Adhyaya 29

Verse 1

पौलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

पौलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ, त्यानंतर उत्तम कपिला-तीर्थास जावे; जिथे विधिपूर्वक स्नान केलेला मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 2

पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा । नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः

पूर्वी सुप्रभ नावाचा एक नृपती होता, जो परकीय वीरांचा संहार करणारा होता. तो नित्य मृगयेत आसक्त असे आणि मृगांना इजा करण्यातच रममाण असे.

Verse 3

न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे । तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने

स्त्रिया, भोग-विलास, घोडे-रथ किंवा हत्ती यांत त्याची तशी आसक्ती नव्हती; जशी आसक्ती त्याला शिकारात मृगांना चिरडून मारण्यात होती.

Verse 4

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः । अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्

एकदा, हे नृपश्रेष्ठ, तो मृगयेत आसक्त होऊन अर्बुद पर्वतावर गेला. तेथे उताराच्या वनप्रदेशात त्याने पिल्लांनी वेढलेली एक मृगी पाहिली.

Verse 5

स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः । सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा

ती स्नेहाने आपल्या पिल्लाला स्तनपान घालत होती; पिल्लू आईच्या दुधावर अनुरक्त होते. तेवढ्यात नतपर्व असलेल्या त्याच्या बाणाने ती सहसा विद्ध झाली.

Verse 6

अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् । द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्

मग त्या मृगीने राजाला पाहिले—हातात धनुष्य घेऊन, आणि दुसरा निर्मळ बाण चढवीत असलेला.

Verse 7

ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत । नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः

तेव्हा ती क्रोधाने संतप्त होऊन राजास म्हणाली—आज तू जे आचरण केलेस, ते क्षत्रियाचा स्मृतिधर्म नव्हे।

Verse 8

शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः । न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता

हे राजन्—जो मृग पडलेला असे, मैथुनासक्त असे, स्तनपान करणारा असे किंवा रोगाने पीडित असे, त्याचा वध करू नये; तसेच पिल्लासह असलेली मृगीही वध्य नाही।

Verse 9

तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम । तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना

आज माझ्यासाठी सर्व काही मृत्युसमान झाले आहे, हे नृपाधम; तुझ्या बाणाने माझा पुत्र विद्ध/हत झाला आणि तो माझ्याविना राहिला।

Verse 10

यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया । तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि

हे भूमिपते, तू मला अधर्माने मारलेस; म्हणून याच डोंगरकड्यावर तू क्रूर व्याघ्र होशील।

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् । तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्

पुलस्त्य म्हणाले—ते वचन ऐकून, महापापाच्या भयाने व्याकुळ झालेला राजा, तेव्हा प्राणशेष उरलेल्या त्या मृगीला प्रसन्न करू लागला।

Verse 12

अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च । कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि

हे भद्रे! माझ्या अविवेकाने व निर्दयतेने तू मारली गेलीस. हे सन्मृगी! आता दीन झालेल्या मला या शापातून मुक्त कर.

Verse 13

मृग्युवाच । यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् । धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः

मृगी म्हणाली—‘कपिला’ नावाची दूध देणारी धेनू जेव्हा तू पाहशील, तेव्हा तिच्याशी संवाद केल्याने तू पुन्हा आपल्या मूळ प्रकृतीला प्राप्त होशील.

Verse 14

एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत । पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः

असे बोलून ती मृगी राजासमोर प्राणत्याग करून गेली—बाणाच्या घावाने पीडित, आणि विशेषतः पुत्रस्नेहाने व्याकुळ.

Verse 15

अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत । व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा । भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः

तेव्हा तो राजा तत्क्षणी रौद्रमुख झाला—भयानक वाघ, तीक्ष्ण दात-नखांचा; आणि क्रोधोन्मत्त होऊन आपल्या स्वतःच्या सेनेला भक्षू लागला.

