनीत पडत नाही—हा या अध्यायाचा मुख्य सिद्धांत आहे. कथेत दाखवले आहे की शिकाऱ्यांनी हुसकावलेला हरिणांचा कळप त्या पाण्यात शिरताच तत्क्षणी मनुष्यरूप धारण करतो आणि पूर्वजन्माची स्मृतीही टिकून राहते. शस्त्रधारी शिकारी येऊन हरिणांचा मार्ग विचारतात; ते नवमानव सांगतात की हा बदल केवळ तीर्थप्रभावाने झाला. मग शिकारी शस्त्रे टाकून स्नान करतात आणि धर्मार्थ “सिद्धी” प्राप्त करतात. तीर्थाची पापहर शक्ती पाहून शक्र (इंद्र) धूळ टाकून ते निष्प्रभ करण्याचा प्रयत्न करतो; तरी परंपरेनुसार त्याचे सामर्थ्य अबाधित राहते. बुधाष्टमीला तेथे स्नान करणाऱ्यास पशुभाव येत नाही, आणि श्राद्ध-दानाने पितृमेधाचे पूर्ण फळ मिळते.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
पुलस्त्य मुनी कपिला-तीर्थाकडे जाण्याचा प्रशस्त क्रम आणि त्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; तेथे स्नान केल्याने साचलेले दोष नष्ट होतात असे वर्णन आहे. सुप्रभा नावाचा राजा शिकारीच्या आसक्तीत दुधाळ पिल्लाला पाजणाऱ्या हरिणीचा वध करतो. मरणासन्न हरिणी त्याला क्षात्रधर्मविरुद्ध कृत्य म्हणून धिक्कारून शाप देते—तो पर्वताच्या उतारावर भयंकर वाघ बनेल, आणि कपिला नावाच्या दुधाळ गायीच्या भेटीनेच त्याची मुक्ती होईल. शापामुळे राजा वाघ होतो आणि पुढे कळपापासून दूर पडलेल्या कपिलासमोर येतो. कपिला वासराकडे जाऊ देण्याची विनंती करते व परत येण्याचे वचन देते. वचनभंग झाल्यास महापापाचे फळ भोगावे लागेल अशी स्वतःवर शपथांची मालिका देऊन ती सत्य दृढ करते. वाघ तिच्या सत्याने द्रवून तिला जाऊ देतो. कपिला वासराला दूध पाजून सावधपणा व लोभत्याग शिकवते, आपल्या समुदायाला निरोप देऊन, वचनाप्रमाणे परत येते. तेव्हा सत्य हे हजार अश्वमेधांपेक्षाही श्रेष्ठ असे प्रतिपादन होते; वाघ तिला सोडतो आणि त्याच क्षणी राजाला मानवरूप प्राप्त होते. कपिलाने पाणी मागितल्यावर राजा बाणाने भूमी फोडतो आणि शुद्ध, थंड झरा प्रकट होतो. धर्म प्रकट होऊन वर देतो व तीर्थाचे नाव-फळ सांगतो—विशेषतः चतुर्दशीला स्नान, श्राद्ध व दान केल्यास गुणित, अक्षय पुण्य मिळते; लहान जीवांनाही त्या जलस्पर्शाने लाभ होतो. शेवटी दिव्य विमाने येतात आणि कपिला, तिचा समुदाय व राजा दिव्य अवस्था प्राप्त करतात. उपसंहारात सामर्थ्यानुसार तेथे स्नान-श्राद्ध-दान करण्याची प्रेरणा दिली आहे.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
पुलस्त्य ययातीला अग्नितीर्थाचे दर्शन-स्नान करण्याचा उपदेश करतात—हे परम पावन तीर्थ आहे, जिथे एकदा अग्नी ‘लुप्त’ झाले होते आणि नंतर देवांनी त्यांना पुन्हा प्राप्त केले. बारा वर्षांच्या दीर्घ दुष्काळामुळे दुर्भिक्ष पसरते व समाजव्यवस्था कोलमडते. उपासमारीने क्षीण झालेला विश्वामित्र चांडाळ वस्तीमध्ये जाऊन मृत कुत्रा मिळवतो, तो शिजवून अग्नीत आहुती देतो; याला ‘अभक्ष्य-भक्षण’ असे दूषित कर्म म्हटले आहे. अशुद्ध आहुत्यांमध्ये बांधले जाणे नको म्हणून आणि अनावृष्टीचे कारण इंद्राच्या शासनदोषात आहे असे मानून अग्नी मर्त्यलोकातून निवृत्त होतात. त्यामुळे अग्निष्टोमादी यज्ञकर्मे थांबतात व लोकस्थिती ढासळते. देव अग्नीचा शोध घेतात; एक शुक (पोपट) त्याच्या हालचालींचा संकेत देतो. अग्नी प्रथम शमी/अश्वत्थ वृक्षात, नंतर अर्बुद पर्वताच्या जलाशयात लपून अदृश्य राहतो. दर्डुर (बेडूक) निर्झरात त्याचे स्थान उघड करतो, तेव्हा अग्नी त्याला ‘विजिह्वत्व’ (जिभेचा दोष) असा शाप देतो. देव अग्नीची स्तुती करतात—तो देवांचा मुख, यज्ञाचा प्राण आणि जगाचा आधार आहे. अग्नी आपली तक्रार सांगतो की अपवित्र आहुत्यांमुळे तो दुखावला. इंद्र देवापी-प्रतीप-शांतनु यांच्या उत्तराधिकाराशी निगडित राजधर्मकथा सांगून पावसाचा अडथळा का झाला हे स्पष्ट करतो आणि मेघांना वर्षावाचा आदेश देतो. पाऊस परतल्यावर अग्नी प्रसन्न होऊन तिथेच राहण्यास मान्यता देतो व त्या जलाशयाला ‘अग्नितीर्थ’ अशी कीर्ती मिळावी अशी इच्छा व्यक्त करतो. फलश्रुती—विधिपूर्वक स्नानाने अग्निलोकप्राप्ती, तिळदानाने अग्निष्टोमाचे फळ, आणि या माहात्म्याचे पठण-श्रवण केल्याने दिवस-रात्र संचित पापांचा नाश होतो.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी रक्तानुबन्ध तीर्थाचे प्रायश्चित्तमाहात्म्य सांगतात. युद्धावरून परतलेल्या इन्द्रसेन राजाने पत्नी सुनंदेची पतिव्रता-निष्ठा तपासण्यासाठी कपटाने दूत पाठवून आपल्या मृत्यूची खोटी वार्ता दिली. पतिप्राणा, दृढव्रता सुनंदा ते ऐकताच प्राणत्याग करते. त्यानंतर राजावर स्त्रीवधाचा कर्मदोष येतो—दुसरी सावली दिसणे, देहात जडपणा, तेज कमी होणे आणि दुर्गंध येणे अशी अशुचिता-लक्षणे प्रकट होतात. शुद्धीसाठी त्याने अंत्येष्टीकर्मे केली आणि काशी, कपाळमोचन इत्यादी अनेक तीर्थांची दीर्घ यात्रा केली; तरी दोष निवळला नाही. दीर्घ भटकंतीनंतर तो अरवुद (आबू) पर्वतावर येऊन रक्तानुबन्ध तीर्थात स्नान करतो; तत्क्षणी दुसरी सावली नाहीशी होते व शुभ लक्षणे परत येतात. पण तीर्थसीमा ओलांडताच दोष पुन्हा दिसतो; लगेच परत येऊन स्नान केल्यावर पुन्हा शुद्धी मिळते—अशी या तीर्थाची सीमाबद्ध प्रभावशक्ती स्पष्ट होते. तीर्थाचे परम माहात्म्य जाणून राजा दाने करतो, चिता रचून वैराग्याने अग्निप्रवेश करतो आणि शिवलोक प्राप्त करतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे की तेथे केलेले श्राद्ध व अर्पण अत्यंत फलदायी; सूर्यसंक्रांतीस स्नान ब्रह्महत्यादोषही नष्ट करते; आणि ग्रहणकाळी विशेषतः गोदानादि दानाने सात पिढ्यांचा उद्धार होतो.