Adhyaya 30

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि

पुलस्त्य म्हणाले: त्यानंतर मनुष्यांना परम पावन करणाऱ्या अग्नितीर्थावर जावे. प्राचीन काळी तेथे अग्निदेव लुप्त झाले होते आणि देवांनी त्यांना पुन्हा प्राप्त केले होते.

Verse 2

ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने

ययाति म्हणाले: हे भगवन्! हे द्विजश्रेष्ठ! प्राचीन काळी अग्निदेव कोणत्या कारणामुळे लुप्त झाले होते? आणि ते तिथेच पुन्हा कसे प्राप्त झाले? हे महामुने, मला हे जाणून घेण्याचे मोठे कुतूहल आहे.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः

पुलस्त्य म्हणाले: प्राचीन काळी बारा वर्षांपर्यंत पाऊस पडला नाही. भुकेने व्याकुळ होऊन सर्व जग घोर संकटात आणि संभ्रमात पडले होते.

Verse 4

प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः

पृथ्वीवर जे उरले होते, ते बहुतेक मृत किंवा मृतवत झाले होते. वनातील आणि गावातील पशू, पक्षी आणि प्राणी सर्व नष्ट झाले होते.

Verse 5

एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः

हे राजा! मर्त्यलोकात असे घोर संकट आले असता, मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र परम संशय आणि चिंतेत पडले.

Verse 6

अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्तः क्षुत्क्षामः पर्यटन्दिशः

अन्न, औषधी व पोषक रस यांच्या अभावाने तो केवळ अस्थिशेष झाला। मग दुसऱ्या दिवशी भुकेने क्षीण होऊन तो सर्व दिशांनी भटकत राहिला।

Verse 7

चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम् । तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम

भूक व तहान यांनी अत्यंत पीडित होऊन तो चांडाळाच्या वस्तीला पोहोचला। तेथे त्याने एक मृत, सुकलेला कुत्रा पाहिला—हे राजश्रेष्ठ।

Verse 8

तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु । क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्

ते उचलून तो घरी आला; पाण्याने धुऊन, भुकेने अशक्त होऊन त्याने ते शिजवले आणि मग ते मांस अग्नीत आहुती दिले।

Verse 9

अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप । शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चक्रेऽतीव महीपते

अभक्ष्याचे भक्षण झाले आहे हे जाणून हव्यवाह अग्नीने, हे नृप, हे भूमिपते, शक्रावर अत्यंत क्रोध केला।

Verse 10

नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् । यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते

ज्या लोकी औषधींचा रस नष्ट झाला आहे, तेथे हेच आता योग्य वाटते—जशी आहुती मिळते तसाच अग्नीचा भक्ष्यभाग विशेष ठरतो।

Verse 11

नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम् । येन शक्रादयो देवा यांति कष्टतरां दशाम्

मी कधीही अभक्ष्याचे भक्षण करणार नाही; गरज पडली तर क्षितिमंडलही त्यागीन—ज्यामुळे शक्रादी देव अधिक कठोर दुःखद दशेस जातील।

Verse 12

एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः । प्रणष्टः सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरम्

असे मनात चिंतन करून, क्रोधाने भरलेला हव्यवाहन (अग्नी) संपूर्ण चराचरांसह मर्त्यलोक सोडून सहसा अदृश्य झाला।

Verse 13

प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । प्रणष्टास्तु जनाः सर्वे विशेषात्संशयं गताः

अग्नी सहसा नाहीसा झाल्यावर अग्निष्टोमादी यज्ञकर्मे थांबली; आणि सर्व लोक विशेषतः गाढ संशयात पडले।

Verse 14

ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः । यज्ञभागविहीनत्वान्मंत्रं चक्रुस्ततो मिथः

मग सर्व देवगण परम संशयात पडले; यज्ञभागापासून वंचित झाल्याने त्यांनी परस्पर मंत्रणा केली।

Verse 15

त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः । शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः

अग्नीने मर्त्यलोकाचा त्याग केल्यावर मनुष्य विनाशास गेले. उरलेलेही नष्ट झाले तर आम्हीही—आपण सर्व—निश्चितच नाश पावू; यात संशय नाही.

Verse 16

तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम् । यथा चरति मर्त्ये च तथा नीतिर्विधीयताम्

म्हणून अग्नी सध्या जिथे निवास करीत आहे तिथे त्याचा शोध घ्यावा। आणि तो मर्त्यलोकी जसा वर्ततो, तदनुसार योग्य अशी नीति ठरवावी।

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवं ते निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले

पुलस्त्य म्हणाले—असा निश्चय करून, इंद्रासह सर्व देवांनी पृथ्वीमंडलाच्या सर्व दिशांनी अग्नीचा शोध सुरू केला।

Verse 18

ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः । पप्रच्छुः श्रद्धया वह्निर्यदि दृष्टः प्रकथ्यताम्

मग थकलेले स्वर्गवासी समोर शुकाला पाहून श्रद्धेने विचारू लागले—“तुम्ही अग्नीला पाहिले असेल तर कृपया आम्हाला सांगा.”