Verse 16

ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः । स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे

मग, हे राजन्, जे सैनिक उरले ते अत्यंत दुःखी होऊन आपल्या घरांकडे गेले आणि नगरातील लोकांना घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 17

निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च । यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते

ते चौकांत व त्रिकांवर सर्व वृत्तांत निवेदित म्हणत होते की अर्बुद पर्वतावर तो राजा खरोखरच व्याघ्रत्वास प्राप्त झाला।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् । राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्

त्याचे वचन ऐकून त्यांनी त्याच्या भूरि-पराक्रमी पुत्राचा राज्याभिषेक केला; नामाने ख्यात, महातेजस्वी त्या राजकुमारास सिंहासनावर बसविले।

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम । तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्

काही काळानंतर, हे नृपोत्तम, त्या सानूवर गोप-गोपिकांनी गजबजलेले एक गोकुळ तहानेने व्याकुळ होऊन येऊन पोहोचले।

Verse 20

तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया । कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी

तेथे तृणभूक व तहान यांमुळे आपल्या कळपातून एक गाय भरकटून वेगळी झाली; ‘कपिला’ म्हणून विख्यात, ती आपल्या कळपाची अग्रगामिनी होती।

Verse 21

अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप । अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्

हे नृप, जी गाय नेहमी न कापलेल्या टोकांचे तृण चरायची, ती मग पर्वताच्या एका ओसाड व भयाण गुहेत जाऊन पोहोचली।

Verse 22

तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः । सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि

तेथे दाढा उघड्या व भयंकर मुखाचा वाघ तिच्यासमोर आला. त्या पापी पशूला पाहताच ती हरिणीसारखी प्रचंड भयाने थरथर कापू लागली.

Verse 23

स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् । दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः

गोकुळात बांधलेला, दूध पिणारा आपला वासरू आठवून ती दुःखाने रडू लागली. तिला रडताना पाहून मृगाधिपती वाघ बोलला.

Verse 24

व्याघ्र उवाच । किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् । विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः

वाघ म्हणाला—हे धेनू, उगीच का रडतेस? माझ्यापाशी आल्यावर तुझे प्राण वाचणार नाहीत. मूर्खे, एखादा इष्टदेव असेल तर त्याचे स्मरण कर.

Verse 25

कपिलोवाच । स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन । पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते

कपिला म्हणाली—हे वाघा, माझ्या जीवाच्या भीतीने मी मुळीच रडत नाही. गोठ्यात माझा दूध पिणारा लहान वासरू माझी वाट पाहत आहे.

Verse 26

नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा । रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे

अजूनही तो गवतही खात नाही; म्हणून मी शोकाने व्याकुळ झाले आहे. हे वाघा, पुत्रस्नेहामुळे मी रडते; सत्याची शपथ घेऊन मी स्वतःला तुला अर्पण करते (परत येईन).

Verse 27

पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् । पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो

माझ्या लहान वासराला दूध पाजून, माझ्या आप्तजनांना पाहून व त्यांची चौकशी करून, हे विभो, तू मान्य केलास तर मी पुन्हा परत येईन।

Verse 28

व्याघ्र उवाच । गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् । पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्

व्याघ्र म्हणाला—तू आपल्या वासराकडे जाऊन आणि आपले गोकुळ पाहून, पुन्हा येण्याचे जे म्हणतेस, त्यावर मला विश्वास नाही।

Verse 29

भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् । तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके

भीतीपोटी तू मला असे बोलतेस; प्राणभयासारखे दुसरे भय नाही. म्हणून, हे धेनु, प्राणभयामुळे तू परत येणार नाहीस।

Verse 30

कपिलो वाच । शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे । प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप

कपिला म्हणाली—शपथांनी बांधली जाऊन मी नक्की परत येईन; माझे सत्य ऐक. जर तुला अधिक प्रत्यय हवा असेल, हे मृगाधिप, तर मला सोड।

Verse 31

व्याघ्र उवाच । ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः । ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा

व्याघ्र म्हणाला—हे भद्रे, ज्या शपथांनी तू पुन्हा येणार आहेस त्या सांग. मग प्रत्यय मिळाल्यावर मी तुला सोडायचे की नाही ते ठरवीन।

Verse 32

कपिलोवाच । वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

कपिला म्हणाली—जो वेदाध्ययनसंपन्न ब्राह्मणास फसवितो, त्या पापाने मी लिप्त होईन, जर मी पुन्हा परत येणार नाही।

Verse 33

गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

गुरुद्रोहात रमणाऱ्या मनुष्यांना जे पाप लागते, त्या पापाने मी लिप्त होईन, जर मी पुन्हा परत येणार नाही।

Verse 34

यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

ब्राह्मणहत्या व गोहत्या केल्याने जे पाप उत्पन्न होते, त्या पापाने मी लिप्त होईन, जर मी पुन्हा परत येणार नाही।

Verse 35

मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

मित्रद्रोहाचे जे पाप आणि गुरूला फसविण्याचे जे पाप, त्या पापाने मी लिप्त होईन, जर मी पुन्हा परत येणार नाही।

Verse 36

यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

जो गायीला पायाने स्पर्श करतो, तसेच ब्राह्मण व अग्नीला—त्या पापाने मी लिप्त होईन, जर मी पुन्हा परत येणार नाही।

Verse 37

कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

जो मनुष्य कूप, आराम व तळ्यांचा भंग करतो, त्या पापाने मी लिप्त होवो—जर मी पुन्हा परत आलो नाही तर।

Verse 38

कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

कृतघ्न व सूचक यांना जे पाप लागते, त्याच पापाने मी लिप्त होवो—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 39

मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

मद्य व मांसासक्त मनुष्यांना जे पाप उत्पन्न होते, त्याच पापाने मी लिप्त होवो—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 40

राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

राजविषयी पैशुन्य (निंदा-चुगली) करणाऱ्या मनुष्यांना जे पाप होते, त्याच पापाने मी लिप्त होवो—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 41

वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

वेदाचा विक्रय करणाऱ्यांना जे पाप लागते, त्याच पापाने मी लिप्त होवो—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 42

दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

जो अल्पबुद्धी द्विजांना दिले जाणारे दान अडवितो, त्याच्याच पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 43

विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

विश्वास ठेवणाऱ्याचा घात करणाऱ्यांचे जे पाप शास्त्रात सांगितले आहे, त्याच पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 44

द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

द्विजद्वेषात रत असलेल्या मनुष्यांना जे पाप लागते, त्याच पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 45

परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

परनिंदा करण्यात रत दुरात्म्यांचे जे काही पाप असेल, त्याच पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 46

रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

जे पापकर्मी रात्री दही-सत्तू खातात, त्याच पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आलो नाही तर।

Verse 47

वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

जे वांगे, मुळा तसेच श्वेत व रक्त गृंजन खातात, त्यांच्या त्या पापाने मी लिप्त होईन—जर मी येथे पुन्हा आले नाही तर।

Verse 48

पुलस्त्य उवाच । स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्

पुलस्त्य म्हणाले—तिचे शपथवचन ऐकून व्याघ्राचे डोळे विस्मयाने फुलले. मग तिच्या सत्यतेवर विश्वास बसून व्याघ्र बोलू लागला।

Verse 49

व्याघ्र उवाच । गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु । न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया

व्याघ्र म्हणाला—भद्रे, तू गोकुळात जा आणि पुन्हा परत ये. आणि या गोष्टीत मी फसविला गेलो, हे कोणासही कळू देऊ नकोस।

Verse 50

कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले । पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि

हे कपिले, हे सुतवत्सले, तू जा आणि आपल्या पुत्राला पाहा. त्याला स्तनपान करून पूर्ण तृप्त कर, आणि मग त्याच्या मस्तकावर स्नेहाने घ्राण (चुंबन) कर।

