Adhyaya 17
या अध्यायात पुलस्त्य मुनी पंगु-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ सर्व-पातक-नाशक व अत्यंत पावन मानले आहे. च्यवनवंशात जन्मलेला पंगु नावाचा ब्राह्मण चालू शकत नव्हता; घरचे लोक आपापल्या कामांसाठी निघून गेल्यावर तो उपेक्षित व दुःखी होत असे. तो अरबुदाचलास जाऊन एका सरोवराजवळ कठोर तप करतो, शिवलिंगाची स्थापना करून गंध, पुष्प, नैवेद्य इत्यादी अर्पणांनी नियमपूर्वक श्रद्धेने पूजा करतो. पुढे वायुभक्षण, जप व होम यांच्या साहाय्याने दीर्घकाळ अखंड साधना करीत राहतो. तपाने प्रसन्न होऊन महादेव साक्षात् प्रकट होतात व वर देतात. पंगु विनंती करतो की हे तीर्थ त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे, येथे शिवकृपेने त्याचे लंगडेपण दूर व्हावे, आणि पार्वतीसह शिवाचे नित्य सान्निध्य राहावे. ईश्वर वर देऊन चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला विशेष उपस्थितीचे आश्वासन देतात. फल—स्नानमात्राने पंगुला दिव्य देह प्राप्त होतो; त्या तिथीस स्नान करणारे यात्रेकरू लंगडेपणातून मुक्त होऊन शुभ, परिवर्तित स्वरूप प्राप्त करतात.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । पंगु तीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं पंगुना ब्राह्मणेन च
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर पंगुतीर्थास जावे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे; जिथे पूर्वी पंगु नावाच्या ब्राह्मणाने तप केले होते.
Verse 2
पंगुनामा द्विजः पूर्वं च्यवनस्यान्वयेऽभवत् । अशक्तश्चलितुं भूमौ पंगुभावान्नृपोत्तम
हे नृपोत्तम! पूर्वी च्यवनवंशात पंगु नावाचा एक द्विज होता; पांगळेपणामुळे तो पृथ्वीवर चालण्यास असमर्थ होता।
Verse 3
गृहकृत्यनियुक्तोऽसावेकदा बान्धवैर्नृप । पंगुर्गंतुं न शक्तोऽसौ परं दुःखमवाप्तवान्
हे राजन्! एकदा नातलगांनी त्याला गृहकृत्यात नेमले; पंगु त्यांच्यासोबत जाऊ शकला नाही आणि तो अत्यंत दुःखात बुडाला।
Verse 4
अथासौ तैः परित्यक्तो गत्वार्बुदमथाचलम् । एकं सरः समासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्
मग त्यांच्या त्यागाने तो अरबुद पर्वतावर गेला; तेथे एका सरोवराजवळ पोहोचून त्याने अत्यंत कठोर तप केले।
Verse 5
लिंगं संस्थाप्य तत्रैव पूजयामास तं विभुम् । गन्धपुष्पादिनैवेद्यैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
तेथेच त्याने लिंगाची स्थापना करून त्या विभु प्रभूची पूजा केली; गंध, पुष्प व नैवेद्य अर्पून तो सम्यक श्रद्धेने युक्त होता।
Verse 6
शिवभक्तिपरो जातो वायुभक्षो बभूव ह । जपहोमरतो नित्यं पंगुनामा द्विजोत्तमः
पंगु नावाचा तो द्विजोत्तम शिवभक्तीत परायण झाला; तो वायुभक्षी झाला आणि नित्य जप व होम यात रत राहिला।
Verse 7
ततस्तुष्टो महादेवो ब्राह्मणं नृपसत्तम । पंगुं प्रति महाराज वाक्यमेतदुवाच ह
तेव्हा संतुष्ट झालेल्या महादेवांनी, हे नृपश्रेष्ठ महाराजा, पंगु ब्राह्मणास हे वचन सांगितले।
Verse 8
ईश्वर उवाच । पंगो तुष्टो महादेवो वरं वरय सुव्रत । तव दास्याम्यहं सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ईश्वर म्हणाले—हे पंगु, महादेव प्रसन्न आहेत। हे सुव्रत, वर माग; अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी तुला सर्व काही देईन।
Verse 9
पंगुरुवाच । नाम्ना मे ख्यातिमायातु तीर्थमेतत्सुरेश्वर । पंगुभावोऽत्र मे यातु प्रसादात्तव शंकर
पंगु म्हणाला—हे सुरेश्वर, हे तीर्थ माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो. आणि हे शंकर, तुझ्या कृपेने माझा पंगुपणा इथेच नष्ट होवो।
Verse 10
तवास्तु सततं चात्र सांनिध्यं सह भार्यया । एवमुक्तः स तेनाथ विप्रं प्रति वचोब्रवीत्
‘तथास्तु; येथे माझे भार्येसह सतत सान्निध्य राहो.’ असे म्हणून तो पुढे त्या विप्रास वचन बोलला।
Verse 11
ईश्वर उवाच । नाम्ना तव द्विजश्रेष्ठ तीर्थमेतद्भविष्यति । ख्यातिं तपःप्रभावेन तीर्थं यास्यति सत्तम
ईश्वर म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, हे तीर्थ तुझ्या नावानेच होईल. हे सत्पुरुषा, तुझ्या तपाच्या प्रभावाने हे तीर्थ महान ख्याती पावेल।
Verse 12
चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यां सांनिध्यं मे भवेत्तथा
चैत्र शुद्ध चतुर्दशीस तेथेही माझे दिव्य सान्निध्य प्रकट होईल।
Verse 13
पुलस्त्य उवाच । स्नानमात्रेण विप्रोऽसौ दिव्यरूपमवाप ह । तत्र तस्थौ महादेवो गौर्या सह महेश्वरः
पुलस्त्य म्हणाले—केवळ स्नानमात्राने त्या ब्राह्मणास दिव्य रूप प्राप्त झाले; आणि तेथे महादेव महेश्वर गौरीसह विराजमान राहिले।
Verse 14
तस्मिन्दिने नृपश्रेष्ठ स्नानं तत्र समाचरेत् । स पंगुत्वाद्विनिर्मुक्तो दिव्यरूपमवाप्नुयात्
त्याच दिवशी, हे नृपश्रेष्ठ, तेथे स्नान करावे; तो पंगुत्वातून मुक्त होऊन दिव्य रूप प्राप्त करील।
Verse 17
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘पंगुतीर्थ-माहात्म्यवर्णन’ नावाचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला।