Adhyaya 12

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ रूपतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं नॄणां रूपसौभण्यदायकम्

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! मग अनुपम रूपतीर्थास जावे; ते मनुष्यांचे सर्व पाप हरते आणि रूप व सौभाग्य देते.

Verse 2

तत्र पूर्वं वपुर्नाम्ना लोके ख्याता वराप्सराः । सिद्धिं गता महाराज यथा पूर्वं निगद्यते

तेथे पूर्वी ‘वपु’ नावाची, लोकी प्रसिद्ध अशी श्रेष्ठ अप्सरा, हे महाराज, सिद्धीला पोहोचली—जसे प्राचीन कथनात सांगितले आहे.

Verse 3

पुराऽसीत्काचिदाभीरी विरूपा विकृतानना । लम्बोदरी च कुग्रीवा स्थूलदंतशिरोरुहा

पुरातन काळी एक आभीरी स्त्री होती—अतिशय कुरूप, विकृत मुखाची; लम्बोदर, कुग्रीवा, जाड दातांची व विस्कटलेल्या केसांची.

Verse 4

एकदा फलमादातुं भ्रममाणाऽर्बुदाचले । माघशुक्लतृतीयायां पतिता गिरिनिर्झरे

एकदा फळे वेचण्याकरिता अरबुदाचलावर भटकत असता, माघ शुक्ल तृतीयेला ती पर्वत-निर्झरात पडली।

Verse 5

दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यैरंगैः समन्विता । पद्मनेत्रा सुकेशांता सर्वलक्षणलक्षिता

ती दिव्य माळा व दिव्य वस्त्रे धारण करणारी होती; तिचे अवयव तेजस्वी व अलौकिक होते. कमलनेत्री, सुकेशी आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती.

Verse 6

सा संजाता महाराज तीर्थस्यास्य प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु शक्रस्तत्र समागतः

महाराज! या तीर्थाच्या प्रभावामुळे ती अशी उत्पन्न झाली; आणि त्याच वेळी शक्र (इंद्र) तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 7

क्रीडार्थं पर्वतश्रेष्ठे तां ददर्श शुभेक्षणाम् । ततः कामशरैर्विद्धस्तामुवाच सुमध्यमाम्

क्रीडेसाठी त्या श्रेष्ठ पर्वतावर येऊन त्याने शुभदृष्टी असलेल्या तिला पाहिले. मग कामबाणांनी विद्ध होऊन त्याने त्या सुमध्येला संबोधिले.

Verse 8

इन्द्र उवाच । का त्वं वद वरारोहे किमर्थं त्वमिहागता । देवी वा नागकन्या वा सिद्धा विद्याधरी तु वा

इंद्र म्हणाला—हे वरारोहे! तू कोण आहेस, सांग; कोणत्या कारणाने येथे आली आहेस? तू देवी आहेस का, नागकन्या का, सिद्धा की विद्याधरी?

Verse 9

मनो मेऽपहृतं सुभ्रूस्त्वया च पद्मनेत्रया । शक्रोऽहं सर्वदेवेशो भज मां चारुहासिनि

हे सुभ्रू, पद्मनेत्रे! तू माझे मन हरून नेलेस. मी शक्र, सर्व देवांचा अधीश आहे; हे मधुरहासिनी, मला स्वीकार आणि माझ्याशी एकरूप हो.

Verse 10

नार्युवाच । आभीरी त्रिदशाधीश तथाहं बहुभर्तृका । फलार्थं तु समायाता पतिता गिरिनिर्झरे

नारी म्हणाली—हे त्रिदशाधीश! मी आभीरी असून माझे अनेक पती आहेत. फळलाभासाठी आले होते, पण या गिरिनिर्झरात पडले आहे.

Verse 11

स्नात्वा रूपमिदं प्राप्ता सुरूपं च शुभं मया । दुर्ल्लभस्त्वं हि देवानां किं पुनर्मर्त्यजन्मनाम्

स्नान करून मला हे रूप मिळाले—सुंदर आणि शुभ. तू देवांनाही दुर्लभ आहेस; मग मर्त्यजन्मधाऱ्यांचे काय सांगावे!

Verse 12

वशगास्ते सुराः सर्वे मयि किं क्रियते स्पृहा । भज मां त्रिदशाधीश यथाकामं सुराधिप

सर्व देव तुझ्या अधीन आहेत; मग माझ्याविषयी स्पृहा कशाला? हे त्रिदशाधीश, हे सुराधिप! मला स्वीकार आणि इच्छेनुसार रम.

Verse 13

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तस्तया शक्रः कामयामास तां तदा । निवृत्तमदनो भूत्वा तामुवाच सुमध्यमाम्

पुलस्त्य म्हणाले—तिने असे म्हटल्यावर शक्राने तिला तेव्हा इच्छिले. पण काम आवरून, त्या सुमध्येला तो पुन्हा बोलला.

