Adhyaya 10

Verse 1

ययातिरुवाच । केदारं श्रूयते ब्रह्मन्पर्वते च हिमाचले । गंगा तस्माद्विनिष्क्रान्ता प्रविष्टा पूर्वसागरम्

ययाती म्हणाला— हे ब्राह्मणा! हिमालय पर्वतावर केदार प्रसिद्ध आहे. तेथूनच गंगा प्रकट होऊन पूर्व सागरात प्रविष्ट झाली.

Verse 2

तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता । पश्चिमं सागरं प्राप्ता गृहीत्वा वडवानलम्

तसेच देवी सरस्वती आंब्याच्या वृक्षातून प्रकट झाली; वडवानल धारण करून ती पश्चिम सागरास जाऊन पोहोचली.

Verse 3

कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि विचित्रं मम भूसुर

केदार येथे कसा आला, आणि येथे हे अद्भुत कौतुक काय आहे? हे पूज्य ब्राह्मणा, मला हे विचित्र वाटते; सर्व काही विस्ताराने सांगा.

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथा जातं श्रुतं तु वै

पुलस्त्य म्हणाले— हे महाराजा! तू येथे जे विचारतोस ते खरेच सत्य आहे. सावध होऊन ऐक; जे घडले आणि जे ऐकिवात आहे, तसेच मी सांगतो.

Verse 5

गंगाद्यानि च तीर्थानि केदाराद्या दिवौकसः । मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तमाः

गंगा इत्यादी तीर्थे आणि केदार इत्यादींशी संबंधित दिव्य देवगण— हे नृपश्रेष्ठा! पूर्वी शक्रादि देव माझ्याबरोबर होते.

Verse 6

ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः । सर्वे तत्र कथाश्चक्रुर्धर्म्या नाना पृथक्पृथक्

हे राजेंद्र! सर्व महर्षी ब्रह्मदेवांकडे गेले. तेथे त्यांनी वेगवेगळ्या रीतीने, स्वतंत्रपणे अनेक धर्म्य कथा व उपदेश केले.

Verse 7

समुदाये च देवानां सर्वतीर्थानि पार्थिव । क्षेत्राण्युप स्थितान्येव वनान्युपवनानि च

हे पार्थिव! देवांचा समुदाय एकत्र झाला तेव्हा तेथे सर्व तीर्थेही उपस्थित होती; तसेच पवित्र क्षेत्रे, वने आणि उपवनेही होती.

Verse 8

ततः कथाप्रसंगेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् । कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम

मग कथाप्रसंगात इंद्राने चतुर्मुख ब्रह्मदेवांना संबोधिले. कौतुकाने भरून, हे नृपसत्तम, त्याने प्रश्न विचारला.

Verse 9

इन्द्र उवाच । भगवन्पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् । प्रमाणं चैव सर्वेषां कृतादीनां पृथग्विधम्

इंद्र म्हणाला—हे भगवन्! मला आत्ता पुण्याचे माहात्म्य ऐकायचे आहे, तसेच कृत इत्यादी सर्व युगांची वेगवेगळी प्रमाणेही जाणून घ्यायची आहेत.

Verse 10

ब्रह्मोवाच । लक्षं सप्तदश प्रोक्तं युगमानं सुराधिप । अष्टाविंशतिभिः सार्द्धं सहस्रैः कृतमुच्यते

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे सुराधिप! युगमान लाखांमध्ये सांगितले आहे. कृतयुग सतरालक्ष आणि त्यासोबत अठ्ठावीस हजार असे मानले जाते.

Verse 11

लक्षद्वादशभिः प्रोक्तं युगं त्रेताभिसंज्ञितम् । षण्णवत्यधिकैश्चैव सहस्रैः परिमाणितम्

त्रेता नावाचे युग बारा लाख असे सांगितले आहे; त्यात आणखी छ्यानव्वद हजार वर्षे अधिक धरून त्याचे परिमाण ठरविले आहे।

Verse 12

लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रैः परिकीर्तितम् । ततो वै द्वापरं नाम युगं देवप्रकीर्तितम्

यानंतर देवांनी प्रकीर्तित केलेले द्वापर नावाचे युग आठ लाख व चौसष्ट हजार वर्षांसहित सांगितले आहे।