Verse 19

शुक उवाच । योऽयं वंशो महानग्रे प्रदग्धो वह्निसंगतः । प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः

शुक म्हणाला—“हा जो महान वंश (बांबूचा दांडा) पूर्वी अग्नीच्या संसर्गाने जळून गेला होता, तिथेच लुप्त झालेला हव्यवाह अग्निदेव मला महान तेजाने युक्त दिसला.”

Verse 20

शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः । गद्गदा भावि ते वाणी प्रोक्त्वेदं प्रस्थितो द्रुतम्

शुकाने दाखविल्यावर, क्रोधाने व्यापलेला वह्नी (अग्नी) त्याला शाप देऊन म्हणाला—“तुझी वाणी गद्गद, म्हणजे हकलणारी होईल.” असे बोलून तो त्वरेने निघून गेला.

Verse 21

प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम् । तत्रस्थो द्विपराज्ञा स कथितो विबुधान्प्रति

तो शमीवृक्षाच्या गर्भात—वृक्षश्रेष्ठ अश्वत्थात—प्रविष्ट झाला. तेथे स्थित असलेला तो गजराजाने देवांना कळविला।

Verse 22

स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति । ततो जलाशयं गत्वा पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके

तो त्याला म्हणाला—“तुझी जिभ उलटी-वाकडी होईल.” मग अर्बुद नावाच्या पर्वतावरील जलाशयाकडे जाऊन,

Verse 23

प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते । तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां प्रोक्तो हुताशनः

भगवान् वह्नी असा प्रविष्ट झाला की देवांना तो दिसेना. पण तेथे वर आलेल्या एका बेडकाने हुताशनाचा ठाव त्यांना सांगितला.

Verse 24

अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च । दग्धाश्च जलजाः सर्वे सुतप्तेनैव वारिणा

“इथेच वह्नी पर्वताच्या निर्झरात आहे; आणि अतितप्त झालेल्या याच पाण्याने सर्व जलचर दग्ध झाले आहेत.”

Verse 25

कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः । तच्छ्रुत्वा यत्नमास्थाय प्रविष्टो हव्यवाहनः

“हे सुरांनो! त्या मृत्युमुखातून मी मोठ्या कष्टाने बाहेर पडलो.” हे ऐकून हव्यवाहन (अग्नी) प्रयत्न करून आत प्रविष्ट झाला.

Verse 26

भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः

“तू जिह्वाहीन (किंवा जिह्वा-विकृत) होशील”—असे म्हणत राजा-अग्नीने त्या बेडकाला शाप दिला।

Verse 27

ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात् । संवेष्ट्य तुष्टुवुः सर्वे स्तवैर्वेदोद्भवैर्नृप

मग सर्व देवगण जलाश्रयातून बाहेर आले; हे राजन्, सर्व बाजूंनी वेढून त्यांनी वेदोत्पन्न स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली।

Verse 28

देवा ऊचुः । त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्चरसि पावक । त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्

देव म्हणाले—हे अग्ने, हे पावक! तू सर्व भूतांच्या अंतःकरणात संचार करतोस; तुझ्याविना हे सर्व जग त्वरित नाश पावेल।

Verse 29

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः । विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

तू सर्व देवांचा ‘मुख’ आहेस; तुझ्यावरच लोक प्रतिष्ठित आहेत। तू जर भूलोक त्यागशील, तर आम्ही सर्व—इंद्रासह—केवळ विनाशास जाऊ; म्हणून तू आम्हांला वाचवावे।

Verse 30

त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः । त्वं चंद्रस्त्वं च धनदो मरुत्त्वं च सुरेश्वरः

तू ब्रह्मा आहेस, तू महादेव आहेस, तू विष्णू आहेस, तू दिवाकर (सूर्य) आहेस। तू चंद्र आहेस, तू धनद (कुबेर) आहेस; तू मरुत आहेस आणि तू सुरेश्वर आहेस।

Verse 31

इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन । किमर्थं भगवन्मर्त्त्यं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः । किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि

हे हुताशना! इंद्रादि सर्व देव तुझ्यावर अवलंबून आहेत. हे भगवन्, मर्त्यलोक सोडून तू येथे का स्थिर झालास? हे प्रभो, निरपराध आम्हांला टाकून देण्याची इच्छा का करतोस?

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । वेष्टितो भगवान्वह्निर्देवैः स्तुतिपरायणैः । तस्यैव निर्झरस्याथ तटस्थो वाक्यमब्रवीत्

पुलस्त्य म्हणाले— स्तुतीत तत्पर देवांनी वेढलेला भगवान् अग्निदेव त्या पवित्र निर्झराच्या तीरावर उभा राहून मग हे वचन बोलला।

Verse 33

वह्निरुवाच । अभक्ष्यभक्षणे शक्रो मामिच्छति नियोजितुम् । तेनैव न करोत्येष वृष्टिं मर्त्त्ये सुरेश्वरः

अग्नि म्हणाला— शक्र मला अभक्ष्य भक्षण करण्यास लावू इच्छितो. म्हणूनच हा देवेश्वर मर्त्यलोकी पर्जन्य करीत नाही।

Verse 34

अतोऽहं भूतलं त्यक्त्वा प्रविष्टो निर्झरे त्विह । प्रणष्टान्नरसे लोके न चाहं स्थातुमुत्सहे

म्हणून मी भूतल सोडून येथे या निर्झरात प्रवेश केला आहे. ज्या लोकी मानवतेचा व सदाचाराचा रस नष्ट झाला आहे, तेथे राहण्याचे मला धैर्य होत नाही।

Verse 35

शक्र उवाच । शृणु यस्मान्मया रोधः कृतो वृष्टेर्हुताशन । देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः

शक्र म्हणाला— हे हुताशना, ऐक; मी पावसाचा रोध का केला. देवापि नावाचा एक धर्मज्ञ पुरुष आहे, जो क्षत्रियांच्या यशास वाढविणारा आहे।

Verse 36

प्रतीपस्तत्सुतः साधुः सर्वशीलवतां वरः । देवापौ च गते स्वर्गं ज्येष्ठभ्रातरमग्रजम् । संत्यक्त्वा जगृहे राज्यं शंतनुस्तत्सुतोऽवरः

त्याचा पुत्र प्रतीप हा साधू, सर्व सदाचारी जनांत श्रेष्ठ होता. आणि ज्येष्ठ भ्राता देवापि स्वर्गास गेल्यावर, प्रतीपाचा कनिष्ठ पुत्र शंतनूने अग्रजास बाजूला ठेवून राज्य स्वीकारले.

Verse 37

एतस्मात्कारणाद्राज्ये तस्य वृष्टिर्निराकृता । तवादेशात्करिष्यामि निवर्तस्व हुताशन

याच कारणामुळे त्याच्या राज्यात पर्जन्य रोखला गेला आहे. तुझ्या आदेशाने मी ते योग्य करीन; म्हणून परत जा, हे हुताशन (अग्नी)।

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान्घनान् । द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले

पुलस्त्य म्हणाले— असे बोलून सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी पुष्करावर्तक नावाच्या वृष्टिवाहक मेघांना पृथ्वीवर पर्जन्यासाठी त्वरेने आज्ञा केली.

Verse 39

अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः । गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः । पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते

मग शक्र (इंद्र) यांच्या आज्ञेने विद्युतयुक्त, गंभीर गर्जना करणारे, अत्यंत उग्र व तेजस्वी मेघांनी, हे महीपते, सर्व भूतल प्रचुर जलाने भरून टाकले.

Verse 40

ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान्हव्यवाहनः । रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्

त्यानंतर भगवान् हव्यवाहन (अग्नी) परम तुष्टीस पोहोचले आणि देवांच्या प्रयोजनामुळे त्यांनी भूमिपृष्ठावर वास करण्यास संमती दिली.

Verse 41

देवा ऊचुः । तवाऽदेशात्कृता वृष्टिरन्यत्कार्यं हुताशन । यत्ते प्रियं तदस्माकं सुशीघ्रं हि निवेदय

देव म्हणाले—हे हुताशन! तुझ्या आज्ञेने वृष्टी झाली. आता आणखी कोणते कार्य उरले आहे? जे तुला प्रिय आहे ते आम्हांस लवकर सांग.

Verse 42

अग्निरुवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । ख्यातिं यातु धरापृष्ठे युष्माकं हि प्रसादतः

अग्नि म्हणाला—हे पुण्य जलाशय माझ्या नावाने उत्तम तीर्थ होवो; तुमच्या प्रसादाने पृथ्वीवर याची कीर्ती पसरू दे.

Verse 43

देवा ऊचुः । अग्नितीर्थमिदं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति । अत्र स्नातो नरः सम्यगग्निलोकं प्रयास्यति

देव म्हणाले—हे स्थान लोकी ‘अग्नितीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. येथे विधिपूर्वक स्नान करणारा मनुष्य अग्निलोकास जाईल.

Verse 44

यस्तिलान्दास्यति नरस्तीर्थेऽस्मिन्सुसमाहितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्य भविष्यति

जो मनुष्य या तीर्थी एकाग्र भावाने तिळदान करील, त्याला अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त होईल.

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्वस्थानं ययुस्ततः । वह्निश्च भगवान्राजन्यथापूर्वमवर्तत

पुलस्त्य म्हणाला—असे बोलून सर्व देव आपापल्या धामास गेले. आणि हे राजन्! भगवान् वह्नि (अग्नि) पूर्ववत् तेथेच राहिला.

Verse 46

यश्चैत्पठते नित्यं प्रातरुत्थाय चोत्तमम् अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं मुच्यते सर्वपातकैः

जो कोणी सकाळी उठून नित्य अग्नितीर्थाचे हे उत्तम माहात्म्य पठण करतो, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो।

Verse 47

अहोरात्रकृतात्पापात्स शृण्वन्नपि मुच्यते

तो केवळ ऐकूनसुद्धा अहोरात्र केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो।