Adhyaya 35

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । मामुह्रदमिति ख्यातं तस्मिन्पर्वतरोधसि

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! त्यानंतर पापप्रणाशक असे ‘मामुह्रद’ नामक तीर्थ, जे पर्वतप्रदेशात स्थित आहे, तेथे जावे.

Verse 2

तत्र स्नातो नरः सम्यक्छ्रद्धावान्सुसमाहितः । मुच्यते पातकैर्घोरैः पूर्वजन्मकृतैरपि

तेथे जो मनुष्य श्रद्धायुक्त व पूर्ण एकाग्रतेने विधिपूर्वक स्नान करतो, तो पूर्वजन्मी केलेल्या घोर पातकांपासूनही मुक्त होतो.

Verse 3

तस्य पश्चिमदिग्भागे लिंगमस्ति महीपते । सर्वकामप्रदं नृणां स्थापितं मुद्गलेन तु

हे महीपते! त्या तीर्थाच्या पश्चिम भागात एक शिवलिंग आहे; ते मनुष्यांना सर्व कामना देणारे असून मुद्गलांनी ते स्थापित केले आहे.

Verse 4

स्नात्वा मामुह्रदे पुण्ये यस्तल्लिंगं च पश्यति । शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां फाल्गुने मासि मानवः । स प्राप्नोति परं श्रेयः सर्वतीर्थेषु दुर्लभम्

पुण्य मामुह्रदात स्नान करून जो मनुष्य फाल्गुन मासातील शुक्लपक्षाच्या चतुर्दशीस त्या लिंगाचे दर्शन करतो, तो सर्व तीर्थांतही दुर्लभ असे परम श्रेय प्राप्त करतो.

Verse 5

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्

जो तेथे दक्षिणाभिमुख होऊन श्राद्ध करतो, त्याचे पितर महाप्रलयापर्यंत तृप्त राहतात.

Verse 6

तत्र दानं प्रशंसंति नीवाराणां महर्षयः । शाकमूलादिभिः श्राद्धं पितॄणां तुष्टिदं नृप

तेथे महर्षी निवार (रानतांदूळ) दानाची प्रशंसा करतात. हे नृपा! शाक, मूळ इत्यादींनी केलेले श्राद्ध पितरांना तृप्त करणारे ठरते.

Verse 7

ययातिरुवाच । मामुह्रदमिति विभो कथं नामाऽभवत्पुरा । मुद्गलस्याश्रमं ब्रूहि मम सर्वं विधानतः

ययाती म्हणाला— हे विभो! हे स्थान पूर्वी ‘मामुह्रद’ या नावाने कसे प्रसिद्ध झाले? महर्षी मुद्गलांच्या आश्रमाचे सर्व वर्णन मला विधिपूर्वक व क्रमाने सांगा.

Verse 8

पुलस्त्य उवाच । तत्रस्थस्य पुरा राजन्मुद्गलस्य महात्मनः । विमानं वरमादाय देवदूतः समागतः

पुलस्त्य म्हणाले— हे राजन्! पूर्वी, महात्मा मुद्गल तेथे निवास करीत असताना, एक देवदूत उत्तम विमान घेऊन त्यांच्या जवळ आला.

Verse 9

सोऽब्रवीद्देवराज्ञाहं प्रेषितो मुनिसत्तम । तवार्थायाऽरुहैनं त्वं विमानं गम्यतां दिवि

तो म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ! मला देवराजांनी पाठविले आहे. तुमच्यासाठी हे विमान आहे; यावर आरूढ होऊन स्वर्गास चला.

Verse 10

मुद्गल उवाच । स्वर्गस्य ये गुणा दूत ये च दोषा प्रकीर्तिताः । तान्मे वद करिष्येऽहं श्रुत्वा वै यत्क्षमं भवेत्

मुद्गल म्हणाले— हे दूत! स्वर्गाचे जे गुण आणि जे दोष सांगितले जातात ते मला सांग. ते ऐकून जे खरेच योग्य असेल ते मी करीन.

Verse 11

ब्रूहि तान्सकलान्दूत त्वागमिष्याम्यहं ततः

हे दूत! ते सर्व मला सांग; मग मी तुझ्याबरोबर येईन।

Verse 12

देवदूत उवाच । अलमेतेन दर्पेण क्रियतां शक्रजल्पितम् । पुण्यैः स्वकैर्द्विजश्रेष्ठ समागच्छेरिदं ततः

देवदूत म्हणाला—हा दर्प पुरे; शक्राने (इंद्राने) जे सांगितले ते कर. हे द्विजश्रेष्ठ! आपल्या पुण्यबळाने इथे ये, मग पुढे जा.

Verse 13

मुद्गल उवाच । अश्रुतैस्तैर्न गच्छेऽहमेतन्मे हृदि निश्चितम् । करिष्येऽहं तपो भूरि पूजयिष्ये महेश्वरम्

मुद्गल म्हणाला—ते ऐकल्या शिवाय मी जाणार नाही; हा माझ्या हृदयातील दृढ निश्चय आहे. मी फार तप करीन आणि महेश्वर (शिव) यांची पूजा करीन.

Verse 14

दूत उवाच । न शक्तः स्वर्गुणान्वक्तुमपि वर्षशतैरपि । संक्षेपात्कथयिष्यामि यदि ते निश्चयः परः

दूत म्हणाला—स्वर्गाचे गुण शंभर वर्षांतही पूर्ण सांगणे मला शक्य नाही. तरीही, तुझा निश्चय दृढ असेल तर मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 16

बुभुक्षा नैव तृष्णा च निद्रालस्ये न च प्रभो । रंभाद्यप्सरसो मुख्या गंधर्वास्तुंबरादयः । रमयंति नरं तत्र गीतैर्नृत्यैरनेकशः

हे प्रभो! तिथे ना भूक ना तहान, ना झोप ना आळस. रंभा इत्यादी प्रमुख अप्सरा आणि तुंबर इत्यादी गंधर्व अनेक प्रकारच्या गीत-नृत्यांनी तिथे मनुष्याला रमवितात.

Verse 17

एवं च वसते तत्र जनः स्वर्गे तपोधन । यावत्पुण्यक्षयस्तावत्पश्चात्पातमवाप्नुयात्

हे तपोधन! लोक तेथे स्वर्गात तितक्याच काळ वास करतात, जोवर त्यांचे पुण्य शिल्लक असते; पुण्य क्षीण झाल्यावर नंतर ते त्या पदावरून पतित होतात.

Verse 18

एक एव मुने दोषः स्वर्लोके प्रतिभाति मे । स एव पतनाख्यस्तु स्वर्गिणां च भयावहः

हे मुने! मला स्वर्लोकात एकच दोष दिसतो—तोच ‘पतन’ म्हणून प्रसिद्ध; आणि तो स्वर्गवासीयांस भयावह आहे.

Verse 19

न पुण्यं लभते तत्र कर्तुं विप्र कथंचन । कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्भोगभूमिस्तु सा स्मृता

हे विप्र! तेथे (स्वर्गात) कोणत्याही प्रकारे नवे पुण्य कमावण्याची संधी मिळत नाही. हे ब्रह्मन्! ही (मनुष्यलोक) कर्मभूमी मानली आहे आणि ती (स्वर्ग) भोगभूमी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 20

यदत्र क्रियते कर्म शुभं तत्रोप भुज्यते । तथा दृष्ट्वा विमानस्थान्भूरिधर्मादिसंयुतान्

इथे जे शुभ कर्म केले जाते, त्याचे फळ तिथे (स्वर्गात) उपभोगले जाते. असे पाहून विमानस्थ, बहुधर्मादि गुणांनी युक्त जन दिसतात (आणि कर्म-फल संबंध कळतो).

Verse 21

बहुतेजोन्वितान्स्वर्गे ह्यल्पपुण्यो द्विजोत्तम । पश्चात्तापजदुःखेन स्वर्गस्थो दुःखितः सदा

हे द्विजोत्तम! स्वर्गात अत्यंत तेजस्वी जन पाहून अल्पपुण्य पुरुष—स्वर्गात असूनही—पश्चात्तापजन्य दुःखाने सदैव दुःखी राहतो.

