Adhyaya 54
या अध्यायात पुलस्त्य सांगतात की त्रिपुष्कर अर्बुद पर्वतावर कसा प्रतिष्ठित झाला. पद्मयोनी ब्रह्मा संध्योपासनेसाठी पुष्कराकडे निघतात; मानव-लोकात जितका काळ राहीन तितका त्रिपुष्करात संध्यावंदन करीन असा त्यांचा व्रतनियम आहे. त्याच वेळी वसिष्ठांचे यज्ञसत्र चालू असते; कर्मकाळ येताच वसिष्ठ सांगतात की ब्रह्मांच्या उपस्थितीशिवाय यज्ञ पूर्ण होऊ शकत नाही. म्हणून ते ब्रह्मांना विनंती करतात—त्रिपुष्कर यज्ञस्थळी आणा, तेथे संध्योपासना करा आणि यज्ञाचे अधिष्ठाता देव म्हणून राहून समापन घडवा. विचार करून ब्रह्मा ज्येष्ठ–मध्य–कनिष्ठ अशा त्रिविध पुष्कर-तीर्थत्रयाला अर्बुदावरील परम पुण्य जलाशयात आणून स्थापन करतात; तेव्हापासून अर्बुदात त्रिपुष्कर विद्यमान आहे असे मानले जाते. पुढे फलश्रुती सांगते की कार्तिक पौर्णिमेला शांतचित्ताने स्नान व दान केल्यास चिरस्थायी लोक प्राप्त होतात. तसेच उत्तरेस श्रेष्ठ सावित्री-कुंड आहे; तेथे स्नान-दान केल्याने शुभ सिद्धी मिळते.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततस्त्रिपुष्करं गच्छेदभीष्टं पद्मजस्य च । ब्रह्मणा तत्समानीतं पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर त्रिपुष्करास जावे, जे पद्मज ब्रह्मालाही प्रिय आहे; ते तीर्थ ब्रह्म्याने अर्बुदनावाच्या पर्वतावर आणून ठेवले।
Verse 2
वसिष्ठस्य पुरा सत्रे वर्त्तमाने नराधिप । तस्मिन्नगे समायाता ब्रह्माद्याश्च सुरोत्तमाः
हे नराधिप! पूर्वी वसिष्ठांच्या सत्रयज्ञाचा प्रवाह चालू असता त्या पर्वतावर ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देव एकत्र आले।
Verse 3
प्रतिज्ञातं महाराज ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । यावत्स्थास्ये नृलोकेऽस्मिंस्तावत्सन्ध्यां त्रिपुष्करे । वंदयिष्यामि संप्राप्ते संध्याकाले समाहितः
हे महाराज! अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मांनी अशी प्रतिज्ञा केली आहे—‘जोपर्यंत मी या मनुष्यलोकात राहीन, तोपर्यंत त्रिपुष्करात संध्याकाळी एकाग्रचित्ताने संध्यावंदन करीन।’
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु प्रस्थितः पुष्करं प्रति । संध्यार्थं पद्मजो यावद्वसिष्ठस्तावदब्रवीत्
त्याच वेळी, पद्मज ब्रह्मा संध्योपासनेसाठी पुष्कराकडे निघाले असता, वसिष्ठांनी त्यांना संबोधले।
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । कर्मकालश्च सम्प्राप्तो यज्ञेऽस्मिन्सुरसत्तम । स विना न त्वया देव सिद्धिं यास्यति कर्हिचित्
वसिष्ठ म्हणाले—हे सुरसत्तम! या यज्ञातील कर्माचा नियत काळ आला आहे; हे देव! तुझ्याविना यज्ञ कधीही सिद्ध होणार नाही।
Verse 6
तस्मादानय चात्रैव पद्मयोने त्रिपुष्करम् । संध्योपास्तिं ततः कृत्वा तत्र भूयः सुरेश्वर । ब्रह्मत्वं कुरु देवेश सत्रे चास्मिन्दयानिधे
म्हणून, हे पद्मयोनि! त्रिपुष्कर इथेच आण. तेथे संध्योपासना करून, हे सुरेश्वर, पुन्हा परत ये; हे देवेश, दयानिधे! या सत्रयज्ञात ब्रह्मत्व (ब्रह्मा-ऋत्विजपद) स्वीकार।
Verse 7
एवमुक्तो वसिष्ठेन ब्रह्मा लोक पितामहः । ध्यात्वा तत्रानयामास ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम् । पुष्करत्रितयं चागात्सुपुण्ये सलिलाशये
वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी ध्यान करून तेथे ज्येष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ असे त्रिपुष्कर प्रकट केले आणि त्या परम पुण्य जलाशयास आले।
Verse 8
ततःप्रभृति संजातमर्बुदेऽस्मिंस्त्रिपुष्करम्
त्या वेळेपासून या अर्बुद प्रदेशात त्रिपुष्कर प्रकट झाले।
Verse 9
तत्र यः कार्तिके मासि पौर्णमास्यां समाहितः । स्नानं करोति दानं च तस्य लोकाः सनातनाः
जो कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला एकाग्रचित्ताने तेथे स्नान व दान करतो, त्याचे लोक (फल) सनातन होतात।
Verse 10
तस्य चोत्तरदिग्भागे सावित्रीकुण्डमुत्तमम् । स्नानदानादिकं कुर्वन्यत्र याति शुभां गतिम्
त्याच्या उत्तरेकडे उत्तम सावित्रीकुंड आहे। तेथे स्नान, दान इत्यादी केल्यास शुभ गती प्राप्त होते।
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।