Verse 13

लक्षैश्चतुर्भिर्विख्यातो द्वात्रिंशद्भिः कलिस्तथा । सहस्रैश्च सुरश्रेष्ठ युगमानमितीरितम्

हे सुरश्रेष्ठ! कलियुग चार लाख व बत्तीस हजार वर्षांसहित प्रसिद्ध आहे; असे युगमान सांगितले आहे।

Verse 14

चतुष्पदः कृते धर्मः शुक्लवर्णो जनार्दनः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिस्तस्मिन्भवति वै क्वचित्

कृतयुगात धर्म चार पायांवर दृढ उभा असतो आणि जनार्दन श्वेत तेजाने विभूषित असतो। त्या काळी कुठेही दुर्भिक्ष नाही, व्याधीही नाही।

Verse 15

क्रियते च तदा धर्मो नाकाले मरणं नृणाम् । लांगलेन विना सस्यं भूरिक्षीराश्च धेनवः

त्या वेळी धर्माचे यथार्थ आचरण होते आणि माणसांचा अकाली मृत्यू होत नाही। नांगराविना धान्य उगवते आणि गायी भरपूर दूध देतात।

Verse 16

कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता । तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवंति कदाचन

हे सहस्रनेत्र इंद्रा! त्या युगात काम, क्रोध, भय, लोभ, मत्सर व परदोषदृष्टी—हे कधीच उत्पन्न होत नाहीत.

Verse 17

ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च । चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः

त्यानंतर त्रेतायुगात धर्म त्रिपाद (तीन पायांवर प्रतिष्ठित) होऊन प्रकटतो. त्या युगात मनुष्य चिरायुषी असतात आणि जनार्दन (विष्णु) रक्तवर्ण असतो.

Verse 18

तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्त्तंते प्राणिनामिष्टदायिनः । न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम्

त्या युगात यज्ञ प्रवर्ततात, जे प्राण्यांना इष्टफल देतात. आणि मनुष्यांमध्ये कामादि प्रेरित प्रवृत्ती उत्पन्न होत नाही.

Verse 19

तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः । तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम्

तेथे मनुष्यांची जीवनवृत्ती तप, ब्रह्मचर्य, पवित्र स्नान व विविध दानांनी; तसेच यज्ञ, जप आणि होम यांनी घडते.

Verse 20

ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युग मुच्यते । द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्द्दनः

मग तिसरे युगाला ‘द्वापर’ असे म्हणतात. त्यात धर्म द्विपाद (दोन पायांवर) होतो आणि जनार्दन (विष्णु) पीतवर्ण असतो.

Verse 21

फलाकांक्षाप्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च । सत्यानृतान्वितो लोको द्वापरे सुरसत्तम

द्वापारयुगात फळाची अपेक्षा ठेवून जप, यज्ञ व तप केले जातात; हे देवश्रेष्ठा, तेव्हा लोक सत्य-असत्याने मिश्रित असतो।

Verse 22

तत्रान्योन्यं महीपाला युयुधुर्वसुधातले । सुपूताश्च दिवं यांति यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्

तेथे वसुधातलावर राजे परस्पर युद्ध करतात; तरीही यज्ञांनी जनार्दनाची उपासना करून ते शुद्ध होऊन स्वर्गास जातात।

Verse 23

ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं तु प्रव र्त्तते । एकपादो भवेद्धर्मः संत्रस्तो नित्यपूजने

त्यानंतर चौथे भयंकर कलियुगाचे प्रवर्तन होते; धर्म एकपायी राहतो आणि नित्यपूजेतही लोक भयग्रस्त होतात।

Verse 24

कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः पापाधिक्यं प्रवर्तते । माया च मत्सरश्चैव कामः क्रोधस्तथा भयम्

कलियुगात विष्णु कृष्णवर्ण होतो आणि पापाचे आधिक्य वाढते; माया, मत्सर, काम, क्रोध तसेच भयही प्रबळ होते।

