Adhyaya 9

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । केदारमिति विख्यातं सर्वपापहरं नृणाम्

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! मग त्रैलोक्यात विख्यात ‘केदार’ नावाच्या तीर्थास जावे; ते मनुष्यांचे सर्व पाप हरून टाकणारे आहे।

Verse 2

यत्र मन्दाकिनी पुण्या सरस्वत्या समागता । तत्र स्नातो नरो राजन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

जिथे पुण्य मन्दाकिनी सरस्वतीला मिळाली आहे, तिथे, हे राजन्, स्नान करणारा मनुष्य सर्व कल्मषांपासून मुक्त होतो।

Verse 3

शृणु राजन्यथावृत्तमितिहास पुरातनम् । ऋषिभिर्बहुधा गीतमर्बुदे पर्वतोत्तमे

हे राजन्! जसे घडले तसेच हे प्राचीन इतिहासन ऐक; पर्वतोत्तम अर्बुदावर ऋषींनी ते अनेक प्रकारे गायिले आहे।

Verse 4

अजपालो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं स पाति नात्र संशयः

अजपाल हा नृपश्रेष्ठ सूर्यवंशात उत्पन्न झाला; तो सप्तद्वीपयुक्त पृथ्वीचे पालन करतो—यात संशय नाही।

Verse 5

न हस्तिनो न पादाता न चाश्वास्तस्य भूपतेः । न रथाश्च महाराज न कोशाश्च तथाविधाः

त्या भूपतीकडे ना हत्ती होते, ना पायदळ, ना घोडे; हे महाराज, ना रथ होते, ना तशा प्रकारची नेहमीची कोश-सम्पत्ती।

Verse 6

न गृह्णाति करं राजन्प्रजाभ्योथाधिकं नृप । राज्यं स ईदृशं चक्रे सर्वलोकहिते रतः

हे राजन्! तो नृप प्रजांकडून अधिक कर घेत नसे. सर्वलोकहितात रत होऊन त्याने तसेच धर्ममय राज्य निर्माण केले.

Verse 7

जातापराधो भूपृष्ठे जायते चेत्कथंचन । तं गत्वा निग्रहं तस्य चक्रुः शस्त्राणि तत्क्षणात्

पृथ्वीवर कधी कोणताही अपराधी उत्पन्न झाला, तर राजाची शस्त्रधारी सेना त्याच्याकडे जाऊन तत्क्षणी त्याचा निग्रह व दंड करीत असे.

Verse 8

एवमस्य नरेन्द्रस्य वर्त्तमानस्य भूतले । सुखेन रमते लोको राज्ये निहतकंटके

अशा रीतीने तो नरेन्द्र पृथ्वीवर राज्य करीत असताना राज्यातील कण्टक—अपराधी व उपद्रव—नष्ट झाले; म्हणून लोक सुखाने राहत होते.

Verse 9

कामं वर्षति पर्जन्यः सस्यानि रसवंति च । गावः प्रभूतदुग्धाश्च विद्यमाने नराधिपे

अशा नराधिपतीच्या उपस्थितीत मेघ यथाकाळ इच्छेप्रमाणे वर्षा करतात, धान्य रसाळ होते आणि गायी भरपूर दूध देतात.

Verse 10

केनचित्त्वथ कालेन वसिष्ठो भगवान्मुनिः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्य गेहमुपागतः

नंतर काही काळाने, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने भगवान् मुनि वसिष्ठ त्याच्या घरी पधारले.

Verse 11

तं दृष्ट्वा पूजयामास शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यपाद्यादिभिस्तथा

त्यांना पाहून त्याने शास्त्रोक्त मार्गाने पूजन केले—उठून स्वागत केले, नमस्कार केला आणि अर्घ्य, पाद्य इत्यादी अतिथिसत्काराचे विधी अर्पण केले।

Verse 12

एवं संपूजितस्तेन भक्त्या परमया नृप । सुखोपविष्टो विश्रांतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । राजर्षीणां कथाश्चक्रे देवर्षीणां तथैव च

अशा रीतीने परम भक्तीने पूजिला गेलेला मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ सुखाने बसून विश्रांती घेऊन राजर्षी व देवर्षी यांच्या कथा सांगू लागला।

Verse 13

ततः कथावसाने तु कस्मिंश्चिन्नृपसत्तम । पप्रच्छ विनयोपेतस्तं मुनिं शंसितव्रतम्

मग कथा संपल्यावर एका वेळी विनययुक्त असा श्रेष्ठ राजा व्रतप्रसिद्ध त्या मुनिला प्रश्न विचारू लागला।