Verse 51

मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि

माता, भाऊ, सख्या आणि आपले स्वजन-बांधव यांना पाहून—सत्याला अग्रस्थानी ठेवून—तू अन्यथा वागणे योग्य नाही।

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति

पुलस्त्य म्हणाले—मृगेंद्राची आज्ञा मिळाल्यावर पुत्रवत्सला कपिला, अश्रूंनी भरलेला मुख घेऊन दीन व व्याकुळ होऊन गोकुळाकडे निघाली।

Verse 53

वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः

ती थरथरत, भयाने व्याकुळ, जणू शोकसागरात बुडालेली—बलवान व रौद्र सिंहाने छळलेल्या करिणीसारखी—मग आपल्या गोकुळात पोहोचली आणि वारंवार रंभू लागली।

Verse 54

तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः

तिचा आवाज ऐकून व तिला आपली माता ओळखून तो वासरू आनंदित होऊन शेपूट उंचावून वेगाने समोर धावला।

Verse 55

अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति

तिचे अकाली येणे आणि रौद्र, व्याकुळ रंभणे पाहून-ऐकून ते वासरू साशंक झाले व विचारू लागले।

Verse 56

वत्स उवाच । न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे

वासरू म्हणाले—आई, तुझा तो सौम्यपणा दिसत नाही; तू मनाने व्यथित वाटतेस। या असमयी का आलीस? मला सांग।

Verse 57

कपिलोवाच । पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु । आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्

कपिला म्हणाली—वत्सा, आधी स्तन्यपान कर; मग माझे कारणही ऐक. तुझ्या स्नेहामुळे मी आले आहे—जशी इच्छा तशी तृप्ती करून घे.

Verse 58

अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः

पुत्रा, हे मातृदर्शन असमयी व दुर्मिळ आहे. तरी आज मला निघावेच लागेल, कारण मी शपथांनी बांधून आले आहे.

Verse 59

व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया । तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक

कामरूप धारण करणाऱ्या व्याघ्राला मला माझे जीवन अर्पण करावे लागेल. म्हणूनच, पुत्रका, शपथबंधनातून मी (ते पूर्ण करूनच) मुक्त होते.

Verse 60

मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः । यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्

आज मला तिथे जावे लागेल—मृगराजाच्या सान्निध्यात. कारण, पुत्रा, शपथाप्रमाणे तेव्हा हे शरीरही अर्पण/त्याग करावे लागेल.

Verse 61

वत्स उवाच । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः

वत्स म्हणाला—तू जिथे जायला इच्छितेस तिथे मीही जाईन. आज तुझ्यासह मरणे माझ्यासाठी श्लाघ्य आहे; यात संशय नाही.

Verse 62

एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना । यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति

तुझ्याविना एकट्यानेही मला मरावेच लागेल; जर तिथे तुझ्यासोबत असतानाही वाघ मला मारेल, तर तसेच होवो।

Verse 63

या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति । तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः

मातृभक्तांची जी निश्चित गती असते, तीच निश्चयाने माझी होईल; म्हणून मी तुझ्यासह नक्कीच येईन—संशय नाही।

Verse 64

अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव । तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे

किंवा तू इथेच थांब; तुझे शपथ माझ्यावर राहोत. आई, तू मान्य करशील तर तुझ्या जागी मीच जाईन।

Verse 65

जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् । नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्

आईपासून दूर झालो तर मला जीवन प्रिय नाही. दुधावर जगणाऱ्या बाळांसाठी आईसारखा कोणीच नाही।

Verse 66

नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः । ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

आईसारखा रक्षक नाही, आईसारखी गती नाही. जे पुत्र मातृसेवेत रत असतात, ते परम गतीला पोहोचतात।

Verse 67

कपिलोवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् । न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः

कपिल म्हणाले—बाळा, हा मृत्यू विधीने केवळ माझ्यासाठीच ठरविला आहे; सध्या तुझ्यासाठी नाही. आणि हा इतर प्राण्यांसाठी नियत मृत्यू नाही, तसेच अन्य कारणाने उत्पन्न झालेला मृत्यूही नाही.