Verse 22

न मया सुकृतं भूरि कृतं मर्त्त्ये कथंचन

मी मर्त्यलोकी कशाही प्रकारे विपुल सुकृत, म्हणजेच पुण्यकर्म, केले नाही।

Verse 23

तथा च पतमानांश्च दृष्ट्वा चान्यान्सहस्रशः । आत्मनश्च महद्दुःखं जायते च तदद्भुतम्

तसेच, सहस्रों इतरांना पडताना पाहून आपल्या अंतःकरणात अद्भुत असे महान दुःख उत्पन्न होते।

Verse 24

एतत्ते सर्वमाख्यातं गुणदोषसमुद्भवम् । स्वर्गसंचेष्टितं ब्रह्मन्कुरुष्व यदभीप्सितम्

हे ब्राह्मण! गुण-दोषांपासून उद्भवलेले हे सर्व आणि स्वर्गातील आचार-विहार तुला सांगितले; आता जे तुला अभिप्रेत आहे ते कर।

Verse 25

मुद्गल उवाच । पतनस्य भयं यत्र पुण्यहानिर्न वर्द्धनम् । तेन स्वर्गेण मे दूत नैव कार्यं कथंचन

मुद्गल म्हणाला—हे दूत! जिथे पतनाची भीती आहे आणि पुण्याची हानीच होते, वाढ होत नाही, त्या स्वर्गाशी मला कशाही प्रकारे काम नाही।

Verse 26

वाच्यस्त्वया ममादेशाद्देवराजः स्फुटं वचः । क्षम्यतामपराधो मे न स्वर्गाय स्पृहा मम

माझ्या आदेशाने तू देवराजाला हे स्पष्ट सांग—‘माझा अपराध क्षमा व्हावा; मला स्वर्गाची स्पृहा नाही।’

Verse 27

तत्कर्माऽहं करिष्यामि येन नो पतनाद्भयम् । साधयिष्यामि तांल्लोकान्ये सदा पातवर्जिताः

ज्यायोगे पतनाचे भय उरणार नाही, असेच कर्म मी करीन। आणि जे लोक सदैव पतनरहित आहेत, ते मी प्राप्त करीन।

Verse 28

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ मुद्गलः स्वर्गनिःस्पृहः । स्थितस्तत्रैव निरतः शिवध्यानपरायणः

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! असे बोलून स्वर्गाची इच्छा नसलेला मुद्गल तेथेच स्थिर राहिला, निरत होऊन शिवध्यानात परायण झाला.

Verse 29

श्रुत्वा दूतोऽपि शक्रस्य तस्य वाक्यं सविस्तरम् । कथयामास शक्रस्य तं भूयः सोऽभ्यभाषत

मुद्गलाचे वचन सविस्तर ऐकून शक्राचा दूत ते शक्राला सांगून आला; तेव्हा शक्र पुन्हा बोलला.

Verse 30

देवदूताप्रमाणं च विमानं हि त्वया कृतम् । न कृतं केन चित्पूर्वं न करिष्यति कश्चन

देवदूतांना योग्य अशा प्रमाणाचे विमान तू निर्माण केलेस; असे कार्य पूर्वी कोणी केले नाही, आणि पुढेही कोणी करणार नाही.

Verse 31

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा बलादानय तं मुनिम् । आनयस्वान्यथा शापं तव दास्याम्यसंशयम्

म्हणून तू त्वरित तेथे जाऊन त्या मुनीला बलपूर्वक घेऊन ये. घेऊन ये; नाहीतर निःसंशय मी तुला शाप देईन.

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । शक्रस्य वचनं श्रुत्वा देवदूते भयान्वितः । प्रस्थितः सत्वरं तत्र मुद्गलो यत्र तिष्ठति

पुलस्त्य म्हणाले—शक्राचे वचन ऐकून भयभीत झालेला देवदूत त्वरेने निघाला, जिथे मुनी मुद्गल निवास करीत होता।

Verse 33

मुद्गलोऽपि विमानस्थं पुनर्दृष्ट्वा समागतम् । मामुह्रदे प्रविश्याथ वारयामास तं तदा