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजा ययातीला महाविनायकाच्या दर्शनाचे महात्म्य व विधी सांगतात. महाविनायकाचे दर्शन होताच तत्क्षणी ‘निर्विघ्नता’ प्राप्त होते, असा निर्देश आहे. ययातीने त्याच्या महानतेचे कारण विचारल्यावर पुलस्त्य उत्पत्तीक्रम सांगतात—पार्वतीने देहलेपापासून बालरूप घडविले; पण सामग्रीअभावी ते प्रथम शिरोहीन राहिले. मग स्कंदाला शिर आणण्याची आज्ञा झाली; प्रसंगवश एक अत्यंत बलवान गजमुख मिळाले व तेच बसविले गेले. गौरीने आपल्या शक्तीने त्यात प्राणसंचार करून शिवाला अर्पण केले. शिवाने गजमुखालाच त्याच्या ‘महत्त्वा’चा आधार घोषित करून ‘महाविनायक’ हे नाव दिले, गणांचे अधिपत्य प्रदान केले आणि सर्व कार्यारंभी प्रथम स्मरण करण्याची आज्ञा केली, जेणेकरून कार्य नष्ट होऊ नये व विघ्न येऊ नये. पुढे त्याची चिन्हे व आयुधे सांगितली आहेत—स्कंदाने क्रीडायुध म्हणून प्रिय कुठार दिला, गौरीने मोदकांचे पात्र दिले, आणि एक उंदीर प्रकट होऊन त्याचे वाहन झाला. फलश्रुतीत माघ शुक्ल चतुर्थीला उपवासपूर्वक दर्शन केल्यास ज्ञानप्राप्ती, जवळच्या निर्मळ जलकुंडात स्नान व पूजन केल्यास संततीचे कल्याण, आणि ‘गणानां त्वे’ मंत्रासह तीन प्रदक्षिणा केल्यास अनिष्टनिवारण होते असे म्हटले आहे. अखेर ययाती महाविनायकी-शांतीचे विधान विचारतो. पुलस्त्य दोषवर्जित दिवस व बलवान चंद्रस्थिती निवडून वेदी-मंडप उभारणे, अष्टदल कमलमंडल रचना, लोकपाल व मातृकांचे आवाहन, जलपूर्ण कलश स्थापना व अर्पणे, ग्रहहोमसहित होम, ‘गणानां त्वे’ मंत्राचा मोठ्या संख्येने जप, आणि श्रीसूक्तादि वैदिक पठणासह यजमानस्नापन करून समापन—असा क्रम सांगतात. यामुळे विघ्ने, उपद्रव व अशुभ निमित्ते शांत होतात; चतुर्थीला पाठ-श्रवणाने नित्य निर्विघ्नता आणि एकाग्र उपासनेने गणनाथकृपेने इष्टसिद्धी मिळते।
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
पुलस्त्य पार्थेश्वर-तीर्थयात्रेचे वर्णन करतात—हे पापनाशक स्थान असून त्याचे दर्शन घेतल्याने विविध अपराधांपासून मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे (श्लो. १)। तेथे देवलाची प्रिया, पतिव्रता पार्था हिचा परिचय येतो; ती त्या स्थानी तपश्चर्या करते (श्लो. २)। पूर्वजन्मी ती अपुत्र ऋषीची पत्नी होती; तीव्र वैराग्य प्राप्त करून अर्बुद पर्वतावर जाऊन दीर्घकाळ वायुभक्षण, उपवास आणि मनःसमत्व राखून कठोर तप करते (श्लो. ३–४)। हजार वर्षे पूर्ण होताच भूमी फाटून एक शिवलिंग प्रकट होते; आकाशवाणी सांगते की तुझ्या भक्तीमुळे हे परम पावन लिंग प्रकट झाले आहे, याची पूजा कर (श्लो. ५–६)। योग्य संकल्पाने केलेली पूजा इच्छित फल देते आणि हे लिंग ‘पार्थेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल असेही वाणी घोषित करते (श्लो. ७–८)। पार्था विस्मयाने पूजन करते आणि वंशधारक शंभर पुत्रप्राप्तीचा प्रसंग जोडला जातो; तीर्थाची कीर्ती पसरते व शुद्ध गुहाजलस्रोताचा उल्लेख येतो (श्लो. ९–१०)। तेथे स्नान व भक्तीपूर्वक लिंगदर्शन केल्याने संततीसंबंधी सांसारिक दुःख दूर होते; शुक्ल पक्ष चतुर्दशीला उपवास करून देवासमोर रात्र जागरण केल्यास पुत्रलाभ होतो असे सांगितले आहे (श्लो. ११–१२)। तसेच तेथे केलेले पिंडनिर्वापण पितरांना अनुग्रहाने पुत्रत्वसदृश विशेष लाभ देते (श्लो. १३)।
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी ययातीला कृष्णतीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात—हे तीर्थ सदैव श्रीकृष्ण/विष्णूस अत्यंत प्रिय असून तेथे अखंड दिव्य सान्निध्य आहे. ययाती उत्पत्तीची कथा विचारल्यावर पुलस्त्य प्रलयकाळाचे वर्णन करतात: दीर्घ काळानंतर ब्रह्मा जागे होऊन गोविंदास भेटतात. श्रेष्ठत्वाच्या वादातून दीर्घ युद्ध सुरू होते; तेव्हा तेजोमय, अनंत लिंग प्रकट होते आणि अशरीरी वाणी सांगते—एकाने वर, एकाने खाली जाऊन त्याचा अंत शोधावा; ज्याला अंत सापडेल तोच परम. विष्णू खाली जातात, कालाग्निरुद्ररूप दर्शन होते आणि त्या तेजाने दग्ध होऊन ‘कृष्णत्व’ (श्यामता) प्राप्त करतात; मग परत येऊन वैदिक स्तोत्रांनी लिंगाची पूजा करतात. ब्रह्मा वर जाऊन अंत न सापडता केतकीपुष्पाला खोटी साक्ष करून परततात; महादेव ब्रह्माच्या पूज्यत्वावर शाप देतात व केतकीचा पूजेत उपयोग मर्यादित करतात, तसेच विष्णूच्या सत्यनिष्ठेची प्रशंसा करतात. सृष्टी चालू व्हावी म्हणून विष्णू लिंग लहान करण्याची विनंती करतात; महादेव शुद्ध स्थानी प्रतिष्ठापना करण्यास सांगतात. विष्णू अर्बुदपर्वतावर निर्मळ झऱ्याजवळ लिंगाची स्थापना करतात आणि ते स्थान ‘कृष्णतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होते. फलश्रुतीनुसार तेथे स्नान व लिंगदर्शनाने सर्व तीर्थांचे फल, दानफळ, एकादशी जागरण व श्राद्धफळ मिळते; घोर पापांचा नाश होतो आणि केवळ दर्शनानेही कृष्णतीर्थ शुद्धी देते.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
पुलस्त्य ऋषी राजा ययातीला पर्वतप्रदेशात असलेल्या पापनाशक ‘मामूहरदा’ तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. ते सांगतात की तेथे श्रद्धेने स्नान केल्यास घोर पापेही नष्ट होतात आणि मुनी मुद्गलांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या ‘मुद्गलेश्वर’ लिंगाचे दर्शन घेतल्यास दुर्मिळ आध्यात्मिक उत्कर्ष मिळतो—विशेषतः फाल्गुन मासातील ठराविक तिथी-क्षणी. तेथे दिशानियम पाळून केलेले श्राद्ध पितरांना प्रलयापर्यंत तृप्त करते; निवारा धान्य, शाक-मुळे इत्यादी साध्या अर्पण-दानकर्मांचीही प्रशंसा केली आहे. ययाती तीर्थाचे नाव कसे पडले आणि मुद्गलाश्रमाची कथा काय, असे विचारतो. पुलस्त्य सांगतात—एक देवदूत मुद्गलांना स्वर्गात नेण्यासाठी आला; मुद्गलांनी स्वर्गाचे गुण-दोष विचारले आणि कळले की स्वर्ग हा भोगलोक आहे, तेथे नवे पुण्य निर्माण होत नाही आणि पुण्य क्षय झाल्यावर पतनाची भीती राहते. म्हणून मुद्गलांनी स्वर्ग नाकारून अधिक तीव्र तप व शिवभक्ती स्वीकारली. इंद्राने आधी दूताद्वारे दबाव टाकला, मग स्वतः आला; पण मुद्गलांच्या तपोबलाने ते स्तब्ध झाले आणि इंद्राला वर द्यावा लागला. मुद्गलांनी मोक्ष आणि तीर्थाला ‘मामूहरदा’ अशी कीर्ती मागितली. इंद्राने वर दिला की हे तीर्थ श्रेष्ठ होईल, फाल्गुन पौर्णिमेचे स्नान परम सिद्धी देईल, पिंडदानाचे फल गया-सम होईल आणि दानाचे फल अपरिमेय होईल. अखेरीस मुद्गल शुद्ध ध्यानाने अक्षय मुक्ती प्राप्त करतात; नारदांची गाथा सांगते—मामूहरदात स्नान व मुद्गलेश्वर दर्शनाने ऐहिक फल व अंतिम मोक्ष दोन्ही मिळतात।
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
अध्यायाची सुरुवात ययातीच्या प्रश्नाने होते—अर्बुद पर्वतावर चंडिकेचा आश्रम कसा प्रकट झाला, केव्हा झाला आणि त्याचे दर्शन घेतल्याने मनुष्यांना कोणते फल मिळते? पुलस्त्य ‘पाप-प्रणाशिनी’ कथा सांगतात: पूर्वीच्या देवयुगात ब्रह्मदेवाच्या वराने (फक्त ‘स्त्री’ वर्गाकडून वध) बलवान झालेला दैत्य महीष देवांना जिंकतो, यज्ञभागांचे वितरण बिघडवतो आणि लोककार्य करणाऱ्यांकडून यज्ञप्रतिदानाशिवाय सेवा करून घेतो. देव बृहस्पतीकडे जातात; तो त्यांना अर्बुदावर नेऊन पराशक्ती चंडिकेची मंत्र, न्यास, पूजन-आहुती व कठोर तपश्चर्या करण्यास सांगतो. अनेक महिन्यांच्या तपाने साठलेले तेज मण्डलात एकत्र केल्यावर तेजोमयी कन्या प्रकट होते—तीच चंडिका. देव तिला दिव्य आयुधे देतात आणि महामाया, विश्वव्यापिनी, रक्षिका, उग्ररूपा इत्यादी नामांनी स्तुती करतात; चंडिका योग्य वेळी महीषवधाची प्रतिज्ञा करते. नंतर नारद चंडिकेचे अनुपम सौंदर्य महीषाला सांगतो; त्यामुळे तो कामाने व्याकुळ होऊन दूत पाठवतो. चंडिका प्रस्ताव नाकारून हेच त्याच्या विनाशाचे पूर्वसूचन आहे असे सांगते. युद्धात महीषाची सेना व अपशकुन वर्णिले आहेत; चंडिका अनेक अस्त्रे निष्फळ करते, ब्रह्मास्त्रालाही प्रत्यस्त्राने रोखते, महीषाच्या रूपांतरांना जिंकून शेवटी महिषरूपाचे शिरच्छेदन करते व बाहेर पडलेल्या वीररूपालाही नष्ट करते. देव आनंदित होऊन इंद्राचे राज्य पुनःस्थापित करतात. चंडिका अर्बुदावर स्थायी, प्रसिद्ध आश्रम मागते; तेथे तिच्या दर्शनाने साधकांना उच्च आध्यात्मिक अवस्था व ब्रह्मज्ञानाभिमुखता मिळते. यानंतर विस्तृत फलश्रुती—तेथे स्नान, पिंडदान, श्राद्ध, ब्राह्मणदान, एक/तीन रात्री उपवास, चातुर्मास्य निवास; विशेषतः आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला—गयाश्राद्धतुल्य फल, भयमुक्ती, आरोग्य, धन, संतती, राज्यप्राप्ती व मोक्ष देतात. शेवटी लोक देवीकडे अधिक वळल्याने इतर कर्मे कमी होतात म्हणून इंद्र काम-क्रोधादी विक्षेपांना मर्यादेसाठी प्रवर्तित करतो असे सांगितले आहे. अर्बुददर्शन स्वयंपावन असून हा लेख घरी ठेवला किंवा श्रद्धेने पठण केले तरी महान पुण्य मिळते।
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी उपदेशरूपाने सांगतात की पापहर ‘नागह्रद’ तीर्थाला जावे. पुढे त्याची उत्पत्ती-कथा येते—कद्रूच्या शापाने पीडित आणि राजा परीक्षिताच्या सर्पयज्ञातील अग्नीमुळे नाशाची भीती वाटणारे नाग शेषनागाकडे सल्ल्यासाठी जातात. शेष त्यांना अर्बुद पर्वतावर नियमपूर्वक तप करायला आणि कामरूपिणी देवी चंडिकेची अखंड उपासना करायला सांगतो; देवीचे स्मरण आपत्ती दूर करते असे तो प्रतिपादन करतो. नाग गुहेच्या मार्गाने पर्वतात प्रवेश करून होम, जप, उपवास व कठोर व्रतांनी तीव्र तपश्चर्या करतात. देवी प्रसन्न होऊन वर देते—यज्ञ समाप्त होईपर्यंत ते तिच्या सान्निध्यात निर्भय राहतील आणि नंतर आपल्या धामात परततील. तसेच नागांनी गुहा फोडल्यामुळे हे स्थान पृथ्वीवर ‘नागह्रद तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल असे देवी घोषित करते. पुढे विधी सांगितला आहे—श्रावण महिन्यात कृष्णपक्ष पंचमीला भक्तिभावाने स्नान केल्यास सर्पभय नष्ट होते; तेथे केलेले श्राद्ध पितरांना लाभदायक ठरते. शेवटी श्रावण कृष्ण-पंचमीला देवीचे नित्य सान्निध्य असल्याचे पुनः सांगून, तेथे स्नान व श्राद्ध करणे स्वहितासाठी कल्याणकारक मानले आहे.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