Verse 68

अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्

पुत्रा, हा तुझ्या मातेचा शेवटचा व अत्युत्तम संदेश आहे. सावध होऊन ऐक; हा शेवटी (सदाचाराने) सुख देणारा आहे.

Verse 69

वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः

वत्सा, वनात वावरताना सदैव जागरूक राहा, अप्रमादशील हो. प्रमादामुळे सर्व प्राणी नष्ट होतात—यात संशय नाही.

Verse 70

न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च

कधीही लोभाने, धोकादायक ठिकाणी पडलेल्या गवताच्या काडीकरिताही पुढे जाऊ नकोस. लोभामुळे प्राण्यांचा विनाश इहलोकीही होतो आणि परलोकीही.

Verse 71

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः

लोभाने मोहित झालेले लोक समुद्रात, अरण्यात आणि युद्धातही शिरतात. जो लोभ इत्यादीपासून आरंभ करून अत्यंत उग्र कर्म करतो, तो निश्चयच त्याज्य आहे.

Verse 72

लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

लोभ, प्रमाद आणि अति-विश्वास—या तिघांनी मनुष्य बांधला जातो. म्हणून लोभ करू नये, निष्काळजीपणा करू नये, आणि अंधविश्वास ठेवू नये.

Verse 73

आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः

हे पुत्रा, तू सदैव प्रयत्नपूर्वक स्वतःचे रक्षण करावे—सर्व हिंस्र पशूंपासून, तसेच म्लेच्छ, चोर इत्यादींपासूनही.

Verse 74

तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने । न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्

वनात सतत फिरताना तिर्यक् प्राणी व पापस्वभावी जन यांच्यापासून सावध राहा. आणि शोक करू नकोस; सर्वांचा मृत्यू निश्चित आहे.

Verse 75

अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः । विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः

आमचे शोकनाशक उत्तरही ऐक: जसा एखादा पथिक सावलीसाठी झाडाखाली थांबतो, विश्रांती घेऊन पुन्हा निघून जातो—तसाच भूतांचा/जीवांचा संगम तात्पुरता आहे.

Verse 76

पुलस्त्य उवाच । एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि । स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता

पुलस्त्य म्हणाले: असे त्या प्रिय वत्साशी बोलून आणि त्याच्या मस्तकावर स्नेहाने चुंबन/घ्राण करून, ती नंतर आपल्या मातेला व सखीवर्गाला भेटायला गेली.

Verse 77

अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता । अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्

तेव्हा पुत्रशोकाने दुःखित होऊन ती म्हणाली— “हे अंबा, माझे वचन ऐका; हे माझे अंतिम, स्पष्ट विधान आहे।”

Verse 78

अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् । मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ

“माझा पुत्र फेनप अनाथ, दुर्बल व दीन आहे; मातृशोकाने संतप्त. तुम्ही सर्वांनी त्याचे पालन-रक्षण करावे।”

Verse 79

भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः । स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्

“पुढील काळात हा पुत्र तुमचाच आहे—विशेषतः आत्तापासून. याला स्नान घालावे, दूध पाजावे, पोसावे व स्वपुत्राप्रमाणे जपावे।”

Verse 80

चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले । अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ

“तो विषम ठिकाणी भटकला, परक्या गोठ्यात गेला, किंवा अकार्याकडे वळला—हे सख्यांनो, तुम्ही त्याला आवराल।”

Verse 81

क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् । यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्

“हे महाभाग्यांनो, मला क्षमा करा. सत्याचा आश्रय घेऊन मी जात आहे—जिथे तो व्याघ्र उभा आहे, ज्याने मला आत्तासाठी मुक्त केले आहे।”

Verse 82

सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः । विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः

तिचे वचन ऐकून सर्वजण शोकाने व्याकुळ झाले। परम विषादात पडून अतिशय दुःखी होऊन ते बोलू लागले।

Verse 83

कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति । प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे

ते म्हणाले—“हे कपिले, तू जाऊ नकोस. तुझ्यावर दोष येणार नाही; प्राणसंकटात व भयंकर आपत्तीत दोष नसतो.”

