Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

वसिष्ठ म्हणाले— पूर्वी गौतम नावाचे एक महातपस्वी मुनि होते. त्यांची प्रिय, यशस्वी धर्मपत्नी अहिल्या होती.

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

त्या मुनिने तेव्हा शेकडो शिष्यांना अध्यापन केले. श्रुती-शास्त्राच्या अध्ययनात ते पारंगत झाल्यावर त्यांना त्यांच्या-त्यांच्या घरी पाठविले.

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

त्यांचा आणखी एक शिष्य गुरु-भक्तीत परायण होता. उत्तंक नावाचा तो मेधावी तरुण गुरूच्या मठ-गृहातच राहात असे.

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

जरीने ग्रासलेला असतानाही त्यांनी त्याला निरोप दिला नाही; आणि उत्तंकही उत्तम शिष्यधर्मामुळे गुरूच्या शिरावरील पांढरे केससुद्धा जाणला नाही।

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

कर्तव्यकर्मात निपुण व विद्येत पारंगत असूनही, काही काळाने तो काष्ठ आणण्यासाठी आश्रमाबाहेर गेला।

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

भरपूर काष्ठ घेऊन तो उत्तम आश्रमात परत आला; आणि तेथे भूमीवर काष्ठाचा गठ्ठा ठेवला।

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

तेव्हा काष्ठात अडकलेली एक पांढरी जटा त्याने पाहिली; ती पाहून तो दुःखी झाला आणि दीनपणे मनात विचार करू लागला।

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

“धिक् धिक्! माझे जीवन व्यर्थ झाले; कामात रत राहूनही काय लाभ? मी मूर्खपणाने कधी पत्नी-गृहस्थीचा संग्रहच केला नाही।”

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

“माझ्या शिथिलतेने व दुर्बुद्धीने माझा कुलच्छेद होईल।” असे म्हणत, गुरुपत्नीने पाहिल्यावर त्या वेळी उत्तंक दुःखाने व्याकुळ झाला।

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

त्याने आपले दुःख तत्काळ गौतमांना निवेदिले। गौतमांनी “तथास्तु” असे म्हणत मृदुवाणीने त्याच्याशी बोलले।

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

“वत्सा, तू घरी जा; अग्निहोत्रादी कर्मे विधिपूर्वक पाळ; पत्नीसमवेत—यात संशय नाही।”

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

गुरूंनी असे सांगितल्यावर तो गुरूंना म्हणाला—“स्वामी, गुरुदक्षिणा मागा; मी निःसंशय देईन।”

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

गौतम म्हणाले—“वत्सा, तू नेहमी माझी महान सेवा केलीस; त्यानेच मी पूर्ण तृप्त आहे—यात संशय नाही।”

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

उत्तंक म्हणाला—स्वामी, माझ्याकडून काहीतरी स्वीकारा; त्यामुळे माझ्या हृदयाला समाधान होईल. मुनिश्रेष्ठ, आपल्या कृपेने मी विद्येत पारंगत झालो आहे.

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

गौतम म्हणाले—पुत्रा, मला काहीही स्वीकारायचे नाही; तुझ्या सेवेमुळे मी संतुष्ट आहे. तुझ्याकडून धन नको; आनंदाने घरी जा.

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

गुरूंचे बोलणे ऐकून तो गुरुपत्नीला म्हणाला—माते, माझ्याकडून काहीतरी स्वीकारा; माझ्या हृदयाला समाधान द्या.

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

गुरुपत्नी म्हणाली—पुत्रा, सौदासाकडे जा आणि माझी आज्ञा त्वरित पाळ. त्याची प्रिय, यशस्वी धर्मपत्नी मदयन्ती आहे.

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

पुत्रा, मदयन्तीची ती कुंडले लवकर आण. पाचव्या दिवशी तू परत आला नाहीस तर मी तुला शाप देईन.

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

गुरुपत्नीने असे सांगितल्यावर तो तत्काळ निघाला. सौदासाच्या घरी पोहोचून त्याने त्याला वाघासारख्या मुखाचा पाहिले.