Verse 14

इन्द्र उवाच । वरं वरय कल्याणि यत्ते मनसि वर्त्तते । विनयात्तव तुष्टोऽहं दास्यामि वरमुत्तमम्

इंद्र म्हणाला—हे कल्याणी, तुझ्या मनात जे आहे तोच वर माग. तुझ्या विनयामुळे मी संतुष्ट आहे; मी तुला उत्तम वर देईन.

Verse 15

नार्युवाच । माघशुक्लतृतीयायां नरो वा वनिता तथा । स्नानं यः कुरुते भक्त्या प्रीताः स्युः सर्वदेवताः

स्त्री म्हणाली—माघ शुक्ल तृतीयेला पुरुष असो वा स्त्री, जो भक्तीने स्नान करतो, त्याने सर्व देवता प्रसन्न होतात.

Verse 16

सुरूपं जायतां तेषां दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि । मां नय त्वं सहस्राक्ष सुरावासं सुराधिप

त्यांना दिव्य सुरूप प्राप्त होवो—जे त्रिदशांनाही दुर्लभ आहे. हे सहस्राक्ष देवाधिप, मला देवांच्या निवासस्थानी घेऊन चल.

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवमस्त्विति तामुक्त्वा गृहीत्वा तां सुराधिपः । विमाने च तया सार्द्धं जगाम त्रिदिवं प्रति

पुलस्त्य म्हणाला—“एवमस्तु” असे म्हणून देवाधिपाने तिला स्वीकारले; आणि तिच्यासह विमानात बसून त्रिदिवाकडे प्रस्थान केले.

Verse 18

वपुः प्राप्तं तया यस्मात्तस्मात्पा र्थिवसत्तम । नाम्ना वपुरिति ख्याता सा बभूव वराप्सराः

तिला दिव्य वपु (देह) प्राप्त झाले म्हणून, हे राजश्रेष्ठा, ती ‘वपुर’ या नावाने प्रसिद्ध झाली आणि श्रेष्ठ अप्सरा बनली.

Verse 19

माघशुक्लतृतीयायां देवास्तस्मिञ्जलाशये । स्नानं सर्वे प्रकुर्वंति प्रभाते भक्तिसंयुताः

माघ शुक्ल तृतीयेला त्या जलाशयात देवगण पहाटे भक्तियुक्त होऊन सर्वजण स्नान करतात।

Verse 20

तत्रान्या देवकन्याश्च सिद्धयक्षांगनास्तथा । यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्मिन्काले नराधिप

तेथे इतर देवकन्या तसेच सिद्ध व यक्षांच्या स्त्रियाही असतात। हे नराधिप! जो त्या वेळी तेथे स्नान करतो—

Verse 21

रूपं च लभते तादृग्यादृग्लब्धं तया पुरा । सर्वे तत्र भविष्यंति सिद्धविद्याधरोरगाः

तिने पूर्वी जसे रूपलावण्य मिळविले होते तसेच तो प्राप्त करतो. आणि तेथे सिद्ध, विद्याधर व नाग सर्वजण उपस्थित असतील.

Verse 22

तस्यैव पूर्वदिग्भागे बिलमस्ति सुशोभनम् । यत्रागत्य प्रकुर्वंति स्नानं पातालकन्यकाः

त्याच्याच पूर्व दिशेच्या भागात एक अतिशय शोभिवंत गुहा आहे, जिथे पाताळकन्या येऊन स्नान करतात.

Verse 23

तत्र स्नात्वा गृहीत्वापो बिले तस्मिन्व्रजंति ताः । तत्र वैनायके पीठे महत्पाषाणजं जलम्

तेथे स्नान करून त्या पाणी घेऊन त्या गुहेत प्रवेश करतात. तेथे वैनायक-पीठावर महान शिळेतून उद्भवलेले विपुल जल आहे.

Verse 24

तेनोदकेन संयुक्तः सिद्धो भवति मानवः । गृहीत्वा तज्जलं यस्तु यत्र यत्राभिगच्छति

त्या पवित्र जलाशी संयुक्त झालेला मनुष्य सिद्ध होतो। आणि जो त्या जलास घेऊन जिथे-जिथे जातो—

Verse 25

स्वर्गे वा भूतले वापि न केनापि प्रधृष्यते । तत्रास्ति विवरद्वारे तिलकोनाम पादपः

स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर, त्याला कोणीही भंग करू शकत नाही। तेथे त्या विवरद्वाराशी ‘तिलक’ नावाचा वृक्ष उभा आहे।

Verse 26

तस्य पुष्पैः फलैश्चैव सर्वं कार्यं प्रसिद्ध्यति । भक्षणाद्धारणाद्वापि सिद्धो भवति मानवः

त्याच्या पुष्पांमुळे व फळांमुळे सर्व कार्य सिद्ध होते। ते भक्षण केल्याने किंवा धारण/जपून ठेवल्यानेही मनुष्य सिद्ध होतो।

Verse 27

तस्मिन्बिले तु पाषाणाः समन्ताच्छंखसन्निभाः । तेनोदकेन संस्पृष्टा भवंति च हिरण्मयाः