Verse 84

अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः । प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्

“याबाबत धर्मवक्ता मुनींनी पूर्वी गाथा गायिली आहे—प्राणात्ययाची वेळ आली तर शपथभंगात पातक नसते.”

Verse 85

कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्

कपिला म्हणाली—“प्राण्यांचे प्राण वाचवण्यासाठीच मी कधी असत्य वचन बोलेन. स्वतःच्या स्वार्थासाठी मी कधीही थोडेसेही असत्य वापरत नाही.”

Verse 86

अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

“सहस्र अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य यांना तराजूत तोलले; खरे तर सहस्र अश्वमेधांपेक्षा सत्यच अधिक श्रेष्ठ ठरते.”

Verse 87

तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया । आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः

म्हणून, जीविताची आशा असली तरी मी स्वतःला असत्य बोलणारी करणार नाही। आर्या मला आज्ञा द्याव्यात—जिथे मृगाधिपती व्याघ्र आहे तिथे मी जाईन।

Verse 88

वयस्या ऊचुः । कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः । यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

सख्या म्हणाल्या—हे कपिले, तू देव-दानवांसह सर्वांनाच नमस्कार्य आहेस; कारण परम सत्याला धरून तू त्यागणे कठीण असे प्राणही सोडण्यास सिद्ध झाली आहेस।

Verse 89

अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन । प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते

तुझ्या सत्यामुळे तुला कधीही मृत्यू येणार नाही—हे निश्चित. जर सत्यच प्रमाण असेल, तर तू आपल्या मार्गाने जा; तुझे कल्याण होवो।

Verse 90

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा

पुलस्त्य म्हणाले—असे सांगितल्यावर कपिला मृगाधिपती जिथे होता तिथे गेली. तिला पाहून तो आश्चर्याने डोळे विस्फारून, आनंदाने गद्गदलेल्या वाणीने नम्र शब्द बोलला।

Verse 91

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि । नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

व्याघ्र म्हणाला—हे कल्याणमयी कपिले, सत्यवदिनी, तुझे स्वागत आहे. सत्यनिष्ठांच्या वाट्याला कुठेही काही अशुभ येत नाही।

Verse 92

त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च । तेन मे कौतुकं जातं याताऽगच्छेत्पुनः कथम्

हे कपिले, तू पूर्वी शपथांनी बांधून पुनः येण्याचे वचन दिले होतेस. त्यामुळे माझ्या मनात कुतूहल उत्पन्न झाले—जो निघून गेला तो पुन्हा कसा परत येईल?

Verse 93

तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव । तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः

म्हणून जा—मी तुला मुक्त केले आहे—जिथे तुझा पुत्र आहे. तो गोकुळात बांधलेला आहे, दूध पितो आणि फार दुःखी आहे.

Verse 94

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः । मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः । ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्

पुलस्त्य म्हणाले—त्याच क्षणी तो राजा आपल्या स्वाभाविक स्थितीत परत आला; मृगीच्या शापातून मुक्त होऊन दिव्य रूप व देह धारण केला. मग हर्षित अंतःकरणाने सत्यवती कपिलेला तो म्हणाला.

Verse 95

राजोवाच । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् । किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्

राजा म्हणाला—तुझ्या कृपेने मी या अत्यंत भयंकर शापातून मुक्त झालो आहे. आज तुझे कोणते प्रिय कार्य करू, हे धेनुके? लवकर सांग.

Verse 96

कपिलोवाच । कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् । पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्

कपिला म्हणाली—हे राजेंद्र, तू पाप-दोषातून मुक्त झालास, म्हणून मी कृतकृत्य आहे. आत्ता तहान त्रास देते; म्हणून त्वरित पाणी आण.

Verse 97

नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्

हे असत्य मानू नकोस; मी जे बोललो ते खरे सत्य आहे।

Verse 98

पुलस्त्य उवाच । अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् । सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्

पुलस्त्य म्हणाले—मग त्या राजाने त्वरेने हातात धनुष्य घेतले; ते सज्ज करून बाण धरून त्याने भूमितलावर प्रहार केला.

Verse 99

ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् । तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत

त्यानंतर निर्मळ, शीतल व शुभ असे जल उफाळून आले; तेथे कपिलाने स्नान करून तिची तहान पूर्णपणे निवली.

Verse 100

एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः । अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने

याच वेळी धर्म स्वतः तेथे आले; आनंदित होऊन त्यांनी कपिलेला म्हटले—हे शोभने, वर माग.

Verse 101

तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् । त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे

तुझ्या सत्यामुळे मी संतुष्ट आहे; मी सांगतो—कुठेही तुझ्यासारखी दुसरी नाही. हे शुभे, त्रैलोक्यात तुझ्यासमान धेनू होणार नाही.

Verse 102

कपिलोवाच । प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला । सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्

कपिल म्हणाला—हे प्रभो! तुझ्या प्रसादाने मी राजासह व संपूर्ण गोकुळासह प्रस्थान करीन; जरा-मरणरहित असे तेजस्वी दिव्य पद प्राप्त करीन.

Verse 103

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा

हे पुण्य जलाशय माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो; तो मनुष्यांचे सर्व पाप हरून सर्व अभिष्ट कामनाही प्रदान करो.

Verse 104

धर्म उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे । चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्

धर्म म्हणाला—जे येथे या शुभ व अतिपुण्य जलात स्नान करतील, ते विशेषतः चतुर्दशीला परम गतीस प्राप्त होतील.

Verse 105

तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति । दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् । स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्

तुझ्या नावाने हे तीर्थ अत्यंत पुण्यदायक होईल. दर्श (अमावस्या) निमित्त जो मर्त्य कर्म करील, त्याला सहस्र गोदानाचे फळ मिळेल. येथे स्नानाने लक्षगुण पुण्य मिळते आणि दानानेही अक्षय पुण्य प्राप्त होते.

Verse 106

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः । सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्

जे मानव येथे सुसमाहित होऊन श्राद्ध करतील, त्या महात्म्यांना सर्व दानांचे फळ मिळेल आणि भोग व मोक्ष—दोन्हीही प्राप्त होतील.

Verse 107

अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे । मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्

तृषार्त झालेले कीटक-पतंगही या शुभ जलात स्नान करून निमज्जित झाले तर तेही देवांच्या लोकास प्राप्त होतात।

Verse 108

किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः । मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः

मग भक्तियुक्त मनुष्य—सत्यवादी, दृढमनाचे, महाभाग्यवान, श्रद्धावंत व विवेकी—यांचे पुण्य किती अधिक होईल!

Verse 109

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः । समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः

पुलस्त्य म्हणाले—त्याच वेळी, हे राजेंद्र, कपिलाच्या प्रभावामुळे हजारो दिव्य विमाने तेथे येऊन पोहोचली।

Verse 110

तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला । सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता

त्या विमानांवर आरूढ होऊन, गोप व गोधनसमूहाने वेढलेली कपिला, सुप्रभेसह परम पदास पोहोचली।

Verse 111

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे स्नान करावे; आणि यथाशक्ती श्राद्ध व दान करावे, हे नृपश्रेष्ठ।