या अध्यायात पुलस्त्य आणि राजा ययाती यांच्यात प्रश्नोत्तररूपाने तत्त्वकथन येते. अर्बुद पर्वतावर शिवलिंगाशी संबंधित असा एक कुंड वर्णिला आहे, ज्यात जाह्नवी (गंगा) ‘गुप्त’ स्वरूपात वास करते. तेथे स्नान केल्यास सर्व तीर्थांचे फळ मिळते आणि आयुष्यभर साचलेले पापसमूह नष्ट होतात, असे सांगितले आहे. देवांनी शिवास प्रसन्न करून अर्बुदावर प्रतिष्ठित केल्यावर, पार्वतीसमोर गोपनीयता राखून शिवाला गंगेचे सतत सान्निध्य हवे असते. नंदी व भृंगी यांच्या नेतृत्वाखाली गण निर्मळ जलाचे उत्तम कुंड बांधतात; शिव व्रत-व्याजाने त्यात प्रवेश करून मनाने गंगेला आवाहन करतो आणि गंगा तत्क्षणी प्रकट होते. नारद शिवाचा विलक्षण भाव पाहून ध्यानदृष्टीने रहस्य जाणतो व सांगतो; त्यामुळे क्रुद्ध पार्वती तेथे येते. पूर्वसूचित गंगा विनयाने पार्वतीला शांत करते, भागीरथ-प्रसंगातील पूर्व संबंध (अवतरणकाळी धारण) सांगते, आणि चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला शिवासह क्रीडेसाठी एक दिवस मागून त्या स्थळाला ‘शिवकुंड/शिवगंगा’ असे नाव देते. शेवटी चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला एकाग्रतेने स्नान, अमंगलनाश, व ब्राह्मणास वृषदान करण्याचा विधी—स्वर्गफलदायक—असा उपदेश आहे.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
या अध्यायात राजा ययाती पुलस्त्यांना विचारतो—महादेवांनी प्रतिष्ठापित केलेले लिंग कसे विस्थापित झाले आणि त्या स्थळदर्शनाने कोणते पुण्य मिळते. पुलस्त्य कारणकथा सांगतात—सतीच्या देहत्यागानंतर व दक्षाच्या अपमानानंतर व्याकुळ, भ्रमित शिव वालखिल्य ऋषींच्या आश्रमात येतो. त्याच्या तेजस्वी रूपाने मोहित झालेल्या ऋषिपत्नी जवळ येतात; ऋषींना शिवाची ओळख न पडल्याने ते शाप देतात की त्याचे लिंग ‘पडो’. तेव्हा भूमिकंप, समुद्रक्षोभ इत्यादींनी विश्व अस्थिर झाल्याची चिन्हे दिसतात. देव ब्रह्माकडे धाव घेतात; ब्रह्मा कारण ओळखून त्यांना अर्बुदात नेतो. देव वैदिक शैलीने शिवाची स्तुती करून स्थैर्याची याचना करतात. शिव सांगतो—पडलेले लिंग अचल आहे; उपाय एकच—क्रमाने ब्रह्मा, मग विष्णू, इंद्र व इतर देव, आणि शेवटी वालखिल्यांनी शतरुद्रीय मंत्रांनी पूजा करावी; मग अपशकुन शांत होतील. वर मागितला जातो की लिंगस्पर्शानेही मलिनता नष्ट व्हावी; इंद्र वज्राने लिंग आच्छादून सामान्य जनांना अदृश्य करतो, पण त्याचे पावन सान्निध्य प्रभावी राहते. अखेरीस विधी—फाल्गुन महिन्याच्या शेवटच्या चतुर्दशीला ताजे यवदान व ब्राह्मणभोजन अत्यंत फलदायी, अनेक कर्मांपेक्षा श्रेष्ठ. उदाहरणात एक रोगी पुरुषाचा तेथे सत्तू-संबंधाने अनायास शुभ पुनर्जन्म होतो; नंतर तो उपवास, रात्रजागरण व उदार सत्तूदाने वार्षिक व्रत करतो. फलश्रुतीत श्रद्धेने ऐकणाऱ्यांचे दिवस-रात्र साचलेले दोष नष्ट होतात असे सांगितले आहे।
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
या अध्यायात पुलस्त्य व राजा ययाति यांचा संवाद असून कामेश्वर-माहात्म्य वर्णिले आहे. ययाति विचारतो की मनोभव कामाच्या भीतीने शिव अनेक पवित्र तीर्थांतून का फिरत राहिले आणि कामेश्वराचे निवासस्थान कसे प्रकट झाले. पुलस्त्य सांगतो—काम धनुष्य-बाण सज्ज करून वारंवार शिवाचा पाठलाग करीत राहिला; शिवही अनेक प्रसिद्ध तीर्थे ओलांडून दीर्घकाळ भ्रमण करून अखेरीस अर्बुद पर्वताकडे परतले. अर्बुदात शिवाने कामास प्रत्यक्ष सामोरे जाऊन तृतीय नेत्रातून दाहक ज्वाला प्रकट केली; त्या अग्नीत काम धनुष्य-बाणांसह भस्म झाला. पुढे रतीचा करुण विलाप व आत्मदहनाचा प्रयत्न येतो; आकाशवाणी तिला तप करण्याची आज्ञा देते. रतीने हजार वर्षे व्रत, दान, जप, होम व उपवासांनी शिवाची उपासना केली; तेव्हा शिवाने वर देऊन कामास पुन्हा देहासह प्रकट केले व आपल्या अनुमतीने त्याचे कार्य चालू केले. शेवटी ययाति शिवमहिमा जाणून अर्बुदात शिवप्रतिष्ठा करतो; या देवाचे दर्शन सात जन्मांपर्यंत अनिष्ट निवारण करते—अशी फलश्रुती देऊन क्षेत्राचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
पुलस्त्य राजाला मृकंडूच्या पुत्राचा प्रसंग सांगतात. बालक शुभ लक्षणांनी युक्त असला तरी एका विद्वान अतिथीने सहा महिन्यांत त्याचा मृत्यू होईल असे सांगितले. तेव्हा पित्याने त्वरेने उपनयन करून त्याला संयमयुक्त श्रद्धा शिकवली—सर्व वयांच्या ब्राह्मणांना नमस्कार करण्याची शिस्त लावली. तीर्थयात्रेत सप्तर्षी आले असता बालकाने विनयाने अभिवादन केले. ऋषींनी दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद दिला; पण अङ्गिरसांनी सूक्ष्मदृष्टीने पाचव्या दिवशी मृत्युसंकेत पाहून आशीर्वादाचे सत्य राखण्यासाठी उपाय सुचवला. ऋषींनी बालकाला ब्रह्मलोकात नेले; ब्रह्माने विचारपूस करून त्याला कल्पपर्यंत दीर्घायुष्याचा वर दिला. परत आल्यावर बालकाने वर सांगून अर्बुद पर्वतावर सुंदर आश्रम स्थापून ब्रह्मपूजन करण्याचा संकल्प केला. फलश्रुती—श्रावण पौर्णिमेला त्या आश्रमात पितृतर्पण केल्यास पितृमेधासारखे पूर्ण फल मिळते; ऋषियोगाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना तर्पण केल्यास ब्रह्मलोकात दीर्घ निवास मिळतो; आणि श्रद्धेने तेथे स्नान केल्यास वंशातील अकाली मृत्यूची भीती दूर होते.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