त्या बिळात सर्व बाजूंनी शंखासारखे दगड आहेत। त्या जलाच्या स्पर्शाने ते सुवर्णमय होतात।

Verse 28

वन्ध्या नारी जलं तत्र या पिबेत्तिलकान्वितम् । अपि वर्षशताब्दा च सद्यो गर्भवती भवेत्

जी वंध्या नारी तेथे तिलकयुक्त जल पिते, ती शंभर वर्षे अपत्यहीन असली तरी तत्क्षणी गर्भवती होते।

Verse 29

व्याधिग्रस्तोऽपि यो मर्त्त्यः स्नानं तत्र समाचरेत् । नीरोगो जायते सद्यो ग्रहग्रस्तो विमुच्यते

जो मर्त्य रोगग्रस्त असूनही तेथे स्नान करतो, तो तत्क्षणी निरोग होतो; आणि ग्रहपीडितही त्या क्षणी मुक्त होतो.

Verse 30

भूतप्रेतपिशाचानां दोषः सद्यः प्रणश्यति । तेनोदकेन संस्पृष्टे सर्वं नश्यति दुष्कृतम्

भूत-प्रेत-पिशाचांचे दोष तत्क्षणी नष्ट होतात; त्या जलाच्या स्पर्शाने सर्व दुष्कृत्येही नाहीशी होतात.

Verse 31

अपि कीटपतंगा ये पिशाचाः पक्षिणो मृगाः । तेनोदकेन ये स्पृष्टाः सद्यो यास्यंति सद्गतिम्

कीटक-पतंग, पक्षी, मृग—अगदी पिशाचही—जे त्या जलाने स्पर्शिले जातात, ते तत्क्षणी सद्गतीस जातात.

Verse 32

ययातिरुवाच । अप्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्माहात्म्यं भवता मम । कथितं रूपतीर्थस्य न भूतं न भविष्यति

ययाति म्हणाला—हे ब्राह्मण! आपण मला रूपतीर्थाचे जे माहात्म्य सांगितले, ते अत्यंत अद्भुत आहे; असे पूर्वी झाले नाही, पुढेही होणार नाही.

Verse 33

किमत्र कारणं ब्रह्मन्सर्वेभ्योऽप्यधिकं स्मृतम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि मे

हे ब्राह्मण! याला सर्वांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ का मानले जाते, याचे कारण काय? माझे कौतूहल फार आहे—सर्व काही विस्ताराने सांगा.

Verse 34

पुलस्त्य उवाच । तत्र पूर्वं तपस्तप्तमदित्या नृपसत्तम । इन्द्रे राज्यपरिभ्रष्टे बलौ त्रैलोक्यनायके । अवतीर्णश्चतुर्बाहुरदित्यां नृपसत्तम

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! तेथे पूर्वी अदितीने महान तप केले. इंद्र राज्यभ्रष्ट झाला आणि त्रैलोक्याचा नायक बळी झाला तेव्हा चतुर्भुज भगवान अदितीच्या उदरी अवतरले, हे राजश्रेष्ठ।

Verse 35

तस्मिञ्जाते महाविष्णावदित्या चासुरान्तके । गुप्तया विवरद्वारे भयाद्दानवसंभवात्

अदितीचा पुत्र, असुरांचा अंत करणारा महाविष्णू जन्मला तेव्हा दानवज शत्रूंच्या भयाने अदितीने त्याला एका गुप्त विवर-द्वारी लपवून ठेवले।

Verse 36

जातमात्रो हरिस्तस्मिन्स्थापितो निर्झरे तया । तस्मात्पवित्रतां प्राप्तं तीर्थं नॄणामभीष्टदम्

जन्मताच हरिला तिने त्या निर्झरात (पर्वत-झऱ्यात) ठेवले. म्हणून ते स्थान पवित्र तीर्थ झाले आणि लोकांना इच्छित फल देणारे ठरले।

Verse 37

न चान्यत्कारणं राजन्सत्यमेतन्मयोदितम् । माघशुक्लतृतीयायां तत्र जातस्त्रिविक्रमः

हे राजन्! याव्यतिरिक्त दुसरे कारण नाही—हे मी सत्य सांगितले आहे. माघ शुक्ल तृतीयेला तेथेच त्रिविक्रम जन्मला।

Verse 38

तिलकः सर्व वृक्षाग्र्यः पुत्रवत्परिपालितः । अदित्या सेवितो नित्यं स्वहस्तेन जलैः शुभैः

तिलक वृक्ष—सर्व वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ—पुत्रासारखा जपला गेला. अदिती नित्य स्वतःच्या हाताने शुभ जल देऊन त्याची सेवा करी।

Verse 39

एतत्ते सर्वमाख्यातं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । सर्वकामप्रदं नॄणामिह लोके परत्र च

हे सर्व मी तुला त्या तीर्थाचे परम उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे स्नान करावे. ते तीर्थ मनुष्यांना इहलोकी व परलोकी सर्व कामना प्रदान करणारे आहे.