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

भक्षणासाठी जवळ आलेल्या ब्राह्मणाला पाहून तो म्हणाला— “हे विप्र, मी नक्कीच तुला भक्षण करीन; यात संशय नाही.”

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

उत्तंक म्हणाला— “हे नराधिप, तू मला अवश्य भक्षण कर; पण एक गोष्ट ऐक. तात, मला ती कुंडले दे; ती गुरूंना देऊन मी पुन्हा येईन. मग मला भक्ष; तू आपल्या कार्यापासून वंचित राहू नकोस.”

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

सौदास म्हणाला— “ज्या दुर्गयुक्त राजमहालात माझी प्रिया राहते तिथे जा. हे द्विज, प्राणभयाने सावधपणे तिच्यापाशी पोहोच.”

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

“माझ्या वचनाने तिच्याकडे माग; ती तुला कुंडले देईल. आणि तू याव्यतिरिक्त दुसरे काही करू नकोस—हे सत्य आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.”

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

वसिष्ठ म्हणाले—श्रेष्ठ द्विज मदयन्तीच्या समीप जाऊन म्हणाला, “देवि, मला कुंडले द्या; राजा सौदासाने तुला तसे सांगितले आहे.”

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

मदयन्ती म्हणाली—“हे विप्र, हे द्विजश्रेष्ठ, कुंडलांविषयी मला अजूनही संशय आहे. राजाचे अभिज्ञान घेऊन ये आणि मला दाखव.”

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

तो त्वरेने राजाकडे गेला आणि अभिज्ञान मागितले.

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

सौदास म्हणाला—“ज्यांशिवाय सुगती नाही आणि जे खरोखर दुर्गतीकडे नेतात—हे द्विजश्रेष्ठ, जाऊन त्या साध्वीला माझे हे वचन सांग. मग ती नक्कीच रत्नजडित कुंडले देईल.”

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

वसिष्ठ म्हणाले—अभिज्ञान घेऊन तो गेला आणि तिला ते सादर केले.

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

मग तिने त्याला कुंडले देऊन म्हटले— “हे द्विजा, माझी कुंडले घे. हे द्विजश्रेष्ठा, यत्नपूर्वक ती घेऊन जा.”

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

“हे द्विजा, तक्षक नागाला या कुंडलांची नेहमीच इच्छा असते.” असे म्हणत ‘तथेति’ म्हणून त्याने ती उचलली; विस्मयाने त्याचे डोळे फुलले. मग कौतुकाने परत येऊन त्याने राजाला हे वचन सांगितले.

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

“हे भूपा, अभिज्ञान म्हणून ही तेजस्वी कुंडले मला मिळाली; पण संदेशाचा अर्थ मला कळला नाही, म्हणून मी पुन्हा परत आलो आहे.”

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

“कौतुकापोटी, हे राजन्, आपल्या कार्याची खरी स्थिती मला सांगा—कोणांशिवाय सुगती नाही, आणि कोण दुर्गतीकडे नेतात?”

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

सौदास म्हणाला— “हे विप्रा, द्विजांची योग्य आराधना केली तर ते सुगती देतात; आणि ते असंतुष्ट झाले तर दुर्गती देतात—जसे पूर्वी माझ्याबाबत तत्क्षणी घडले.”

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

महात्मा वसिष्ठांनी दिलेला माझा शाप एवढाच आहे. त्यांनी सांगितले होते—जेव्हा कोणी तुला एक विशिष्ट प्रश्न विचारेल, तेव्हा शापाची अट पूर्ण होईल.

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

तेव्हा तू दोषमुक्त होशील—यात संशय नाही. हे द्विजोत्तम, तुझ्या कृपेने मीही शापातून मुक्त झालो. सात्त्विक, पवित्र धाम प्राप्त करून जा, हे विप्र; तुला नमस्कार.

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

वसिष्ठ म्हणाले—उत्तंक त्या प्रकारे मुक्त होऊन त्वरेने मार्गास लागला. चालता चालता तीव्र भुकेने व्याकुळ होऊन त्याने बिल्वफळे पाहिली.