Verse 25

अर्थलुब्धास्तथा भूपा लोभमोहशतान्विताः । अल्पायुषो नरास्तत्र अल्पसस्या च मेदिनी

राजे अर्थलुब्ध होतात, लोभ-मोहाच्या शेकडो रूपांनी युक्त; तेथे मनुष्य अल्पायुषी होतात आणि पृथ्वीची पिकेही अल्प होतात।

Verse 26

अल्पक्षीरास्तथा गावः सत्यहीना द्विजातयः । तत्र मायाविनो लोका जैह्व्यौपस्थ्यपरायणाः

गायी अल्प दूध देतील आणि द्विज सत्यहीन होतील। तेथे लोक मायावी व कपटी होतील; जिभेच्या चवीत व कामभोगात आसक्त राहतील।

Verse 27

सत्यहीनास्तथा पापा भविष्यंति कलौ युगे । तत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितकुन्तलाः

कलियुगात लोक सत्यहीन व पापपरायण होतील। तेथे सोळाव्या वर्षीच पुरुषांचे केस पांढरे (पलित) होतील।

Verse 28

नार्यो द्वादशमे वर्षे भविष्यंति सुगर्भिताः । भविष्यति क्रमाद्वर्णसंकरश्च सुराधिप

स्त्रिया बाराव्या वर्षीच गर्भवती होतील। आणि क्रमाने, हे सुराधिप, वर्णसंकर म्हणजे वर्णांचा गोंधळ व मिश्रण उत्पन्न होईल।

Verse 29

एकाकारा भविष्यंति सर्ववर्णाश्रमाश्च वै । नाशं यास्यंति यज्ञाश्च कुलधर्मः सनातनः

सर्व वर्ण व आश्रम एकसारखे, भेदरहित होतील। यज्ञांचा नाश होईल आणि कुलांचा सनातन धर्मही लयास जाईल।

Verse 30

व्यर्थानि तत्र तीर्थानि म्लेच्छस्पृष्टानि सर्वशः । भविष्यंति सुरश्रेष्ठ प्रभावरहितानि च

तेव्हा तीर्थे सर्वत्र म्लेच्छस्पर्शाने दूषित होऊन निष्फळ ठरतील। हे सुरश्रेष्ठ, त्यांचा दिव्य प्रभावही नष्ट होईल।

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तत्र स्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदमब्रुवन्

अव्यक्तजन्मा ब्रह्मदेवांचे हे वचन ऐकून, तेथे स्थित असलेल्या तीर्थांनी ब्रह्माला हे वचन सांगितले।

Verse 32

तीर्थान्यूचुः । कथं वयं भविष्यामः संप्राप्ते दारुणे कलौ । स्थानं नो ब्रूहि देवेश स्थातव्यं च सदैव हि

तीर्थांनी म्हटले—भयंकर कलियुग आला असता आम्ही कसे टिकू? हे देवेश, आम्हाला असे स्थान सांगा जिथे आम्ही सदैव राहू शकू।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः कलिस्तत्र न विद्यते । अतस्तत्र च गंतव्यं तीर्थैरायतनैः सह

ब्रह्मदेव म्हणाले—अर्बुद हा पर्वतश्रेष्ठ आहे; तेथे कलि नाही. म्हणून हे तीर्थांनो, आपल्या आयतन-धामांसह तेथेच जावे।

Verse 34

अपि कृत्वा महत्पापमर्बुदं प्रेक्षते तु यः । कलिदोषविनिर्मुक्तः स यास्यति परां गतिम्

मोठे पाप केले तरी जो अर्बुदाचे दर्शन करतो, तो कलिदोषांपासून मुक्त होऊन परम गतीला पोहोचतो।

Verse 35

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मलोकं गतो नृप । ततः सर्वाणि तीर्थानि गतानि च कलौ युगे

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपा, असे बोलून चतुर्मुख ब्रह्मदेव ब्रह्मलोकास गेले. नंतर कलियुगात सर्व तीर्थे (त्या आश्रयस्थानी) निघून गेली।

Verse 36

भूमावर्बुदशैलेन्द्रे संस्थितानि कलेर्भयात् । गंगा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च

कलीच्या भयामुळे गंगा, सरस्वती, यमुना तसेच पुष्कर-तीर्थेही पृथ्वीवर पर्वतराज अर्बुदावर येऊन वास करू लागली।