मुद्गलानेही विमानस्थ होऊन पुन्हा आलेल्याला पाहून ‘मामु’ सरोवरात प्रवेश केला आणि त्या वेळी त्याला रोखले।

Verse 34

स तस्य वचनेनैव स्तंभितो लिखितो यथा । चलितुं नैव शक्नोति प्रभावात्तस्य सन्मुनेः

त्या सत्पुरुष मुनिच्या केवळ वचनाने तो जणू चित्रासारखा स्तंभित झाला; त्यांच्या तपःप्रभावाने तो किंचितही हलू शकला नाही।

Verse 35

चिरकालगतं ज्ञात्वा दूतं तु त्रिदशाधिपः । स्वयं तत्राययौ कोपादारुह्यैरावणं गजम्

दूत बराच काळ गेलेला आहे हे कळताच त्रिदशाधिप इंद्र क्रोधाने स्वतः तिथे आला, ऐरावत गजावर आरूढ होऊन।

Verse 36

अथ दृष्ट्वा तदा दूतं स्तंभितं मुद्गलेन तु । वधार्थं तूद्यतस्तस्य स वज्रं भ्रामयंस्तदा

मुद्गलाने स्तंभित केलेला दूत पाहून इंद्र वधार्थ उद्यत झाला आणि त्या वेळी वज्र फिरवू लागला।

Verse 37

एतस्मिन्नेव काले तु उत्पातास्तत्र दारुणाः । अपसव्यं मृगाश्चक्रुः पशवः पक्षिणश्च ये । तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास मुद्गलो विस्मयान्वितः

त्याच वेळी तेथे भयंकर उत्पात झाले. मृग, पशू व पक्षी अपसव्य (डावीकडे) फिरू लागले. ती अशुभ चिन्हे पाहून मुद्गल विस्मयाने भरून मनात विचार करू लागला।

Verse 38

अथ दृष्ट्वांबरगतं वज्रोद्यतकरं हरिम् । स्तंभयामास तं सद्यो दृष्टिपातेन मुद्गलः

नंतर आकाशात गमन करणारा, हातात वज्र उचललेला हरि (इंद्र) पाहून मुद्गलाने केवळ दृष्टिपातानेच त्याला तत्क्षणी स्तंभित केले।

Verse 39

तत्र शक्रः स्तुतिं चक्रे भग्नोत्साहो नृपोत्तम । मुञ्च मां ब्राह्मणश्रेष्ठ यास्यामि त्रिदशालयम्

तेथे शक्र (इंद्र)चा उत्साह मोडला; त्याने स्तुती केली आणि म्हणाला—“हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मला सोडा; मी त्रिदशांच्या धामास जाईन.”

Verse 40

स्वर्गे वा यदि वा मर्त्त्ये तिष्ठ त्वं स्वेच्छया द्विज । मया कृतः समुद्योगो हितार्थं ते मुने ह्ययम्

“स्वर्गात असो वा मर्त्यलोकी—हे द्विज, तू आपल्या इच्छेने जिथे हवे तिथे राहा. हे मुने, हा माझा उद्योग केवळ तुझ्या हितासाठीच केला आहे.”

Verse 41

वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो मनसि स्थितः । तं ते सर्वं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“वर माग, तुझे कल्याण असो—जो नित्य तुझ्या मनात वसले आहे. ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी ते सर्व तुला देईन.”

Verse 42

मुद्गल उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं दृष्टः सुरेश्वर । दर्शनं ते सहस्राक्ष स्वप्नेष्वपि सुदुर्लभम्

मुद्गल म्हणाले—हे सुरेश्वर! मी तुमचे दर्शन घेतले, हाच एक स्तुत्य वर आहे. हे सहस्राक्ष! तुमचे दर्शन स्वप्नातही अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 43

अवश्यं यदि मे देयो वरो वृत्रनिषूदन । त्वत्प्रसादेन मे मोक्षो जायतां शीघ्रमेव हि

जर मला निश्चयाने वर द्यावाच लागेल, हे वृत्रनिषूदन, तर तुमच्या कृपेने मला शीघ्रच मोक्ष प्राप्त होवो.