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

मग त्याने कृष्णाजिनात कुण्डले बांधून ती भूमीवर ठेवली. फळांची इच्छा आणि भुकेने दबलेला तो मुनि (झाडावर) चढला.

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

त्याच वेळी पन्नगश्रेष्ठ तक्षकाने कुण्डले झडप घालून घेतली आणि त्वरेने दक्षिणेकडे तोंड करून निघून गेला.

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

तेव्हा फलाहारी उत्तंक भूमीवर उतरून, महान वेगाने प्रेरित होऊन, सर्वत्र शोध घेऊ लागला।

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

तो समोरून जवळ येताना पाहून, श्रेष्ठ नाग घन अंधाराने वेढलेल्या भयानक गुहेत शिरला।

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

उत्तंकही त्या गुहेत पोहोचला; अंधाराने वेढलेल्या आत शिरून, लाकडी दंड घेऊन क्रोधाने तत्काळ खोदू लागला।

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

गुरुकार्यामुळे तो क्लेशात व दुःखी आहे असे पाहून, पाकशासन इंद्राने त्याच्या दंडाच्या टोकावर वज्र बसविले।

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

मग त्याने त्वरेने भूमीचा पृष्ठभाग फाडला आणि कुंडलांच्या शोधात भटकत पाताळात प्रवेश केला।

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

तेथे त्याने सर्वथा शुभलक्षणांनी युक्त असा पूर्ण पांढरा घोडा पाहिला. तो म्हणाला—“माझ्या गुह्य अंगाला स्पर्श कर; मग तुझे कार्य सिद्ध होईल.”

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

त्याने तसेच त्वरित केले; तेव्हा धूर उठला. त्या पर्वतासारख्या अग्नीने सर्वत्र पाताळ व्यापून टाकले.

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

मग सर्व नाग व्याकुळ होऊन धावून आले. तक्षकाला पुढे करून ते कुंडले घेऊन आले; ती उत्तंकाला देऊन नमस्कार करून आपल्या धामास परत गेले.

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

वसिष्ठ म्हणाले—मग आश्वस्त झालेल्या त्या द्विजोत्तमास तो म्हणाला—“हे द्विजश्रेष्ठा, मी अग्नि आहे; ज्याची तू पूर्वी गुरूंच्या आज्ञेने आराधना केली होतीस.”

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

तू दुःखी होऊन येथे आला आहेस हे जाणून, करुणेने प्रेरित होऊन मी येथे आलो आहे. म्हणून, हे भगवन्, शीघ्र माझ्या पाठीवर आरूढ हो.

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

मी तुला तेथे नेईन, जिथे सर्वगुणनिधान गुरु निवास करतात. त्याच्या पाठीवर आरूढ होऊन तो आश्रमाकडे निघाला.

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

त्याच क्षणी तो गौतमांच्या निवासस्थानी पोहोचला. आणि त्याच वेळी अलंकारांनी सजलेली अहल्या तेथे होती.

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

स्नान करून साध्वी पत्नी पतीजवळ आली व म्हणाली—“आज उत्तंक आला नाही तर मी निश्चयच शाप देईन.”

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

तो गुरुकर्तव्यांत शिथिल झाला आहे असे मला दिसताच, तिचे वाक्य संपताच उत्तंक दिसून आला.

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

प्रसन्न मुखाने, हर्षित होऊन, कुंडलांची जोडी घेऊन तो भक्तिभावाने नमस्कार करून ती तिला अर्पण करू लागला.

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

ते पाहताच त्या साध्वीने तत्क्षणी ते कर्णांवर धारण केले। मग तिने उत्तंकाला त्वरेने त्याच्या स्वगृही परत जाण्यास निरोप दिला।

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

वसिष्ठ म्हणाले—तक्षक व उत्तंक यांच्या कारणाने हा विवर निर्माण झाला. गायीच्या हितासाठी त्या खड्ड्याचे पूरण कसे करावे याचा मी नित्य विचार करीत असतो।

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

म्हणून तू हे त्वरित भरून टाक; येथे या कार्यास दुसरा कोणी समर्थ नाही. हे नगश्रेष्ठा, शीघ्र कर आणि निःसंशय माझे कार्य सिद्ध कर।