Adhyaya 20

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेत चंद्रेशं प्रभासं नृपसत्तम । प्रभा तत्र पुरा प्राप्ता चंद्रेण सुमहात्मना

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठा! मग प्रभासक्षेत्री चंद्रेशाचे दर्शन घ्यावे; तेथेच प्राचीनकाळी महात्मा चंद्राने प्रभा प्राप्त केली.

Verse 2

दक्षस्य कन्यका राजन्सप्तविंशतिसंख्यया । ऊढाश्चंद्रेण ताः सर्वा अश्विनीप्रमुखाः पुरा

हे राजन्! दक्षाच्या कन्या सत्तावीस होत्या; प्राचीनकाळी अश्विनीप्रमुख त्या सर्वच चंद्राशी विवाहबद्ध झाल्या.

Verse 3

तासां मध्ये च रोहिण्या सह रेमे स नित्यदा । त्यक्ताः सर्वाश्च चंद्रेण दक्षकन्याः सुदुःखिताः । गत्वा स्वपितरं नत्वा प्राहुरस्राविलेक्षणाः

त्यांमध्ये तो नेहमी रोहिणीसहच रमला; म्हणून चंद्राने टाकलेल्या दक्षकन्या अतिशय दुःखी झाल्या. त्या पित्याकडे जाऊन, त्याला नमस्कार करून, अश्रुपूर्ण नेत्रांनी म्हणाल्या.

Verse 4

वयं त्यक्ताः प्रजानाथ निर्दोषाः पतिना ततः । शरणं त्वामनुप्राप्ता दुःखेन महतान्विताः

हे प्रजानाथा! आम्ही निर्दोष असूनही पतीने आम्हाला टाकले; म्हणून महान दुःखाने ग्रस्त होऊन आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत.

Verse 5

गतिर्भव सुरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हितं कुरु । अस्माकमुपदिश्यैनं चंद्रं च रोहिणीरतम्

हे सुरश्रेष्ठा! आमची गती व्हा आणि सर्वांचे हित करा; आमच्यासाठी रोहिणीवर आसक्त असलेल्या या चंद्राला उपदेश करा.

Verse 6

पुलस्त्य उवाच । स तासां वचनं श्रुत्वा गतो यत्र निशाकरः । अब्रवीच्च समं पश्य सर्वासु तनयासु मे

पुलस्त्य म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून दक्ष जिथे निशाकर (चंद्र) होता तिथे गेला आणि म्हणाला—“माझ्या सर्व कन्यांकडे समदृष्टीने पाहा.”

Verse 7

अथ व्रीडासमायुक्तश्चंद्रस्तं प्रत्यभाषत । तव वाक्यं करिष्यामि दक्ष गच्छ नमोस्तु ते

मग लज्जेने युक्त चंद्र त्याला म्हणाला—“हे दक्ष, तुझे वचन मी पाळीन. आता जा—तुला नमस्कार.”

Verse 8

गते दक्षे ततो भूयश्चंद्रमा रोहिणीरतः । त्यक्त्वा च कन्यकाः सर्वाः प्रजापतिसमुद्भवाः

दक्ष गेल्यावर चंद्रमा पुन्हा रोहिणीवर आसक्त झाला आणि प्रजापती (दक्ष) पासून उत्पन्न झालेल्या इतर सर्व कन्यांना त्यागले.

Verse 9

अथ गत्वा पुनः सर्वा दक्षमूचुः सुदुःखिताः । न कृतं तव वाक्यं वै चंद्रेणैव दुरात्मना

मग त्या सर्वजणी अत्यंत दुःखी होऊन पुन्हा दक्षाकडे गेल्या व म्हणाल्या—“दुरात्मा चंद्राने तुमचे वचन पाळले नाही.”

Verse 10

दौर्भाग्यदुःखसंतप्ता मरिष्याम न संशयः । अनेन जीवितेनापि मरणं निश्चयं भवेत्

“दुर्दैव व दुःखाने होरपळून आम्ही मरू—यात संशय नाही. या जीवनातही आम्हाला मरणच निश्चित वाटते.”

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । अथ रोषसमायुक्तो दक्षो गत्वाऽब्रवीद्विधुम् । मम वाक्यं त्वया चंद्र यस्मात्पाप कृतं न हि

पुलस्त्य म्हणाले—मग क्रोधाने भरलेले दक्ष विधु (चंद्र) याच्याकडे जाऊन म्हणाले—“हे चंद्रा! तू माझे वचन पाळले नाहीस; अरे पापी!”

Verse 12

क्षयमेष्यसि तस्मात्त्वं यक्ष्मणा नास्ति संशयः । एवं दत्त्वा ततः शापं गतो दक्षः स्वमालयम्

“म्हणून तू यक्ष्मा (क्षयरोग) यांनी क्षीण होत जाशील; यात संशय नाही।” असा शाप देऊन दक्ष आपल्या धामास गेले.

Verse 13

यक्ष्मणा व्यापितश्चंद्रः क्षयं याति दिनेदिने । क्षीणो द्युतिविहीनस्तु चिंतयामास चंद्रमाः

यक्ष्माने व्यापलेला चंद्र दिवसेंदिवस क्षीण होत गेला. क्षीण व तेजहीन होऊन चंद्रमा चिंतेत मग्न झाला.

Verse 14

कि कर्त्तव्यं मया तत्र ह्यस्मिञ्छापे सुदारुणे । अथ किं पूजयिष्यामि सर्वकामप्रदं शिवम्

“या अत्यंत दारुण शापात मी आता काय करावे? आणि सर्वकामप्रद शिवाची पूजा कोणत्या प्रकारे करावी?”