Verse 14

अजपाल उवाच । अतीतानागतं विप्र वर्त्तमानं तथैव च । त्वं वेत्सि सकलं ब्रह्मंस्तपश्चर्याप्रभावतः

अजपाल म्हणाला—हे विप्र! भूत, भविष्य आणि वर्तमान असे सर्व तू जाणतोस; हे ब्रह्मन्! तपश्चर्येच्या प्रभावाने तू सर्वज्ञ आहेस।

Verse 15

कौतुकं हृदि मे जातं वर्त्तते मुनिपुंगव । प्रसादः क्रियतां मह्यं कथयस्व प्रसादतः

हे मुनिपुंगव! माझ्या हृदयात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे; माझ्यावर कृपा करून आपल्या प्रसादाने मला सांगावे।

Verse 16

वसिष्ठ उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल यत्ते मनसि वर्त्तते । कथयिष्यामि तत्सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

वसिष्ठ म्हणाले—हे राजसिंहा! तुझ्या मनात जे आहे ते सांग. ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी ते सर्व तुला सांगीन.

Verse 17

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन ममैतद्राज्यमुत्तमम् । निष्कण्टकं सदा क्षेमं सर्वकामसमन्वितम्

राजा म्हणाला—कोणत्या कर्मविपाकामुळे मला हे उत्तम राज्य प्राप्त झाले, जे सदैव निष्कंटक, नित्य क्षेम-कल्याणयुक्त आणि सर्व कामनांनी परिपूर्ण आहे?

Verse 18

न दीनो न च दुःखार्त्तो व्याधिग्रस्तो न कोऽपि च । विद्यते मम राज्ये च न दरिद्रो महामुने

माझ्या राज्यात कोणी दीन नाही, कोणी दुःखाने पीडित नाही, कोणी व्याधिग्रस्तही नाही; आणि हे महामुने, माझ्या राज्यात दरिद्री कोणीच नाही.

Verse 19

नारीयं मम साध्वी च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मच्चित्ता मद्गतप्राणा नित्यं मम हिते रता । अनया चिंतितं ब्रह्मन्सर्वं विस्तरतो वद

ही माझी साध्वी नारी—पत्नी—मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे. तिचे चित्त माझ्यात स्थिर आहे, तिचे प्राण माझ्यातच गुंतले आहेत, आणि ती नित्य माझ्या हितात रत असते. हे ब्राह्मण, तिने जे काही मनात ठरविले आहे ते सर्व विस्ताराने सांगा.

Verse 20

किं दानस्य प्रभावेन व्रतयागस्य वा मुने । तपसो वा मुनिश्रेष्ठ व्रतस्य नियमस्य च

हे मुने! हे दानाच्या प्रभावाने आहे काय, की व्रत व यज्ञ यांच्या फलाने? अथवा हे मुनिश्रेष्ठा, तपस्येने, किंवा व्रत-नियमांच्या पालनाने?

Verse 21

जन्मान्तरकृतं पुण्यं परं कौतूहलं हि मे । कथयस्व प्रसादेन विस्तरेण द्विजोत्तम

पूर्वजन्मी केलेले माझे पुण्य मला फारच कुतूहल वाटते। हे द्विजोत्तम, कृपा करून ते सविस्तर आणि पूर्णपणे सांगावे।

Verse 22

वसिष्ठ उवाच । शृणु सर्वं महीपाल विस्तरेण च कथ्यते । न च मन्युस्त्वया कार्यो न च व्रीडा महामते

वसिष्ठ म्हणाले—हे महीपाल, सर्व ऐक; हे सर्व सविस्तर सांगितले जाईल। हे महामते, तुला ना राग करावा, ना लाज वाटू द्यावी।

Verse 23

अन्यदेहांतरे राजञ्छूद्रजातिसमुद्भवः । शूद्रजातिरियं साध्वी तव पत्नी ह्यभूत्पुरा

हे राजन्, दुसऱ्या देहात तू शूद्रजातीत जन्मला होतास; आणि ही साध्वी—तुझी पत्नी—ही पूर्वी शूद्रजातीतलीच होती।

Verse 24

केनचित्त्वथ कालेन दुर्भिक्षे समुपस्थिते । अन्नक्षयान्महाराज सर्व लोकः क्षुधार्दितः

नंतर एका काळी दुर्भिक्ष आले. हे महाराज, अन्नाचा क्षय झाल्याने सर्व लोक उपासमारीने पीडित झाले।

Verse 25

ततस्त्वं भार्यया सार्द्धमन्यदेशांतरे गतः । समारुह्य च कृच्छ्रेण कस्मिंश्चिद्गिरिनिर्झरे

मग तू पत्नीसमवेत दुसऱ्या देशात गेला; आणि मोठ्या कष्टाने एका पर्वत-निर्झरापाशी चढून पोहोचलास।

Verse 26

त्वया दृष्टं मनोहारि शुभं पंकजकाननम् । तत्र स्नात्वा पयः पीत्वा पितृदेवाः प्रतर्पिताः

तू तेथे मनोहर व शुभ असे कमळांचे कानन पाहिले. तेथे स्नान करून व तेथील जल प्राशन करून तू पितरांना व देवांना तर्पण देऊन संतुष्ट केलेस.

Verse 27

मनसा चिंतितं ह्येतत्पद्मान्यादाय करोम्यहम् । विक्रयं येन चाहारो भवेन्मम च सर्वथा

तो मनात विचार करू लागला—“ही कमळे तोडून नेऊन मी विकीन, ज्यायोगे सर्व प्रकारे माझ्या अन्नाची व्यवस्था होईल.”

Verse 28

ततः पद्मानि भूरीणि गृहीत्वा भार्यया सह । गतो यत्र जनो भूरि गतः पार्थिवसत्तम

मग तो अनेक कमळे घेऊन, पत्नीसमवेत तो त्या ठिकाणी गेला जिथे फार लोक जमले होते, हे राजश्रेष्ठा.

Verse 29

न केऽपि प्रति गृह्णंति लोका दुर्भिक्षपीडिताः । भ्रमितस्त्वं च सर्वत्र श्रांतो वैराग्यमागतः

परंतु दुर्भिक्षाने पीडित लोकांनी ते कोणीही स्वीकारले नाही. सर्वत्र भटकून तू थकलास आणि वैराग्याला प्राप्त झालास.

Verse 30

ततो दिनावसाने तु गुहामेकां समाश्रितः । भूमौ पद्मानि निक्षिप्य क्षुधाविष्टः प्रसुप्तवान्

मग दिवसाच्या शेवटी तो एका गुहेचा आश्रय घेऊन बसला. कमळे भूमीवर ठेवून, भुकेने व्याकुळ होऊन तो झोपून गेला.

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु कर्णयोस्ते समागतः । पठतां द्विजमुख्यानां ध्वनिर्वेदपुराणयोः

त्याच वेळी तुमच्या कानांवर वेद-पुराणांचे पठण करणाऱ्या श्रेष्ठ द्विजांचा पवित्र ध्वनी येऊन पोहोचला।

Verse 32

तं श्रुत्वा सहसोत्थाय ज्ञात्वा जागरणं ततः । पद्मान्यादाय तत्रैव सभार्यः शिवमंदिरे

तो ध्वनी ऐकताच तो त्वरित उठला; हे रात्रिजागर आहे असे जाणून कमळे घेऊन पत्नीसमवेत तिथल्याच शिवमंदिरात गेला।

Verse 33

तत्र नागवती वेश्या शिवरात्रिपरायणा । केदारे परया भक्त्या करोति निशि जागरम्

तेथे नागवती नावाची वेश्या शिवरात्रिव्रतपरायण होऊन केदारात परम भक्तीने रात्री जागरण करीत होती।

Verse 34

तस्याः पार्श्वे स्थिता दासी त्वया पृष्टा नरेश्वर । देवस्य पुरतो बाले किमर्थं रात्रिजागरम्

हे नरेश्वर, तिच्या शेजारी उभी असलेल्या दासीला तू विचारलेस—“बाळे, देवासमोर हे रात्रिजागर कशासाठी करतात?”

Verse 35

तयोक्तं शिवरात्र्यां वै वेश्येयं वरवर्णिनी । कुरुते नागवती नाम रात्रौ भक्त्या च जागरम्

ती म्हणाली—“खरोखर शिवरात्रिला ही सुंदरवर्णी वेश्या, नागवती नावाची, रात्री भक्तीने जागरण करते.”

Verse 36

यः श्रद्धाभक्तिसंयुक्तः कुरुते रात्रिजागरम् । पूजयित्वा महादेवं स याति परमं पदम्

जो श्रद्धा-भक्तियुक्त होऊन रात्रिजागरण करतो व महादेवाची पूजा करतो, तो परम पदास प्राप्त होतो।

Verse 37

कृत्वोपवासं पद्मैर्य्यः पूजयेत्त्र्यंबकं नरः । स याति रुद्रसालोक्यं सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः

जो मनुष्य उपवास करून कमळांनी त्र्यंबक (शिव) यांची पूजा करतो, तो रुद्रसालोक्याला जातो व अप्सरागणांनी सेविला जातो।

Verse 38

सकामो लभते कामान्देवैरपि सुदुर्ल्लभान् । स त्वं पद्मानि मे देहि कांचनं च पलत्रयम् । एतेषां मूल्यमादाय प्राणाधारं समाचर

सकाम भावानेही पूजन करणारा देवांनाही दुर्लभ अशा इच्छा प्राप्त करतो. म्हणून मला ही पद्मे दे आणि तीन पल वजनाचे सुवर्णही दे; त्यांचे मूल्य घेऊन जीवननिर्वाह कर।

Verse 39

ततस्त्वं भार्यया चोक्तो गृह्यमाणे च कांचने । न ग्राह्यं मूल्यमेतेषां त्वया नाथ कथंचन

मग तू सुवर्ण घ्यायला लागलास तेव्हा तुझ्या पत्नीने म्हटले—“नाथ, यांचे मूल्य तू कधीही घेऊ नकोस.”

Verse 40

उपवासो बलाज्जातो ह्यन्नाभावाद्वयोरपि । पद्मैरेभिर्हरः पूज्यो द्वाभ्यामेवाद्य निश्चयम्

आपल्या दोघांनाही अन्न नसल्यामुळे हा उपवास विवशतेने झाला आहे. म्हणून आज निश्चयाने या पद्मांनी आपण दोघेही हर (शिव) यांची पूजा करूया।

Verse 41

इदं त्वयाऽद्य कर्त्तव्यं त्याज्यमस्यास्तु कांचनम् । भार्याया वचनं श्रुत्वा तैः पद्मैः पूजितः शिवः

“हे आज तुला हेच करावयाचे; हे कांचन त्यागावे.” पत्नीचे वचन ऐकून त्याने त्या कमळांनी शिवाची पूजा केली.

Verse 42

श्रद्धया च सभार्येण जागरं च शिवाग्रतः । कृतं त्वया महाराज भार्यया शिवमंदिरे

श्रद्धेने पत्नीसमवेत तू शिवासमोर जागरण केलेस; हे महाराज, शिवमंदिरात पत्नीसमवेत हे तू केलेस.

Verse 43

पुराणश्रवणं जातं तत्र पार्थिवसत्तम । शिवरात्र्यां महाराज पद्मैस्तु पूजितः शिवः

तेथे, हे राजश्रेष्ठा, पुराणश्रवण झाले; आणि शिवरात्रीस, हे महाराज, कमळांनी शिवाची पूजा झाली.

Verse 44

केदारस्याग्रतो भक्त्या रात्रौ जागरणं तथा । कृतं त्वया महाराज एकाग्रेण च चेतसा

केदारासमोरही तू भक्तीने रात्रौ जागरण केलेस; हे महाराज, एकाग्र चित्ताने तू हे केलेस.

Verse 46

ततः कालांतरेणैव कालधर्मं गतो भवान् । भार्येयं च त्वया सार्धं संप्रविष्टा हुताशनम्

नंतर काही काळाने तू कालधर्मास प्राप्त झालास (देहांत झाला); आणि ही पत्नीही तुझ्यासह हुताशनात, अग्नीत, प्रविष्ट झाली.

Verse 47

ततो जाता महाराज दशार्णाधिपतेः सुता । वैदेहे नगरे राजा जातस्त्वं पार्थिवोत्तम

त्यानंतर, हे महाराज, दशार्णाधिपतीची कन्या उत्पन्न झाली; आणि हे राजश्रेष्ठ, वैदेह नगरात तू राजा म्हणून जन्मास आलास।

Verse 48

अजपाल इति ख्यातो नाम्ना च धरणीतले । सर्वेषां प्राणिनां त्वं च वल्लभो नृपसत्तम

धरणीतलावर तू ‘अजपाल’ या नावाने प्रसिद्ध आहेस; आणि हे नृपश्रेष्ठा, तू सर्व प्राण्यांचा प्रिय आहेस।

