Adhyaya 48

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । कुलसंतारणं गच्छेत्तत्र तीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यक्कुलं तारयतेऽखिलम्

पुलस्त्य म्हणाले—कुलसंतारण या अनुपम तीर्थास जावे; कारण तेथे स्नान केल्याने मनुष्य खरोखर आपल्या संपूर्ण कुलाचा उद्धार करतो।

Verse 2

दश पूर्वान्भविष्यांश्च तथात्मानं नृपोत्तम । उद्धरेच्छ्रद्धयायुक्तस्तत्र दानेन मानवः

हे नृपोत्तम! श्रद्धायुक्त मनुष्य तेथे दान केल्याने दहा पूर्वज, दहा भावी वंशज आणि स्वतःचाही उद्धार करतो।

Verse 3

आसीदप्रस्तुतो नाम राजा पूर्वं स पापकृत् । नापि दानं तथा ज्ञानं न ध्यानं न च सत्क्रिया

पूर्वी ‘आसीदप्रस्तुत’ नावाचा एक राजा होता; तो पापकर्मी होता. तो ना दान करी, ना धर्मज्ञान, ना ध्यान, ना सत्क्रिया।

Verse 4

तस्मिञ्छासति लोकानां नासीत्सौख्यं कदाचन । परदार रुचिर्नित्यं महादण्डपरश्च सः

त्याच्या राज्यात लोकांना कधीही सुख लाभले नाही. तो नेहमी परस्त्रीसक्त असे आणि कठोर दंड देण्यातच तत्पर असे।

Verse 5

न्यायतोऽन्यायतो वापि करोति धनसंग्रहम् । स घातयति लोकांश्च निर्दोषान्पापकृत्तमः

न्यायाने वा अन्यायाने तो धनसंग्रह करी; आणि पापकृत्तम असा तो निर्दोष लोकांनाही मारून टाकीत असे।

Verse 6

ततो वार्धक्यमापन्नस्तथापि न शमं गतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पितृभिः प्रतिबोधितः । तं प्रसुप्तं समासाद्य नारकेयैः सुदुःखितैः

मग तो वार्धक्याला पोहोचला, तरीही त्याला संयम लाभला नाही. काही काळाने नरकात अत्यंत दुःखी असलेल्या त्याच्या पितरांनी, तो झोपलेला असता, जवळ येऊन त्याला जागवून बोध केला।

Verse 7

पितर ऊचुः । वयं शुद्धसमाचारा नित्यं धर्मपरायणाः । दानयज्ञतपःशीलाः स्वदारनिरतास्तथा

पितर म्हणाले—आम्ही शुद्ध आचाराचे व सदैव धर्मपरायण होतो। दान, यज्ञ व तप यांत रत, तसेच स्वपत्नीव्रती होतो।

Verse 8

स्वकर्मभिः कुलांगार दिवं प्राप्ता यथार्हतः । कुपुत्रं त्वां समासाद्य नरकं समुपस्थिताः । तस्मादुद्धर नः सर्वान्कृत्वा किंचिच्छुभार्चनम्

हे कुलांगार! स्वकर्मांनी आम्ही यथायोग्य स्वर्गास पोहोचलो होतो; पण तुला कुपुत्र म्हणून मिळवून आता नरकात पडलो आहोत. म्हणून काही तरी शुभ पूजन करून आम्हा सर्वांचा उद्धार कर.

Verse 9

कर्मभिस्तव पापात्मन्वयं नरकमाश्रिताः । नरकं दश यास्यंति भविष्याश्च तथा भवान्

हे पापबुद्धी! तुझ्या कर्मांमुळे आम्ही नरकात आश्रयास गेलो आहोत. पुढे अजून दहा नरक भोगावे लागतील—आणि भविष्यात तूही ते भोगशील.

Verse 10

एवमुक्त्वा च ते सर्वे पितरस्तु सुदुःखिताः । याताश्च नरकं भूयः प्रबुद्धः सोऽपि पार्थिवः

असे बोलून ते सर्व पितर अत्यंत दुःखी होऊन पुन्हा नरकात गेले; आणि तो राजा देखील जागा झाला.

Verse 11

ततो दुःखमनुप्राप्तः पितृवाक्यानि संस्मरन् । रुरोद प्रातरुत्थाय तं भार्या प्रत्यभाषत

मग पितरांची वचने आठवून तो दुःखाने व्याकुळ झाला. पहाटे उठून तो रडू लागला; तेव्हा त्याची पत्नी त्याला म्हणाली.

Verse 12

इन्दुमत्युवाच । किमर्थं राजशार्दूल त्वं रोदिषि महास्वनम् । कथं ते कुशलं राज्ये शरीरे वा पुरेऽथवा

इंदुमती म्हणाली— हे राजशार्दूल! तू इतक्या मोठ्या आवाजात का रडतोस? राज्यात, शरीरात किंवा नगरात सर्व कुशल आहे ना?

Verse 13

राजोवाच । मया दृष्टोऽद्य स्वप्नांते पिता ह्यथ पितामहः । अपश्यं दुःखितान्देवि ताभ्यामथाग्रजान्पितॄन्

राजा म्हणाला— आज स्वप्नाच्या शेवटी मी माझे पिता आणि मग पितामह पाहिले. हे देवी! ते दुःखी दिसले, आणि त्यांच्या बरोबर पूर्वज पितरही दिसले.

Verse 14

उपालब्धोऽस्मि तैः सर्वैस्तव कर्मभिरीदृशैः । दारुणे नरके प्राप्ता अधर्मादिविचेष्टितैः

तुझ्या अशा कर्मांमुळे त्या सर्वांनी मला धिक्कारले. अधर्मातून झालेल्या दुष्कृत्यांमुळे ते भयंकर नरकात गेले आहेत.

Verse 15

अथान्ये दश यास्यन्ति भविष्याश्च भवानपि । तस्मात्कृत्वा शुभं कर्म दुर्गतेश्चोद्धरस्व नः

आणखी दहा (नरक) भोगायचे बाकी आहेत—आणि पुढे तूही ते भोगशील. म्हणून शुभ कर्म कर आणि आम्हाला दुर्गतीतून उध्दर.

Verse 16

एवमुक्तः प्रबुद्धोऽहं पितृभिर्वरवर्णिनि । तेनाहं दुःखमापन्नस्तद्वाक्यं हृदि संस्मरन्

हे वरवर्णिनी! पितरांनी असे सांगितल्यावर मी जागा झालो. म्हणून त्यांच्या वचनांचे हृदयात स्मरण करत मी दुःखात पडलो आहे.

Verse 17

इन्दुमत्युवाच । सत्यमेतन्महाराज यदुक्तोऽसि पितामहैः । न त्वया सुकृतं कर्म संस्मरेऽहं कृतं पुरा

इंदुमती म्हणाली—हे महाराज, पितामहांनी तुम्हाला जे सांगितले ते खरे आहे. पण तुम्ही पूर्वी काही विशेष पुण्यकर्म केले आहे, असे मला स्मरत नाही.

Verse 18

यथा सुपुत्रमासाद्य तरंति पितरो नृप । कुपुत्रेण तथा यांति नरकं नात्र संशयः

हे नृप, जसा सुपुत्र मिळाल्यावर पितर तरून जातात, तसाच कुपुत्रामुळे ते नरकास जातात—यात संशय नाही.

Verse 19

स त्वमाहूय विप्रेंद्रान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । पृष्ट्वा तान्कुरु यच्छ्रेयः पितॄणामात्मना सह

म्हणून धर्मशास्त्रात निपुण अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलावून, त्यांना विचारून, स्वतःच्या कल्याणासह पितरांचे जे परम श्रेय आहे तेच कर.

Verse 20

आनयामास राजाऽसौ ततो विप्राननेकशः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । उवाच विनयोपेतो भार्यया सहितो हितान्

त्यानंतर त्या राजाने अनेक ब्राह्मणांना आणले—वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारे आणि धर्मशास्त्रात निपुण. तो विनयाने युक्त होऊन, राणीसमवेत, त्या हितैषींना संबोधू लागला.

Verse 21

राजोवाच । कर्मणा केन पितरो निरयस्था द्विजोत्तमाः । स्वर्गं यांति सुपुत्रेण तारिताः प्रोच्यतां स्फुटम्

राजा म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, कोणत्या कर्माने नरकस्थ पितर सुपुत्रामुळे तारले जाऊन स्वर्गास जातात? ते स्पष्ट सांगा.

Verse 22

ब्राह्मणा ऊचुः । पितृमेधेन राजेंद्र कृतेन विधिपूर्वकम् । निरयस्था दिवं यांति यद्यपि स्युः सुपापिनः

ब्राह्मण म्हणाले—हे राजेंद्र! विधिपूर्वक केलेल्या पितृमेधाच्या प्रभावाने नरकस्थ पितरही स्वर्गास जातात, जरी ते महापापी असले तरी।

Verse 23

राजोवाच । दीक्षयंतु द्विजाः सर्वे तदर्थं मां धृतव्रतम् । यत्किंचिदत्र कर्त्तव्यं प्रोच्यतामखिलं हि तत्

राजा म्हणाला—त्या हेतूसाठी सर्व द्विजांनी मला दीक्षा द्यावी; मी दृढव्रती आहे। या विषयात जे काही कर्तव्य आहे ते सर्व मला सविस्तर सांगा।

Verse 24

तथोक्तास्ते नृपेंद्रेण ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । समग्राः पार्थिवं प्रोचुर्यदुक्तं यज्ञकर्मणि

नृपेंद्राने असे सांगितल्यावर सत्यवादी ब्राह्मणांनी यज्ञकर्माविषयी जे विधान सांगितले आहे ते सर्व समग्रपणे राजाला सांगितले।

Verse 25

दीक्षा ग्राह्या नृपश्रेष्ठ पुरश्चरणमादितः । कृत्वा कायविशुद्ध्यर्थं ततः श्रेयस्करी भवेत्

हे नृपश्रेष्ठ! प्रथम दीक्षा घ्यावी, आणि आरंभी पुरश्चरण करावे। देहशुद्धीसाठी असे केल्यावर ती साधना परम श्रेय देणारी ठरते।

Verse 26

स त्वं पापसमाचारो बाल्यात्प्रभृति पार्थिव । असंख्यं पातकं तस्मात्तीर्थयात्रां समाचर

हे पार्थिव! तू बाल्यापासून पापाचारात प्रवृत्त आहेस; तुझे पातक असंख्य आहेत. म्हणून तू तीर्थयात्रा कर।

Verse 27

सर्वतीर्थाभिषिक्तस्त्वं यदा स्यान्नृपसत्तम । प्रायश्चित्तेन योग्यः स्यास्ततो यज्ञस्य नान्यथा

हे नृपश्रेष्ठा! तू सर्व तीर्थांत अभिषिक्त होऊन शुद्ध झाल्यावरच प्रायश्चित्ताने यज्ञास योग्य होशील; अन्यथा कधीही नाही.

Verse 28

प्रभासादीनि तीर्थानि यानि संति धरातले । गंतव्यं तेषु सर्वेषु स्नानं कुरु समाहितः

पृथ्वीवर प्रभासादी जी तीर्थे आहेत, त्या सर्वांमध्ये अवश्य जा; आणि मन एकाग्र करून प्रत्येक ठिकाणी स्नान कर.

Verse 29

मनसा गच्छ दुर्गाणि ददद्दानमनुत्तमम् । नश्येत्तेनाशुभं किंचिदपि ब्रह्मवधोद्भवम् । यन्न याति नृणां राजंस्तीर्थस्नानादिना भुवि

हे राजन्! मनोबलानेही दुर्गम तीर्थांकडे जा आणि अनुत्तम दान देत राहा. त्याने ब्रह्मवधजन्यही कोणतेही अशुभ उरत नाही; अशी शुद्धी जी केवळ तीर्थस्नानादिने लोकांस मिळत नाही.

Verse 30

पुलस्त्य उवाच । विप्राणां वचनं श्रुत्वा स राजा श्रद्धयाऽन्वितः । तीर्थयात्रापरो भूत्वा परिबभ्राम मेदिनीम्

पुलस्त्य म्हणाले—विप्रांचे वचन ऐकून तो राजा श्रद्धायुक्त झाला; तीर्थयात्रेत तत्पर होऊन तो पृथ्वीवर परिभ्रमण करू लागला.

Verse 31

नियतो नियताहारो ददद्दानानि भूरिशः । राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य वसुं सत्यपराक्रमम्

तो संयमी व मिताहारी होता आणि विपुल दाने देत असे. सत्यपराक्रमी पुत्र वसूला राज्यावर प्रतिष्ठित करून तो प्रस्थानास निघाला.

Verse 32

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रानुषंगतः । यातोऽसौ नृपतिश्चैव ह्यर्बुदे निर्मलोदकम्

काही काळानंतर तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो राजा अरबुद येथे निर्मलोदक नावाच्या निर्मळ जलतीर्थास आला।

Verse 33

स स्नानमकरोत्तत्र श्रद्धापूतेन चेतसा । स्नातमात्रस्य तस्याथ तस्मिन्नेव जलाशये

तेथे त्याने श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने तीर्थस्नान केले; आणि स्नान होताच, त्याच जलाशयात…

Verse 34

विमुक्ताः पितरो रौद्रान्नरकात्सुप्रहर्षिताः । ततो दिव्यविमानस्था दिव्यमाल्यांबरान्विताः

त्याचे पितर भयंकर नरकांतून मुक्त होऊन अत्यंत आनंदित झाले; मग दिव्य विमानांत आरूढ होऊन, दिव्य माळा व वस्त्रांनी अलंकृत होऊन प्रकट झाले।

Verse 35

तमूचुस्तारिताः सर्वे वयं पुत्र त्वयाऽधुना । तीर्थस्यास्य प्रभावेण भविष्याश्च तथा दश

उद्धार पावलेले ते सर्व त्याला म्हणाले— “पुत्रा, आता तुझ्यामुळे आम्ही सर्व तारलो. या तीर्थाच्या प्रभावाने तसेच आणखी दहा पिढ्याही (तरणार).”

Verse 36

आत्मा च पार्थिवश्रेष्ठ स्नानाच्च जलतर्पणात् । यस्मात्कुलं त्वया पुत्र तीर्थेऽस्मिंस्तारितं ततः

हे राजश्रेष्ठ, या स्नानाने व जलतर्पणाने तुझा स्वतःचा आत्माही शुद्ध होतो; कारण, हे पुत्रा, याच तीर्थात तुझ्यामुळे हे कुल तारले गेले आहे।

Verse 37

कुलसंतारणंनाम तीर्थमेतद्भविष्यति । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र सहाऽस्माभिर्दिवं प्रति । आगच्छानेन देहेन तीर्थस्यास्य प्रभावतः

हे तीर्थ ‘कुलसंतारण’ या नावाने प्रसिद्ध होईल—कुलाचा उद्धार करणारे। म्हणून, हे राजेंद्र, या तीर्थाच्या प्रभावाने तूही याच देहासह आमच्यासोबत स्वर्गास चल।

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तः स राजेंद्रो दिव्यकांतिवपुस्तदा । तं विमानमथारुह्य गतः स्वर्गं च तैः सह

पुलस्त्य म्हणाले—असे सांगितल्यावर तो राजश्रेष्ठ तेव्हा दिव्य कांतिने उजळून निघाला। मग तो त्या विमानावर आरूढ होऊन त्यांच्या सह स्वर्गास गेला।

Verse 39

एष प्रभावो राजर्षे कुलसंतारणस्य च । मया ते वर्णितः सम्यग्भूयः किं परिपृच्छसि

हे राजर्षे, कुलसंतारण तीर्थाचा हाच प्रभाव आहे। मी तुला तो नीट वर्णन करून सांगितला; आता पुन्हा काय विचारतोस?

Verse 40

ययातिरुवाच । स किंप्रभावो राजा स तथा पापसमन्वितः । स्वदेहेन गतः स्वर्गमेतन्मे कौतुकं महत्

ययाति म्हणाले—त्या राजामध्ये असा कोणता अद्भुत प्रभाव होता की तो पापयुक्त असूनही स्वदेहासह स्वर्गास गेला? हे मला मोठे आश्चर्य वाटते।

Verse 41

पुलस्त्य उवाच । राकासोमव्यतीपात समकाले नृपोत्तम । स स्नातो यत्र भूपालस्तन्महच्छ्रेयसे परम्

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपोत्तम, राका (पौर्णिमा), सोम आणि व्यतीपात यांच्या शुभ संयोगकाळी ज्या स्थानी त्या भूपालाने स्नान केले, ते स्थान महान कल्याणाचे परम साधन झाले।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘कुलसंतारण तीर्थ-माहात्म्यवर्णन’ नामक अष्टचत्वारिंश अध्याय समाप्त झाला।