या अध्यायात पुलस्त्य मुनी नृपश्रेष्ठाला संक्षिप्त उपदेश देतात. जगात प्रसिद्ध, परम पापहर असे लिंग—जे ऋषी उद्दालकांनी प्रतिष्ठापित केले असून ‘उद्दालकेश्वर’ म्हणून ओळखले जाते—तेथे जाण्याची ते आज्ञा करतात. त्या लिंगाचे स्पर्श व दर्शनही पुण्यदायी आहे; परंतु विशेषतः पूजन अत्यंत फलदायी सांगितले आहे. भक्तिभावाने शंकराची आराधना केल्यास सर्व रोगांपासून मुक्ती, गार्हस्थ्यधर्म प्राप्त/स्थिर होणे, आणि सर्व पापांचा क्षय होऊन शिवलोकात मान मिळतो. हा प्रभासखण्ड (अर्बुदखण्ड) मधील ४२वा अध्याय आहे.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
पुलस्त्य ऋषी राजाला उपदेश करतात की सिद्धांनी प्रतिष्ठित केलेल्या ‘सिद्धलिंग’ या पवित्र लिंगाकडे जावे; ते ‘सत्सिद्धी’ देणारे मानले आहे. या क्षेत्रात दर्शन-पूजनाने सर्व पातकांचा नाश होतो असे वर्णन आहे. तेथेच जवळ अत्यंत निर्मळ जल असलेले एक कुंड सांगितले आहे. त्या कुंडात स्नान केल्याने ब्रह्महत्या यांसारख्या महापातक-विशेषापासूनही मुक्ती मिळते, अशी फलश्रुती आहे. पुढे या स्थळाची महिमा सार्वत्रिक करून सांगितले आहे की स्नान करताना मनात जी इच्छा धरली जाईल ती सिद्ध होते, आणि आयुष्याच्या शेवटी साधकाला परम अवस्था प्राप्त होते. शेवटी कोलोफनमध्ये स्कंदपुराणातील प्रभासखंड, अर्बुदखंड-अंतर्गत विभाग व ‘सिद्धेश्वर-माहात्म्य’ हा अध्याय-शीर्षक नमूद करून ग्रंथरचनेतील स्थान निश्चित केले आहे।
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
या अध्यायात ‘गजतीर्थप्रभाववर्णन’ या शीर्षकाखाली पुलस्त्य ऋषी राजाला ‘अनुत्तम’ अशा गजतीर्थाला जाण्याचा उपदेश करतात. पूर्वकाळी दिग्गज—संयमी व शुद्ध आचरणाचे—याच तीर्थस्थानी तपश्चर्या करीत; ऐरावतप्रमुख लोकधारक गजांसह त्यांच्या तपामुळे या तीर्थाची महती व अधिकार सिद्ध झाल्याचे सांगितले आहे. अध्यायाचा मुख्य विधी म्हणजे सम्यक्, विधिपूर्वक स्नान. जो श्रद्धेने गजतीर्थात योग्य रीतीने स्नान करतो, त्याला गजदान केल्याइतके पुण्यफळ प्राप्त होते—अशी निश्चित फलश्रुती दिली आहे. अशा प्रकारे तीर्थभूगोल, आदर्श तपाचा पूर्वप्रसंग आणि पुण्यसमता यांचा सुंदर संगम येथे दिसतो।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी देवखाता तीर्थाचे उपदेशरूप वर्णन करतात. हे तीर्थ परम पुण्यदायक, स्वयंपरिचित कीर्तीचे आणि विद्वज्जनांनी (विबुधांनी) मान्य केलेले असे सांगितले आहे. पुढे देवखातात श्राद्ध करण्याचा विशेष विधी दिला आहे—विशेषतः अमावास्येला, तसेच सूर्य कन्या राशीत असताना तेथे केलेले श्राद्ध अत्यंत फलदायी मानले आहे. या कर्मामुळे कर्त्याला उत्तम परलोकगती मिळते आणि पितरांचा उद्धार होतो; दुर्गतीत पडलेल्या पितरांनाही त्यातून कल्याण प्राप्त होते. अखेरीस कोलॉफनद्वारे हा प्रसंग स्कंदमहापुराणातील प्रभासखंड (अर्बुदखंड) अंतर्गत ‘देवखातोत्पत्ती-माहात्म्य’ म्हणून नोंदविला आहे.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी उपदेशरूपाने श्रोत्याला एका विशिष्ट पवित्र स्थळाकडे नेतो—“मग व्यासेश्वराला जावे” अशी आज्ञा देतो. व्यासांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या व्यासतीर्थ व व्यासेश्वर देवालयाचे माहात्म्य सांगताना ‘दर्शन’ हेच परिवर्तन घडविणारे ज्ञानसाधन आहे असे प्रतिपादन केले आहे; त्या देवस्थानाच्या दर्शनाने मेधा (बुद्धीची स्पष्टता), मती (विवेक) आणि शुचिता (पवित्रता) प्राप्त होते. अखेरीस कोलोफोनमध्ये ग्रंथाची अधिकृत ओळख दिली आहे—हे स्कंदमहापुराणाच्या ८१,००० श्लोकांच्या परंपरेत, प्रभास खंडाच्या सातव्या भागात व अर्बुद खंडाच्या तिसऱ्या विभागात येते, आणि “व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्” हा छेचाळीसावा अध्याय म्हणून निर्देशित आहे; त्यामुळे पठण, संदर्भ व संग्रहासाठी निश्चित अनुक्रम मिळतो।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
पुलस्त्य राजाला प्रसिद्ध गौतमाश्रम तीर्थाकडे जाण्यास सांगतात—जिथे पूर्वी धर्मनिष्ठ मुनी गौतमांनी तपश्चर्या केली होती. त्यांनी भक्तिभावाने महादेवाची आराधना केली असता पृथ्वी भेदून एक महान लिंग प्रकट झाले; त्या स्थानी शैव सान्निध्याचा विशेष आविष्कार झाला. तेव्हा आकाशवाणी झाली—लिंगाची पूजा करा आणि वर मागा. गौतमांनी वर मागितला की आश्रमात सदैव देवसन्निधी राहो आणि जो कोणी श्रद्धेने तेथे शिवदर्शन करील तो ब्रह्मलोकास जावो. विशेष विधान असे की माघ कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस दर्शन केल्यास परा गती प्राप्त होते. यानंतर जवळच्या पवित्र कुंडाचे माहात्म्य सांगितले आहे—तेथे स्नान केल्याने कुलोद्धार होतो. तेथे केलेले श्राद्ध, विशेषतः इन्दुसंक्षय (चंद्रक्षय/ग्रहण-संयोग) काळी, गयाश्राद्धासमान पुण्य देते; आणि तिळदान तिळांच्या संख्येनुसार दीर्घ स्वर्गवास देतो. गोदावरीच्या सिंहस्थ-स्नानादि प्रसिद्ध तीर्थफळांचा उल्लेख करून या तीर्थाचे पुण्य व्यापक धर्मकालनियमांत प्रतिष्ठित केले आहे.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