Verse 15

स एवं निश्चयं कृत्वा गतोर्बुदमथाचलम् । तपस्तेपे जितक्रोधो जपहोमपरायणः

असा निश्चय करून तो अर्बुद पर्वतावर गेला. तेथे क्रोध जिंकून, जप-होमात तत्पर राहून त्याने तप केले.

Verse 16

तस्मै तुष्टो महादेवो वर्षाणामयुते गते । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति ततोऽस्मै दर्शनं ददौ

दहा हजार वर्षे लोटल्यावर महादेव त्याच्यावर प्रसन्न झाले व म्हणाले—“मी वरदाता आहे”; मग त्यांनी त्याला आपले दिव्य दर्शन दिले.

Verse 17

ईश्वर उवाच । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते । तव दास्याम्यहं चंद्र यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

ईश्वर म्हणाले—“वर माग; तुझे कल्याण हो—जे तुझ्या मनात आहे तेच. हे चंद्रा, ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी तुला देईन.”

Verse 18

चंद्र उवाच । व्याधिक्षयं सुरश्रेष्ठ कुरु मे त्रिपुरांतक । यक्ष्मणा व्यापितो देहो ममायं च जगत्पते

चंद्र म्हणाला—“हे सुरश्रेष्ठ, हे त्रिपुरांतक, माझ्या व्याधीचा नाश करा. हे जगत्पते, माझे हे शरीर यक्ष्मेने व्यापले आहे.”

Verse 19

ईश्वर उवाच । दक्षशापेन ते चंद्र यक्ष्मा काये व्यवस्थितः । न शक्तो ह्यन्यथा कर्तुं शापस्तस्य महात्मनः

ईश्वर म्हणाले—“हे चंद्रा, दक्षाच्या शापामुळे यक्ष्मा तुझ्या देहात स्थिर झाला आहे. त्या महात्म्याचा शाप अन्यथा करणे शक्य नाही.”

Verse 20

तस्मात्त्वं तस्य ताः सर्वाः कन्यका मम वाक्यतः । निशाकर समं पश्य तव व्याधिर्गमिष्यति

“म्हणून माझ्या वचनाने, हे निशाकर, त्याच्या सर्व कन्यांकडे समदृष्टीने पाहा; मग तुझी व्याधी निघून जाईल.”

Verse 21

कृष्णे क्षयश्च ते चंद्र शुक्ले वृद्धिर्भविष्यति । वरं वरय भद्रं ते अन्यमिष्टं सुदुर्ल्लभम्

हे चंद्रा! कृष्णपक्षात तुझा क्षय होईल आणि शुक्लपक्षात वाढ होईल. तुझे कल्याण असो—आता दुसरा वर माग, तो अत्यंत दुर्लभ व इष्ट असला तरीही।

Verse 22

चंद्र उवाच । चंद्रग्रहे नरो योऽत्र सोमवारे च शंकर । भक्त्या स्नानं करोत्येव स यातु परमां गतिम्

चंद्र म्हणाला—हे शंकर! जो मनुष्य येथे सोमवारी, विशेषतः चंद्रग्रहणकाळी, भक्तीने स्नान करतो, तो परम गती (मोक्ष) प्राप्त करो।

Verse 23

पिण्डदानेन देवेश स्वर्गं गच्छंतु पूर्वजाः । प्रसादात्तव देवेश तीर्थं भवतु मुक्तिदम्

हे देवेश! पिंडदानाने पूर्वज स्वर्गास जावोत. आणि हे देवेश! तुझ्या प्रसादाने हे तीर्थ मुक्तिदायक होवो.

Verse 24

ईश्वर उवाच । भविष्यंति नरोऽत्रैव विपाप्मानो निशाकर । यस्मात्प्रभा त्वया प्राप्ता तीर्थेऽस्मिन्विमलोदके

ईश्वर म्हणाला—हे निशाकर! येथेच लोक निःपाप होतील; कारण या निर्मळ जलाच्या तीर्थात तुला प्रभा प्राप्त झाली आहे.

Verse 25

प्रभासतीर्थं विख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । यत्र सोमग्रहे प्राप्ते सोमवारे विशेषतः

म्हणून हे स्थान ‘प्रभासतीर्थ’ म्हणून विख्यात होईल—विशेषतः येथे सोमवारी चंद्रग्रहण लागल्यास.

Verse 26

करिष्यंति नराः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम् । येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पिंडदानं तथा नराः

जे नर येथे स्नान करतील ते परम गतीस जातील. आणि जे येथे श्राद्ध करतील तसेच पिंडदान करतील, त्यांनाही महान पुण्य लाभेल.

Verse 27

गयाश्राद्धसमं पुण्यं तेषां चंद्र भविष्यति । तथा दानं प्रकर्तव्यं सोम लोकैर्ग्रहे तव

हे चंद्रा! त्यांचे पुण्य प्रसिद्ध गया-श्राद्धासमान होईल. तसेच तुझ्या ग्रहणकाळी, विशेषतः सोमलोकातील जनांनी विधिपूर्वक दान करावे.

Verse 28

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा विरूपाक्षस्तत्रैवांतरधीयत । चन्द्रोऽपि बुभुजे सर्वाः पत्नीश्च दक्षसंभवाः

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून विरूपाक्ष (शिव) तेथेच अंतर्धान पावला. आणि चंद्रानेही दक्षकन्यांपासून उत्पन्न झालेल्या सर्व पत्नींचा उपभोग केला.