Adhyaya 60
पुलस्त्य ऋषी श्रोत्याला अनुपम जंबूतीर्थाकडे जाण्याची विधी सांगतात आणि म्हणतात की तेथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास इच्छित फळ मिळते. पुढे पूर्वकथा येते—सूर्यवंशी राजा निमी वृद्धावस्थेत अर्बुद पर्वतावर जाऊन एकाग्रचित्ताने प्रायोपवेशन (नियमित उपवासाने देहत्याग) करतो. अनेक ऋषी तेथे येऊन राजर्षी, देवर्षी आणि पुराणपरंपरेतील आदर्श कथांवर धर्मोपदेश करतात. अखेरीस लोमश ऋषी विस्तृत तीर्थमाहात्म्य सांगतात. ते ऐकून निमीला खंत वाटते की पूर्वी त्याने अनेक तीर्थस्नाने केली नाहीत; तो सर्व तीर्थांचे फळ मिळण्याचा उपाय विचारतो. करुणेने लोमश मंत्रबलाने जंबूद्वीपातील तीर्थे त्या ठिकाणीच आणण्याचे वचन देतात आणि एकत्रित पवित्र जलात स्नान करण्यास सांगतात. ध्यान करताच तीर्थे तत्क्षणी प्रकट होतात आणि पुराव्यासाठी जंबू वृक्षही उत्पन्न होतो. निमी ‘सर्वतीर्थ’ कुंडात स्नान करून ताबडतोब देहासह स्वर्गप्राप्ती करतो; म्हणून ते स्थान जंबूतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध होते. तसेच सूर्य कन्या राशीत असताना तेथे श्राद्ध केल्यास गयाशीर्षाइतके पुण्य मिळते असे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ जंबूतीर्थमनुत्तमम् । तत्र स्नातो नरः सम्यगिष्टं फलमवाप्नुयात् जंबूद्वीपसमुत्थानां तीर्थानां नृपसत्तम
पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! मग तू अनुपम जंबूतीर्थास जा. तेथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास मनुष्य इच्छित फल प्राप्त करतो—हे नृपसत्तम—हे जंबूद्वीपातील तीर्थांपासून उद्भवलेले आहे.
Verse 2
आसीत्पुरा निमिर्नाम क्षत्रियः सूर्यवंशजः । वयसः परिणामे स पर्वतं चार्बुदं गतः
पूर्वी सूर्यवंशात जन्मलेला ‘निमी’ नावाचा एक क्षत्रिय होता. वयाच्या उत्तरार्धात तो अर्बुद पर्वतावर गेला.
Verse 3
प्रायोपवेशनं कृत्वा स्थितस्तत्र समाहितः । अथाजग्मुर्मुनिगणास्तस्य पार्श्वे सहस्रशः
प्रायोपवेशनाचे व्रत करून तो तेथे संयमित व एकाग्र होऊन स्थिर राहिला. तेव्हा सहस्रों मुनिगण त्याच्या जवळ आले.
Verse 4
चक्रुर्धर्मकथां पुण्यां राजर्षीणां महात्मनाम् । देवर्षीणां पुराणानां तथान्येषां महात्मनाम्
त्यांनी धर्माची पवित्र कथा केली—महात्मा राजर्षी, देवर्षी, पुराणे तसेच अन्य महात्मे यांविषयी.
Verse 5
ततः कश्चित्कथांते च लोमशो नाम सन्मुनिः । कीर्त्तयामास माहात्म्यं सर्वतीर्थसमुद्भवम्
मग कथांच्या शेवटी ‘लोमश’ नावाच्या सत्मुनींनी सर्व तीर्थांपासून उद्भवलेल्या माहात्म्याचे कीर्तन सुरू केले.
Verse 6
तच्छ्रुत्वा पार्थिवो राजन्निमिः परमदुर्मनाः । बभूव न कृतं पूर्वं यतस्तीर्थावगाहनम्
हे राजन्, ते ऐकून पार्थिव राजा निमि अत्यंत दुःखी झाला; कारण पूर्वी त्याने तीर्थांत अवगाहन-स्नान केले नव्हते, हे त्यास उमगले।
Verse 7
ततः प्रोवाच तं विप्रमस्त्युपायो द्विजोत्तम । कश्चिद्येन च सर्वेषां तीर्थानां लभ्यते फलम्
मग तो त्या विप्रास तो म्हणाला—हे द्विजोत्तम, असा एक उपाय आहे की ज्याने सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त होते।
Verse 8
लोमश उवाच । दया मे नृप सञ्जाता त्वां दृष्ट्वा दुःखितं भृशम् । तीर्थयात्राकृते यस्मात्करिष्येऽहं तव प्रियम्
लोमश म्हणाला—हे नृप, तुला फार दुःखी पाहून माझ्या अंतःकरणात दया उत्पन्न झाली; म्हणून तुझ्या तीर्थयात्रेसाठी मी तुझे प्रिय कार्य करीन।
Verse 9
अत्रैव चानयिष्यामि जंबूद्वीपोद्भवानि च । सर्वतीर्थानि राजेन्द्र मन्त्रशक्त्या न संशयः
हे राजेंद्र, मंत्रशक्तीने—यात संशय नाही—मी इथेच जंबूद्वीपोत्पन्न सर्व तीर्थे आणीन।
Verse 10
स्नानं कुरु महाराज ह्येकीभूतेषु तत्र च । अस्मिञ्जलाशये पुण्ये सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
हे महाराज, ती सर्व तीर्थे तेथे एकरूप झाल्यावर या पुण्य जलाशयात स्नान कर; मी हे सत्यच सांगतो।
Verse 11
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिर्ध्यानं चक्रे समाहितः । ततस्तीर्थानि सर्वाणि तत्रायातानि तत्क्षणात्
असे बोलून तो विप्रऋषी एकाग्रचित्त होऊन ध्यानस्थ झाला। तेवढ्यातच त्या क्षणी तेथे सर्व तीर्थे येऊन पोहोचली।
Verse 12
प्रत्ययार्थं च राजर्षे जंबूवृक्षो व्यजायत । तत्र स्नानं नृपश्चक्रे सर्वतीर्थमये ध्रुवे
आणि प्रत्ययासाठी, हे राजर्षी, तेथे जंबूवृक्ष प्रकट झाला. सर्वतीर्थमय त्या ध्रुव स्थानी राजाने स्नान केले.
Verse 13
सदेहश्च गतः स्वर्गे तीर्थस्नानादनन्तरम् । ततः प्रभृति तत्तीर्थं जंबूतीर्थमनुस्मृतम्
तीर्थस्नानानंतर तत्काळ तो देहासह स्वर्गास गेला. तेव्हापासून ते तीर्थ ‘जंबूतीर्थ’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 14
कन्यागते रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः । गयाशीर्षसमं तस्य पुण्यमाहुर्महर्षयः
सूर्य कन्याराशीत गेल्यावर जो मनुष्य तेथे श्राद्ध करतो, त्याचे पुण्य गयाशीर्षासमान आहे असे महर्षी सांगतात.
Verse 60
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखण्डे जंबूतीर्थप्रभाववर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘जंबूतीर्थप्रभाववर्णन’ नामक साठावा अध्याय समाप्त झाला.