पुलस्त्य मुनी ‘कुलसंतारण’ नावाच्या अनुपम तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—जिथे विधिपूर्वक स्नान केल्याने संपूर्ण कुलाचा उद्धार होतो असे मानले जाते. कथेत पूर्वीचा राजा अप्रस्तुत वर्णिला आहे; तो हिंसक शासन करणारा, लोभाने अधर्म करणारा आणि दान-ज्ञान-नियम यांचा तिरस्कार करणारा होता. वृद्धावस्थेत त्याला स्वप्नात दुःखी पितर दिसतात व सांगतात की आम्ही धर्माचरण केले तरी तुझ्या पापकर्मांमुळे नरकात पडलो आहोत; म्हणून शुभ पूजा व प्रायश्चित्तकर्म कर अशी विनंती करतात. राजा हे राणी इन्दुमतीला सांगतो. ती म्हणते—सुपुत्र पितरांचा उद्धार करतो, दुष्पुत्र त्यांना बाधतो; म्हणून धर्मज्ञ ब्राह्मणांचा सल्ला घ्यावा. ब्राह्मण दीक्षा, देहशुद्धी, तीर्थयात्रा, स्नान व दान यांचा क्रम सांगून, त्यानंतरच यज्ञादि कर्मांची पात्रता ठरवतात. राजा यात्रेला निघून अर्बुदच्या पवित्र जलात श्रद्धेने स्नान करतो; तेव्हा पितर घोर नरकातून मुक्त होऊन दिव्य विमानांत प्रकटतात, या स्थळाला ‘कुलसंतारण’ हे नाव देतात आणि तीर्थप्रभावाने राजाला सशरीर स्वर्गारोहणाचे आमंत्रण देतात. शेवटी पुलस्त्य राका-सोम व व्यतीपात इत्यादी शुभ संयोगांनी स्नानपुण्य वाढते असेही सांगतात।
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी रामतीर्थाकडे जाणाऱ्या तीर्थयात्रेचे वर्णन करतात—हे ऋषींनी सेविलेले पवित्र स्थान असून येथे स्नान केल्याने पापक्षय होतो. पुढे कारणकथा येते: भृगुवंशी योद्धा-तपस्वी भार्गवराम (परशुराम) शत्रूक्षयासाठी तीनशे वर्षे कठोर तप करतो. तपाने प्रसन्न झालेला महादेव प्रकट होऊन वर देतो आणि परम पाशुपतास्त्र प्रदान करतो; त्याचे स्मरणमात्रही शत्रुनाश घडवते असे सांगितले आहे. शंकर पुढे घोषित करतो की देवकृपेने तोच सरोवर त्रिलोकीत “रामतीर्थ” म्हणून प्रसिद्ध होईल. यानंतर विधी: कार्तिक पौर्णिमेला कृत्तिका-योग असताना येथे एकाग्रतेने श्राद्ध केल्यास पितृांना पूर्ण फल मिळते; तसेच शत्रूक्षय व दीर्घ स्वर्गवास प्राप्त होतो. शेवटी महादेव अंतर्धान पावतो; जमदग्नी-वधाच्या शोकात परशुराम ‘सात-सात’ करून तीनदा तर्पण करतो आणि क्षत्रियांशी संघर्षाचा शपथ-प्रसंग येतो—म्हणून विशेषतः क्षत्रियांना येथे प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध करण्याची आज्ञा दिली आहे.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजाला कोटितीर्थाचे माहात्म्य व तत्त्वार्थ सांगतात. कोटितीर्थ हे ‘सर्वपातकनाशन’ पवित्र तीर्थ म्हणून वर्णिले आहे. ‘कोटी’ (करोड) इतकी तीर्थशक्ती काही विशिष्ट स्थानीच कशी एकवटते याचे शास्त्रीय कारण मांडले आहे—असंख्य तीर्थांपैकी ‘कोटी’ अंश अर्बुद पर्वतावर वास करतो; पुष्कर व कुरुक्षेत्राशीही अशी संहती जोडलेली आहे; आणि वाराणसीत ‘अर्ध-कोटी’ तीर्थबल देवांनी प्रशंसिले व संरक्षित केले आहे। कलियुगात लोक ‘म्लेच्छभाव’ प्राप्त झाल्यावर संसर्गामुळे ‘तीर्थविप्लव’ होतो, म्हणून तीर्थशक्ती वेगाने या रक्षित स्थानांतच स्थिर राहते, हा मुख्य भाव आहे. पुढे साधना-मार्गदर्शन: पूर्ण प्रयत्नाने स्नान करावे, विशेषतः भाद्रपद (नभस्य) महिन्यात कृष्णपक्ष त्रयोदशीस. शेवटी फलनिर्णय—तेथे केलेले स्नान, जप व होम सर्व ‘कोटीगुण’ होऊन फल देतात।
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजाला चन्द्रोद्भेद तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात। चंद्राशी संबंधित, पाप नष्ट करणारे आणि अतुल्य असे हे तीर्थ प्रथम निर्देशिले आहे. अमृतप्रसंगामुळे राहूचे देवांशी वैर झाले; विष्णूंनी त्याचे शिर छेदले तरी अमृतपानामुळे तो अमर राहिला आणि ग्रहणकाळी विशेषतः चंद्राला भय व पीडा देऊ लागला. राहूच्या त्रासातून संरक्षण मिळावे म्हणून चंद्र आर्बुद पर्वतावर गेले, शिखर भेदून खोल गुहा निर्माण केली आणि तेथे कठोर तप केले. प्रसन्न महेश्वर प्रकट होऊन वर देतात. चंद्र ग्रहणसमयी राहूच्या ‘ग्रहण’पासून मुक्ती मागतात. शिव राहूची शक्ती मान्य करूनही उपाय सांगतात—ग्रहणकाळी या तीर्थात स्नान व दान केल्यास लोकांचे कल्याण होते, पुण्य अक्षय होते आणि चंद्राची व्यथा विधिपूर्वक शांत होते. शिखरभेदनामुळे या स्थळाला ‘चन्द्रोद्भेद’ असे नाव पडले. ग्रहणकाळी येथे स्नान केल्यास पुनर्जन्मातून मुक्ती, आणि सोमवारी स्नान व दर्शन केल्यास चंद्रलोक-निवास निश्चित असा फलश्रुतीत उल्लेख आहे. शेवटी शिव अंतर्धान पावतात व चंद्र आनंदाने आपल्या स्थानास परततात.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
पुलस्त्य ऋषी राजा ययातीला ईशानीशिखर या महान शिखराचे अद्भुत माहात्म्य सांगतात. त्या स्थळाचे केवळ दर्शन झाले तरी पापक्षय होतो आणि सात जन्मांपर्यंत शुभफल प्राप्त होते, असे ते प्रतिपादन करतात. ययातीने देवीने तेथे कधी व कशासाठी तप केले, असे विचारल्यावर पुलस्त्य एक दिव्य प्रसंग कथन करतात. देवांना भीती वाटते की शिवाची शक्ती देवीच्या क्षेत्रात पडली तर विश्वव्यवस्था बिघडेल; म्हणून ते गुप्तपणे वायूला पाठवून संयमाची विनंती करतात. शिव लज्जेने मागे हटतात; देवी दुःखी होऊन शाप देते—देव अपत्यहीन होतील आणि वायू देहहीन होईल. क्रोधाने देवी अर्बुद पर्वताकडे निघून जाते. इंद्रादि देव प्रसन्नता मागतात. शिव येऊन सांगतात की हे लोकहितासाठीचे कर्तव्य होते आणि चौथ्या दिवशी देवीला तिच्याच देहातून पुत्र प्राप्त होईल. देवी अंगमळापासून चतुर्भुज विनायक घडवते; शिव प्राणप्रतिष्ठा करतात आणि तो सर्वपूज्य, अग्रपूज्य गणनायक होतो. नंतर देव घोषित करतात की या शिखराची सेवा व दर्शन पापनाशक आहे; तेथील तीर्थस्नान अमरपद देते आणि माघ शुक्ल तृतीयेचे व्रत सात जन्म सुख देते. उपसंहारात हा प्रभास खंडातील अर्बुद खंडाचा ५२वा अध्याय असल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
पुलस्त्य मुनी त्रैलोक्यात प्रसिद्ध ‘ब्रह्मपद’ या तीर्थाचा प्रसंग सांगतात. अर्बुद पर्वतावर अचलेश्वर-यात्रेच्या वेळी देव आणि शुद्ध ऋषी एकत्र येतात. नियम, होम, व्रत, स्नान, उपवास, कठीण जप व विधी यांमुळे थकलेले ऋषी ब्रह्मदेवांना विनवतात—संसारसागरातून पार नेणारा सोपा उपदेश आणि स्वर्गप्राप्तीचा स्पष्ट मार्ग सांगावा. ब्रह्मा करुणेने सांगतात की त्यांचेच मंगल ‘पद’ हे पापनाशक स्थान आहे; तेथे केवळ स्पर्श आणि श्रद्धेने अभिमुख होणेही उत्तम गती देते, स्नान-दान-व्रत-होम-जप यांची पूर्ण साधने नसली तरी. एकच अनिवार्य अट—अढळ श्रद्धा. कार्तिक पौर्णिमेला जल, फळे, सुगंध, माळा व अनुलेपनांनी पूजन करून, यथाशक्ती मधुर अन्नाने ब्राह्मणांना भोजन घातल्यास दुर्लभ ब्रह्मलोक प्राप्त होतो. शेवटी युगानुसार पदाचा रंग व आकार बदलतो असे वर्णन—कृतयुगात असंख्य श्वेत, त्रेतायुगात लाल, द्वापरात कपिश, आणि कलियुगात सूक्ष्म कृष्ण—यातून तीर्थाचे काल-धार्मिक संकेत प्रकट होतात.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
या अध्यायात पुलस्त्य सांगतात की त्रिपुष्कर अर्बुद पर्वतावर कसा प्रतिष्ठित झाला. पद्मयोनी ब्रह्मा संध्योपासनेसाठी पुष्कराकडे निघतात; मानव-लोकात जितका काळ राहीन तितका त्रिपुष्करात संध्यावंदन करीन असा त्यांचा व्रतनियम आहे. त्याच वेळी वसिष्ठांचे यज्ञसत्र चालू असते; कर्मकाळ येताच वसिष्ठ सांगतात की ब्रह्मांच्या उपस्थितीशिवाय यज्ञ पूर्ण होऊ शकत नाही. म्हणून ते ब्रह्मांना विनंती करतात—त्रिपुष्कर यज्ञस्थळी आणा, तेथे संध्योपासना करा आणि यज्ञाचे अधिष्ठाता देव म्हणून राहून समापन घडवा. विचार करून ब्रह्मा ज्येष्ठ–मध्य–कनिष्ठ अशा त्रिविध पुष्कर-तीर्थत्रयाला अर्बुदावरील परम पुण्य जलाशयात आणून स्थापन करतात; तेव्हापासून अर्बुदात त्रिपुष्कर विद्यमान आहे असे मानले जाते. पुढे फलश्रुती सांगते की कार्तिक पौर्णिमेला शांतचित्ताने स्नान व दान केल्यास चिरस्थायी लोक प्राप्त होतात. तसेच उत्तरेस श्रेष्ठ सावित्री-कुंड आहे; तेथे स्नान-दान केल्याने शुभ सिद्धी मिळते.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजाला शुभ रुद्रह्रद तीर्थास जाण्याचा व तेथे भक्तिभावाने स्नान करण्याचा उपदेश करतात. असे सांगितले आहे की जो भक्तीने त्या सरोवरात स्नान करतो तो पवित्र होऊन शिवगणांच्या सान्निध्यास पात्र ठरतो आणि ‘गणाधीशत्व’सारखी उच्च अवस्था प्राप्त करतो। पुढे तीर्थाची उत्पत्तिकथा येते—अंधक दैत्यवधानंतर वृषभध्वज भगवान शिव आपल्या गणांसह तेथे स्नान करून ह्रदाची स्थापना करतात; म्हणून ते ‘रुद्रह्रद’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. तसेच चतुर्दशी तिथीस स्नान केल्यास सर्व तीर्थांच्या संगमासमान पुण्य मिळते, असा कालविशेषाचा नियम सांगितला आहे. शेवटी प्रभास खंडातील अर्बुद खंडाचा ५५वा अध्याय अशी कोलोफन नोंद देऊन समाप्ती केली आहे।
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला गुहेश्वर नावाच्या परमपावन तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. गुहेच्या मध्यभागी स्थित असलेले हे शिवलिंग पूर्वी सिद्धांनी पूजिलेले असल्याने त्याची प्राचीनता व महिमा अधोरेखित होते। फलश्रुतीनुसार, जो मनुष्य एखादी विशिष्ट इच्छा मनात धरून तेथे जाऊन पूजन करतो, त्याला तदनुरूप इच्छित फल मिळते; आणि जो निष्काम भावाने, केवळ भक्तीने आराधना करतो, तो मोक्षमार्गाकडे प्रवृत्त होतो. हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखंड (अर्बुदखंड) यातील ५६वा अध्याय आहे।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
पुलस्त्य ऋषी राजाला अवियुक्तवनाचे माहात्म्य सांगतात. या वनाचे वैशिष्ट्य असे की—जो कोणी तेथे दर्शन करतो किंवा निवास करतो, तो आपल्या प्रियजनांपासून व प्रिय वस्तूंंपासून वियोगात राहत नाही. ही गोष्ट एका कारणकथेद्वारे दृढ केली आहे. नहुषाने इंद्राचे राज्य हिरावून घेतल्यावर शची दुःखी होऊन या वनात प्रवेश करते. वनाच्या स्वाभाविक प्रभावामुळे पूर्वी वियुक्त असलेला शतक्रतु इंद्र पुन्हा परत येतो आणि शचीशी पुनर्मिलन होते; त्यामुळे या क्षेत्राची ‘अवियुक्त’ कीर्ती प्रस्थापित झाली. मग शची वनाला वर देते—प्रिय नात्यांपासून दूर झालेला स्त्री वा पुरुष जर तेथे एक रात्र राहिला, तर त्याला पुन्हा संग व सहवास प्राप्त होईल. अध्यायात तेथे फलदान/फलार्पणाचे मोठे पुण्य सांगितले असून विद्वान ब्राह्मण त्याची प्रशंसा करतात. विशेषतः संतानार्थी स्त्रियांच्या वंध्यत्वनिवारणासह ‘पुत्रफल’ प्राप्तीचा उल्लेख आहे. हा प्रभासखण्डातील अर्बुदखण्डाचा ५७वा अध्याय आहे.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजाला उपदेश देत प्रभासखण्डातील “उमा–महेश्वर” तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ परम पुण्यदायक व श्रेष्ठ मानले आहे. धुंधुमार नावाच्या भक्ताने या स्थळाची प्रतिष्ठा केली, यावरून भक्तीच्या सामर्थ्याने भूमीही पावन होते हा भाव स्पष्ट होतो। विधी सोपा आहे: यात्रेकरूने उमा–महेश्वर स्थळी जाऊन शिव-पार्वती या दिव्य दांपत्याची श्रद्धा-भक्तीने पूजा करावी. फलश्रुतीनुसार अशी उपासना करणारा सात जन्मांपर्यंत दुर्भाग्यापासून दूर राहतो व सतत शुभता प्राप्त करतो।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी महौजस तीर्थाची माहात्म्यकथा सांगतात. महौजस हे पातक-नाशक तीर्थ असून येथे स्नान केल्याने तेज (कांतिः/शुभशक्ती) पुनः प्राप्त होते, असे वर्णन आहे. ब्रह्महत्येच्या दुष्परिणामांनी पीडित इंद्र (शक्र) श्री व तेज हरपून दुर्गंधयुक्त होतो आणि देवांकडून बहिष्कृत होतो. तेव्हा तो बृहस्पतीकडे जातो; बृहस्पती उपदेश करतात की पृथ्वीवरील तीर्थयात्राच तेज परत मिळविण्याचा उपाय आहे—तीर्थाविना तेजवृद्धी होत नाही. अनेक तीर्थे फिरून इंद्र अर्बुदास येतो. तेथे जलाशय पाहून स्नान करताच त्याला महा-ओज प्राप्त होते; दुर्गंध नाहीशी होते आणि देव त्याला पुन्हा स्वीकारतात. मग इंद्र कालविशेष फलश्रुती सांगतो—आश्विन शुक्लपक्षाच्या अखेरीस, शक्रोदयकाळी जो येथे स्नान करतो तो परम पद पावतो आणि जन्मोजन्मी श्रीसम्पन्न होतो. अशा रीतीने पाप, प्रायश्चित्त, तीर्थ आणि काळ-नियम यांचा एकत्रित उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
पुलस्त्य ऋषी श्रोत्याला अनुपम जंबूतीर्थाकडे जाण्याची विधी सांगतात आणि म्हणतात की तेथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास इच्छित फळ मिळते. पुढे पूर्वकथा येते—सूर्यवंशी राजा निमी वृद्धावस्थेत अर्बुद पर्वतावर जाऊन एकाग्रचित्ताने प्रायोपवेशन (नियमित उपवासाने देहत्याग) करतो. अनेक ऋषी तेथे येऊन राजर्षी, देवर्षी आणि पुराणपरंपरेतील आदर्श कथांवर धर्मोपदेश करतात. अखेरीस लोमश ऋषी विस्तृत तीर्थमाहात्म्य सांगतात. ते ऐकून निमीला खंत वाटते की पूर्वी त्याने अनेक तीर्थस्नाने केली नाहीत; तो सर्व तीर्थांचे फळ मिळण्याचा उपाय विचारतो. करुणेने लोमश मंत्रबलाने जंबूद्वीपातील तीर्थे त्या ठिकाणीच आणण्याचे वचन देतात आणि एकत्रित पवित्र जलात स्नान करण्यास सांगतात. ध्यान करताच तीर्थे तत्क्षणी प्रकट होतात आणि पुराव्यासाठी जंबू वृक्षही उत्पन्न होतो. निमी ‘सर्वतीर्थ’ कुंडात स्नान करून ताबडतोब देहासह स्वर्गप्राप्ती करतो; म्हणून ते स्थान जंबूतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध होते. तसेच सूर्य कन्या राशीत असताना तेथे श्राद्ध केल्यास गयाशीर्षाइतके पुण्य मिळते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजश्रोत्याला गंगाधर नावाच्या अत्यंत पुण्यदायी तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ ‘सुपुण्य’ व ‘विमल जल’युक्त असून, त्याची पावनता शैव दिव्य प्रकटत्वाशी जोडलेली आहे. कथेनुसार हरि/शिव अचलेश्वर रूप धारण करून आकाशातून अवतरत असलेल्या गंगेला धारण करतात; त्या धारण-कृपेने तो प्रदेश पवित्र होतो. पुढे विधी सांगितला आहे—अष्टमी तिथीला समाहित मनाने तेथे स्नान केल्यास देवांनाही दुर्लभ असे परम पद प्राप्त होते.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
पुलस्त्य प्रभासखण्डात तीर्थयात्रेचा क्रम सांगून श्रोत्याला दोन लिंगांचे दर्शन घ्यायला सांगतात—गौरी (उमा) यांनी घडविलेले काटेश्वर-लिंग आणि नदीदेवी गंगा यांनी घडविलेले गंगेश्वर-लिंग। सौभाग्याच्या विषयावर उमा व गंगा यांच्यात पूर्वी झालेल्या कलहातून कथा सुरू होते; गंगा लिंगस्थळाचा शोध घेते, तर उमा लिंगासारखी दिसणारी सुंदर पर्वतरचना ‘काटक’ (वलयासारखा आकार) पाहून पूर्ण श्रद्धेने पूजन करते. महादेव प्रसन्न होऊन दर्शन देतात व वर देतात. गौरी त्या स्थळाला ‘काटेश्वर’ असे नाव देऊन फलश्रुती सांगते—सौतिणीच्या स्पर्धेने त्रस्त किंवा विरहाने दुःखी स्त्रियांना केवळ दर्शनमात्राने ज्वर/क्लेश शमतो, कल्याण होते आणि गृहसौभाग्य पुन्हा स्थिर होते. पुढे गंगाही पूजन करून वर प्राप्त करते व गंगेश्वराची स्थापना करते; दोन्ही लिंगांचे दर्शन आवश्यक असून विशेषतः ‘सपत्नी-दोष’ निवारण, सुख व सौभाग्यप्राप्ती यासाठी हे तीर्थ श्रेष्ठ मानले आहे. अध्याय अर्बुद-क्षेत्राच्या पवित्र भूगोलात या लाभांना नित्य भक्तिप्रेरणा म्हणून प्रतिष्ठित करून समाप्त होतो।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
पुलस्त्य अर्बुद पर्वताच्या माहात्म्याचा संक्षिप्त उपसंहार करतात. ते सांगतात की तेथे असंख्य तीर्थे व ऋषींनी प्रतिष्ठित केलेली पुण्यधामे आहेत; म्हणून त्याची पूर्ण गणना शतकानुशतके कथन केले तरी संपणार नाही. अर्बुदावर सर्वत्र पावित्र्य व्यापलेले आहे—तेथे तीर्थ, सिद्धी, वृक्ष, नदी किंवा देवसन्निधी यापैकी काहीही अभावाने नाही. “सुंदर अर्बुद पर्वत”ावर राहणारे लोक पुण्यवान मानले आहेत. जो मनुष्य सर्व बाजूंनी अर्बुदाचे दर्शन घेत नाही, त्याच्या जीवनाचे, धनाचे व तपाचे प्रत्यक्ष फल जणू व्यर्थ ठरते—असा ठाम निष्कर्ष मांडला आहे. यानंतर उद्धारशक्तीचा विस्तार मानवांपुरता न ठेवता कीटक, पशु, पक्षी आणि चतुर्विध जन्मातील सर्व प्राण्यांपर्यंत केला आहे. अर्बुदावर मरण—निष्काम असो वा सकाम—शिवसायुज्य देते, जिथे जरा-मरण नाही. शेवटी फलश्रुती: श्रद्धेने दररोज ही पुराणकथा ऐकली तर तीर्थयात्रेचे फल मिळते; म्हणून इह-पर सिद्धीसाठी यात्रा करावी.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.