Adhyaya 5

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः । कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्

ऋषी म्हणाले: अर्बुदाचे माहात्म्य आम्हाला विस्ताराने सांगा. हे सूत, आमच्या मनात कौतुक उत्पन्न झाले आहे; ते शुभ रीतीने कथन करा.

Verse 2

सूत उवाच । पुरासीच्च ऋषिश्रेष्ठः पुलस्त्यो भगवान्मुनिः । ययातेश्च गृहे यातस्तं नत्वा चाब्रवीन्नृपः

सूत म्हणाले—पूर्वी ऋषिश्रेष्ठ, पूज्य मुनि पुलस्त्य होते. ते ययातीच्या घरी आले; त्यांना नमस्कार करून राजा म्हणाला.

Verse 3

।ययातिरुवाच । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्यजीवितम् । कथयस्व प्रसादेन कथामर्बुदसंभवाम्

ययाती म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, आपले स्वागत; आज माझे जीवन सफल झाले. कृपा करून अर्बुदाच्या उत्पत्तीची पवित्र कथा मला सांगा.

Verse 4

अर्बुदाख्यो नगो नाम विख्यातो यो धरातले । तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि तत्फलं द्विजसत्तम

‘अर्बुद’ नावाचा पर्वत पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. हे द्विजसत्तम, तेथील यात्रेचा क्रम आणि त्याचे पुण्यफळ सांगा.

Verse 5

सर्वं विस्तरतो ब्रूहि तीर्थयात्रापरायण । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ येन यात्रां करोम्यहम्

हे तीर्थयात्रापरायण, सर्व काही सविस्तर सांगा. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, असे सांगा की मी विधिपूर्वक यात्रा करू शकेन.

Verse 6

पुलस्त्य उवाच । बहुधर्ममयो राजन्नर्बुदः पर्वतोत्तमः । अशक्तो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि

पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्, पर्वतश्रेष्ठ अर्बुद अनेक धर्मांनी परिपूर्ण आहे. शेकडो वर्षे झाली तरी त्याचे पूर्ण वर्णन करणे मला अशक्य आहे.

Verse 7

संक्षेपादेव वक्ष्यामि तीर्थमुख्यानि ते तथा । नागतीर्थं तु तत्राद्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

मी संक्षेपाने तेथील प्रमुख तीर्थे सांगतो. त्यांमध्ये पहिले नागतीर्थ आहे, जे मनुष्यांना सर्व कामना प्रदान करते.

Verse 8

नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम् । शृणु राजन्पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्

हे विशेषतः स्त्रियांना पुत्रसौभाग्य देणारे आहे. हे राजन्, एक प्राचीन वृत्तांत ऐका; ज्यातून हे परम अद्भुत रहस्य कळते.

Verse 9

गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता । बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा

गौतमी नावाची एक ब्राह्मणी होती—सती, साध्वी, पतिव्रता. बालवयात वैधव्य येताच ती तीर्थयात्रेतच पूर्णतः तत्पर झाली.

Verse 10

अर्बुदं सा च संप्राप्ता नागतीर्थं विवेश ह । तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नातुमभ्याययौ पुरा

ती अर्बुदास येऊन नागतीर्थात प्रविष्ट झाली. एकदा त्या जलात निमग्न होऊन पवित्र स्नान करण्यासाठी ती तेथे आली.

Verse 11

नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता । शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप

हे नृप, नायका नावाची एक स्त्री पुत्रासह त्या तीर्थावर आली. गौतमीने तिची नानाविध सेवा-शुश्रूषा केली.

Verse 12

सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिः पृथग्विधैः । अथ सा चिंतयामास गौतमी पुत्रदुःखिता

सर्व आवश्यक उपकरे—दर्भकुश व नानाविध पुष्प—घेऊन, पुत्रदुःखाने व्याकुळ झालेली गौतमी तेव्हा गाढ चिंतन करू लागली।

Verse 13

धन्योऽयं तनयो ह्यस्याः शुश्रूषां कुरुते सदा । पुत्रयुक्ता त्वियं धन्या धिगहं पुत्रवर्जिता

धन्य आहे तिचा हा पुत्र, जो सदैव मातेची सेवा-शुश्रूषा करतो। पुत्रवती ती स्त्री धन्य; धिक्कार असो मला, मी पुत्रवर्जिता!