Verse 44

मा मु ह्रदं समागत्य दूतः प्रोक्तो मया यतः । ततो मामुह्रदमिति ख्यातिं यातु धरातले

या ह्रदाजवळ येऊन मी दूताला ‘मा मु’ असे म्हटले; म्हणून हे स्थान पृथ्वीवर ‘मामुह्रद’ या नावाने प्रसिद्ध होवो.

Verse 45

नंदनादीनि रम्याणि तत्र देववनानि च । अनन्यसदृशा भोगाः सदा तृप्तिर्द्विजोत्तम

तेथे नंदन इत्यादी रम्य देववनें आहेत; भोग अनुपम आहेत आणि सदा तृप्ती असते, हे द्विजोत्तम.

Verse 46

पिण्डदानात्परां प्रीतिं लभंतां पितरोऽत्र हि

खरोखर येथे पिंडदान केल्याने पितरांना परम प्रीती व तृप्ती लाभते.

Verse 47

इन्द्र उवाच । मामुह्रदमिति ख्यातं तीर्थमेतद्भविष्यति । वरिष्ठं नात्र सन्देहो मत्प्रसादाद्विजोत्तम

इंद्र म्हणाला—हे तीर्थ ‘मामुह्रद’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. माझ्या प्रसादाने यात शंका नाही, हे द्विजोत्तम, हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ ठरेल.

Verse 48

अत्र ये फाल्गुने मासि पौर्णमास्यां समाहिताः । करिष्यंति पुनः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम्

जे येथे फाल्गुन महिन्याच्या पौर्णिमेला एकाग्रचित्ताने पुन्हा स्नान करतील, ते परम गतीस प्राप्त होतील.

Verse 49

पिण्डदानाद्गयातुल्यं लप्स्यंते फलमुत्तमम् । पुण्यदानफलं चात्र संख्याहीनं द्विजोत्तम

येथे पिंडदान केल्यास गयेसमान उत्तम फल मिळते. तसेच या स्थानी पुण्यदानाचे फळ, हे द्विजोत्तम, गणनेपलीकडे आहे.

Verse 50

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं दूतमादाय वज्रभृत् । मुद्गलोऽपि परं ब्रह्म चिंतयन्ह्यनिशं ततः

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून वज्रधारी इंद्र दूताला घेऊन स्वर्गास गेला. त्यानंतर मुद्गलही निरंतर परब्रह्माचे चिंतन करीत तद्रूप होऊन लीन झाला.

Verse 51

शुक्लध्यानपरो भूत्वा मोक्षं प्राप्तस्ततोऽक्षयम्

शुद्ध (दीप्त) ध्यानात तत्पर होऊन त्याने तेव्हापासून अक्षय मोक्ष प्राप्त केला.

Verse 52

अत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महात्मना । बहुविप्रसमवाये पर्वतेस्मिन्महीपते

हे महीपते! येथे या पर्वतावर अनेक ब्राह्मणांच्या समवायात महात्मा नारदांनी पूर्वी ही पवित्र गाथा गायिली होती।

Verse 53

मामु ह्रदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं मुद्गलेश्वरम् । इह भुक्त्वाऽखिलान्कामानन्ते मुक्तिमवाप्स्यति । एतस्मात्कारणाद्राजन्मामुह्रदमिति स्मृतम्

जो मनुष्य मामुह्रदात स्नान करून त्या मुद्गलेश्वर प्रभूचे दर्शन घेतो, तो याच जन्मी सर्व धर्म्य कामनांचा उपभोग घेऊन शेवटी मोक्ष प्राप्त करतो; म्हणूनच, हे राजन्, यास ‘मामुह्रद’ असे स्मरले जाते।

Verse 54

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं लोकविश्रुतम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत्

ते तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ व लोकप्रसिद्ध आहे; म्हणून सर्व प्रयत्नाने तेथे स्नान करावे।

Verse 55

मोक्षकामो विशेषेण य इच्छेत्परमं पदम् । चण्डिकाश्रममासाद्य किं पुनः परितप्यते

जो विशेषतः मोक्षाची इच्छा धरून परम पद मागतो, तो चण्डिकेच्या आश्रमास पोहोचल्यावर पुन्हा कशाला कष्ट सोसेल?