Verse 49

एतस्मात्कारणाज्जाता भार्येयं प्राणसंमता । भूयोऽपि तव संजाता यन्मां त्वं परिपृच्छसि

याच कारणामुळे ही पत्नी—प्राणासमान प्रिय—उत्पन्न झाली; आणि तू मला जे विचारतोस त्याप्रमाणे ती पुन्हा तुझ्याशी संलग्न झाली आहे।

Verse 50

तस्य देवस्य माहात्म्यात्केदारस्य महीपतेः । राज्यं ते सुखदं नृणां तथा निहतकण्टकम्

हे महीपते, त्या देव केदाराच्या माहात्म्यामुळे तुझे राज्य प्रजेस सुखद झाले आणि त्यातील कण्टक—उपद्रव व शत्रू—नष्ट झाले।

Verse 51

प्राप्तं त्वया महाराज केदारस्य प्रसादतः । येन त्वं सैन्यहीनोऽपि पृथिवीं परिरक्षसि

हे महाराज, केदाराच्या प्रसादाने हे सर्व तुला प्राप्त झाले; ज्यामुळे तू सैन्य नसतानाही पृथ्वीचे रक्षण करतोस।

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः । गमनाय मतिं चक्रे केदारं प्रति भूमिपः

पुलस्त्य म्हणाले—ते वचन ऐकून राजा विस्मयाने भरून गेला. मग त्या भूमिपतीने केदारास जाण्याचा निश्चय केला.

Verse 53

स गत्वा पर्वते रम्ये पूजयित्वा च तं विभुम् । शिवरात्रिपरः सम्यग्वर्षेवर्षे बभूव ह

तो रम्य पर्वतावर गेला आणि त्या विभु प्रभूची पूजा करून शिवरात्रिव्रतास पूर्णतः तत्पर झाला; वर्षानुवर्षे ते विधिपूर्वक पाळू लागला.

Verse 54

पुत्रं राज्ये च संस्थाप्य ततोऽर्बुदमथागमत् । प्राप्तो मुक्तिं ततो भूयः सभार्यस्तत्प्रभावतः

पुत्राला राज्यावर बसवून तो नंतर अर्बुदास आला. पुढे त्या (केदार)च्या प्रभावाने तो पत्नीसमवेत मोक्षास प्राप्त झाला.

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं केदारस्य महीपते । माहात्म्यं शुभदं नृणां सर्व पापप्रणाशनम्

हे महीपते! केदाराचे हे सर्व माहात्म्य तुला सांगितले आहे—जे मनुष्यांस शुभदायक व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 56

माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवरात्रिरिति ख्याता भूतलेऽस्मिन्महामते

हे महामते! माघ व फाल्गुन यांच्या मध्ये, कृष्णपक्षातील चतुर्दशी तिथी या भूतलावर ‘शिवरात्रि’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 57

तस्यां तु सर्वथा राजन्यात्रां तस्य समाचरेत् । केदारस्य महाराज प्रकुर्यात्पूजनं नृप

हे राजन्, त्या शिवरात्रीस निश्चयाने यात्रा करावी; आणि हे महाराज, हे नृपा, केदारनाथाचे पूजन अवश्य करावे।

Verse 58

माघकृष्णचतुर्दश्यां यः कुर्यात्तत्र जागरम् । कृतोपवासो नृपते शिवलोकं स गच्छति

हे नृपते, जो माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तेथे उपवास करून जागरण करतो, तो शिवलोकास प्राप्त होतो।

Verse 59

स्नात्वा गंगासरस्वत्योः संगमे सर्वकामदे । ये प्रपश्यन्ति केदारं ते यास्यंति परां गतिम्

गंगा व सरस्वती यांच्या संगमात—सर्वकामद स्थानी—स्नान करून जे केदारनाथाचे दर्शन घेतात, ते परम गतीस प्राप्त होतात।

Verse 60

कुण्डे केदारसंज्ञे यः प्रपिबेद्विमलं जलम् । सप्तपूर्वान्सप्त परान्पूर्वजांस्तारयेत्तु सः

केदारसंज्ञ कुंडातील निर्मळ जल जो प्राशन करतो, तो आपल्या पूर्वजांना—सात पिढ्या मागे व सात पिढ्या पुढे—तारतो।

Verse 61

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्त्या परमया नृप । सोऽपि पापैर्विमुच्येत केदारस्य प्रभावतः

हे नृपा, जो हे नित्य परम भक्तीने ऐकतो, तोही केदाराच्या प्रभावाने पापांतून मुक्त होतो।