Verse 14

अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना सुदुःखिता । अथ सा निर्गता तस्मात्सलिलान्नृपसत्तम

मी पतीपासून वियुक्त आणि पुत्रहीन—अतिशय दुःखिता आहे. मग, हे नृपश्रेष्ठा, ती त्या जलातून बाहेर आली।

Verse 15

विनाऽपि भर्तृसंयोगात्सद्यो गर्भवती ह्यभूत् । सा गर्भलक्षणैर्युक्ता सुजनव्रीडयाऽन्विता

भर्तृसंयोग नसतानाही ती तत्क्षणी गर्भवती झाली. गर्भलक्षणांनी युक्त होऊन, सज्जनांसमोर तिला लज्जाही वाटू लागली।

Verse 16

चकार मरणे बुद्धिं ज्वालयामास पावकम् एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

तिने मरणाचा निश्चय केला आणि अग्नी प्रज्वलित केला. त्याच क्षणी एक अशरीरी वाणी बोलली।

Verse 17

वागुवाच । नो त्वं गौतमि चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुमर्हसि । दोषो नास्ति तवात्रार्थे तीर्थस्यास्य प्रभावतः

आकाशवाणी म्हणाली—हे गौतमी, तू चिताग्नीत प्रवेश करू नकोस. या विषयात तुझा काही दोष नाही; या तीर्थाच्या प्रभावामुळे हे घडले आहे.

Verse 18

यो यद्वांछति चित्ते च जलमध्ये स्थितो नरः । चिन्तितं च तदाप्नोति नारी वा नात्र संशयः

जो मनुष्य या स्त्री या जलाच्या मध्यभागी उभा राहून अंतःकरणात जे इच्छितो, तेच मनोवांछित फल त्याला मिळते; यात संशय नाही.

Verse 19

त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा पुत्रवांछा कृता हृदि । तव गर्भगतो नूनं पुत्रः पुत्रि भविष्यति

तिने तिचा पुत्र पाहिल्यावर तुझ्या हृदयात पुत्रप्राप्तीची इच्छा जागी झाली. म्हणून तुझ्या गर्भातील बालक निश्चयच तुझा पुत्र होईल, हे कन्ये.

Verse 20

तस्माद्विरम भद्रं ते निर्दोषासि पतिव्रते । विरराम ततः साध्वी गौतमी मरणान्नृप

म्हणून थांब; तुझे कल्याण होवो. हे पतिव्रते, तू निर्दोष आहेस. मग साध्वी गौतमी, हे राजन्, मरणापासून विरत झाली.

Verse 21

श्रुत्वाऽकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषिताम् । दृष्ट्वा पतिं विना गर्भं वाक्यमेत दुवाच ह

आकाशातून घुमणारी, देवदूताने उच्चारलेली वाणी ऐकून आणि पतीसंयोगाविना गर्भ असल्याचे पाहून, तिने ही वचने उच्चारली.

Verse 22

अहो तीर्थप्रभावोऽयमपूर्वः प्रतिभाति मे । यत्र संजायते गर्भः स्त्रीणां शुक्ररजोविना

अहो! या तीर्थाचा प्रभाव मला अत्यंत अपूर्व भासतो; जिथे स्त्रियांना शुक्र व रज नसतानाही गर्भ उत्पन्न होतो.

Verse 23

नाहं कुत्रापि यास्यामि मुक्त्वेदं तीर्थमुत्तमम् । एवमुक्त्वा ततः साध्वी तत्रैव न्यवसत्सदा

हे उत्तम तीर्थ सोडून मी कुठेही जाणार नाही. असे बोलून ती साध्वी पुढे सदैव तेथेच राहिली.

Verse 24

पुत्रं वै जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम् । तत्र पार्थिवशार्दूल कृष्णपक्षे ऽश्विनस्य च

तिने तेथे सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा पुत्र प्रसविला. हे पार्थिवशार्दूल! हे आश्विन मासाच्या कृष्णपक्षात घडले.

Verse 25

यः पुनः कुरुते श्राद्धं तस्य वंशो न नश्यति । न प्रेतो जायते राजन्वंशे तस्य कदाचन

जो पुन्हा श्राद्ध करतो त्याचा वंश नष्ट होत नाही. हे राजन्! त्याच्या कुळात कधीही ‘प्रेत’ होत नाही.

Verse 26

यः पुमान्कामरहितः स्नानं तत्र समाचरेत् । श्राद्धं च पार्थिवश्रेष्ठ तस्य लोकाः सनातनाः

जो पुरुष कामरहित होऊन तेथे स्नान करतो आणि श्राद्धही करतो, हे पार्थिवश्रेष्ठ! त्याला सनातन लोक प्राप्त होतात.

Verse 27

या स्त्री पुष्पफलान्येव तीर्थे चास्मिन्विसर्जयेत् । सा स्यात्पुत्रवती धन्या सौभाग्यं च प्रपद्यते

जी स्त्री या तीर्थी श्रद्धेने पुष्पे व फळे अर्पण करते, ती पुत्रवती, धन्य होते आणि सौभाग्य व मंगल प्राप्त करते।

Verse 28

निष्कामा स्वर्गमाप्नोति दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तस्य समाचरेत्

निष्काम पुरुष देवांनाही दुर्लभ असा स्वर्ग प्राप्त करतो; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या तीर्थाची यात्रा करावी।