Adhyaya 47
पुलस्त्य राजाला प्रसिद्ध गौतमाश्रम तीर्थाकडे जाण्यास सांगतात—जिथे पूर्वी धर्मनिष्ठ मुनी गौतमांनी तपश्चर्या केली होती. त्यांनी भक्तिभावाने महादेवाची आराधना केली असता पृथ्वी भेदून एक महान लिंग प्रकट झाले; त्या स्थानी शैव सान्निध्याचा विशेष आविष्कार झाला. तेव्हा आकाशवाणी झाली—लिंगाची पूजा करा आणि वर मागा. गौतमांनी वर मागितला की आश्रमात सदैव देवसन्निधी राहो आणि जो कोणी श्रद्धेने तेथे शिवदर्शन करील तो ब्रह्मलोकास जावो. विशेष विधान असे की माघ कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस दर्शन केल्यास परा गती प्राप्त होते. यानंतर जवळच्या पवित्र कुंडाचे माहात्म्य सांगितले आहे—तेथे स्नान केल्याने कुलोद्धार होतो. तेथे केलेले श्राद्ध, विशेषतः इन्दुसंक्षय (चंद्रक्षय/ग्रहण-संयोग) काळी, गयाश्राद्धासमान पुण्य देते; आणि तिळदान तिळांच्या संख्येनुसार दीर्घ स्वर्गवास देतो. गोदावरीच्या सिंहस्थ-स्नानादि प्रसिद्ध तीर्थफळांचा उल्लेख करून या तीर्थाचे पुण्य व्यापक धर्मकालनियमांत प्रतिष्ठित केले आहे.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपूर्णं गौतमाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं गौतमेन महात्मना
पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! मग तू संपन्न गौतमाश्रमास जा; जिथे पूर्वी महात्मा गौतमांनी तपश्चर्या केली होती।
Verse 2
पुराऽसीद्गौतमो नाम मुनिः परमधार्मिकः । स भक्त्याऽराधयामास देवदेवं महेश्वरम्
प्राचीन काळी गौतम नावाचे परमधार्मिक मुनी होते. त्यांनी भक्तिभावाने देवदेव महेश्वराची आराधना केली।
Verse 3
भक्त्याऽराधयमानस्य निर्भिद्य धरणीतलम् । समुत्तस्थौ महल्लिंगं परं माहेश्वरं नृप
तो भक्तीने आराधना करीत असता भूमितल विदीर्ण झाले; आणि हे नृपा! परम माहेश्वराचे महान लिंग प्रकट होऊन वर उठले।
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । पूजयैतन्महल्लिंगं त्वद्भक्त्या समुपस्थितम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते
त्याच वेळी एक अशरीरी वाणी म्हणाली—“तुझ्या भक्तीने प्रकट झालेल्या या महालिंगाची पूजा कर. तुझे कल्याण होवो; मनात जे आहे तो वर माग।”
Verse 5
गौतम उवाच । अत्राश्रमपदे देव त्वया शम्भो जगत्पते । सदा कार्यं हि सान्निध्यं यदि तुष्टो मम प्रभो
गौतम म्हणाले—हे देव, हे शंभो जगत्पते! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर या आश्रमस्थानी आपले नित्य सान्निध्य स्थिर राहो।
Verse 6
यस्त्वां पश्यति सद्भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छतु
जो कोणी सद्भक्तीने तुमचे दर्शन करतो, तो ब्रह्मलोकास जावो।
Verse 7
आकाशवाण्युवाच । माघमासे चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां वीक्षयिष्यति । कृष्णायां ब्राह्मणश्रेष्ठ स यास्यति परां गतिम्
आकाशवाणी म्हणाली—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! माघ महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस जो येथे माझे दर्शन करील, तो परम गतीस जाईल।
Verse 8
एवमुक्त्वा ततो वाणी विरराम महीपते । तत्रास्ति कुण्डमपरं पवित्रं जलपूरितम् । तत्र स्नातो नरः सद्यः कुलं तारयतेऽखिलम्
असे बोलून, हे राजन्, ती वाणी शांत झाली। तेथे निर्मळ जलाने भरलेले आणखी एक पवित्र कुंड आहे; त्यात स्नान करणारा मनुष्य तत्क्षणी आपल्या संपूर्ण कुलाचा उद्धार करतो।
Verse 9
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं विशेषादिन्दुसंक्षये । गयाश्राद्धफलं तस्य सकलं जायते ध्रुवम्
जो तेथे श्राद्ध करतो—विशेषतः चंद्रक्षय, म्हणजे अमावास्येच्या वेळी—त्याला निश्चयाने गयाश्राद्धाचे संपूर्ण फळ प्राप्त होते।
Verse 10
तत्र दानं प्रशंसंति तिलानां मुनिपुंगवाः । तिलसंख्यानि वर्षाणि दानात्स्वर्गे वसेन्नृप
तेथे मुनिश्रेष्ठ तिळदानाची प्रशंसा करतात। हे नृपा! जितके तिळ दान केले, तितकी वर्षे दानकर्ता स्वर्गात वास करतो।
Verse 11
अर्बुदे गौतमी यात्रा सिंहस्थे च बृहस्पतौ । अमायां सोमवारेण द्विषड्गोदावरीफलम्
अर्बुदात, सिंहस्थ बृहस्पतीच्या काळी गौतमी (गोदावरी) तीर्थयात्रा—सोमवती अमावास्येला केली असता—गोदावरीत सहा वेळा स्नान केल्याएवढे पुण्य मिळते।
Verse 12
षष्टिवर्षसहस्राणि भागीरथ्यवगाहने । सकृद्गोदावरीस्नानात्सिंहस्थे च बृहस्पतौ
भागीरथीत साठ हजार वर्षे अवगाहन केल्याचे जे फळ, तेच पुण्य सिंहस्थ बृहस्पतीच्या काळी गोदावरीत एकदा स्नान केल्याने मिळते, असे सांगितले आहे।
Verse 47
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशातिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘गौतमाश्रम-तीर्थ-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।