Verse 37

कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च । तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च यानि तीर्थानि भूतले

कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि ब्रह्मावर्त—पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे मिळून तीन कोटी व अर्धकोटी इतकी (येथे) मानली जातात।

Verse 38

तेषां वासश्च सञ्जातः पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके । एवं तत्र समापन्ना गंगा चैव सरस्वती

त्यांचा वास ‘अर्बुद’ नावाच्या पर्वतावर झाला; अशा रीतीने तेथे गंगा व सरस्वतीही येऊन पोहोचल्या।

Verse 39

तत्र शांता नराः सम्यक्परं निर्वाणमाप्नुयुः । श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यांति च पूर्वजाः

तेथे शांत मनुष्य योग्य रीतीने परम निर्वाण प्राप्त करतात; आणि हे महाराज, तेथे श्राद्ध केल्यास पूर्वजही स्वर्गास जातात।

Verse 40

शृणु तत्राभवत्पूर्वं यदाश्चर्यं महामते । ऋषिर्मंकणकोनाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः

हे महामते, ऐक—तेथे पूर्वी एक अद्भुत घटना घडली: मंकणक नावाचे ऋषी सरस्वतीच्या तीरावर वसत होते।

Verse 41

तपस्तेपे सुधर्मात्मा कामक्रोधविवर्जितः । तस्यैवं वर्तमानस्य क्षुतमासीत्कदाचन

तो सुधर्मात्मा काम-क्रोधरहित होऊन तपश्चर्या करीत होता. अशा अवस्थेत कधीतरी त्याला भूक लागली.

Verse 42

पित्तं प्रपतितं तत्र तच्च रक्तमयं बभौ । तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मंकणर्षिर्बभूव ह

तेथे त्याचे पित्त खाली पडले आणि ते रक्तमय असल्यासारखे दिसले. ते पाहून मंकण ऋषी अत्यंत हर्षित झाला.

Verse 43

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः । तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजंगमम्

“मी सिद्ध झालो” असे जाणून त्याने नृत्य केले. तो असे करीत राहिल्यावर स्थावर-जंगम असे सर्व जगत् (हलले).

Verse 44

तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः । गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमा गताः

तेथे मोठा क्षोभ झाला; समुद्रसुद्धा खवळले. गृहकृत्ये सोडून सर्वजण विस्मयाने तेथे आले.

Verse 45

तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम । ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः

हे नृपोत्तम! तो असा नृत्य करीत असता, हे पार्थिवश्रेष्ठ, त्या पवित्र मुनीच्या प्रभावाने सर्व लोकही नाचू लागले.

Verse 46

ततो देवगणाः सर्वे गत्वा कामनिषूदनम् । यथाऽयं नृत्यते नैव तथा कुरु महेश्वर

तेव्हा सर्व देवगण कामनिषूदनाकडे जाऊन म्हणाले— “हे महेश्वर, असा उपाय करा की हा आता अशा रीतीने नाचू नये।”

Verse 47

अथ ब्राह्मणरूपेण शंभुनोक्तो द्विजोत्तमः । त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्तमधुना नृत्यते कथम्

मग शंभूने ब्राह्मणरूप धारण करून त्या श्रेष्ठ द्विजास म्हटले— “हे ब्राह्मण, तू तप केलेस; आता नृत्य कसे करीत आहेस?”

Verse 48

मंकण उवाच । किं न पश्यसि हे ब्रह्मन्रक्तं पित्तं च मे स्थितम् । संजातं सिद्धिमापन्नो रक्तं पित्तं यतो मम

मंकण म्हणाला— “हे ब्राह्मण, तुला दिसत नाही काय? माझ्या देहात रक्त व पित्त स्थित आहे. हे उत्पन्न झाल्याने मला सिद्धी प्राप्त झाली; म्हणून मी नाचतो.”

Verse 49

एतस्मात्कारणाद्धर्षाद्द्विज नृत्यं करोम्यहम् । एवमुक्तस्ततस्तेन देवदेवो महेश्वरः

“या कारणामुळे, हे द्विजा, आनंदाने मी नृत्य करतो.” असे त्याने म्हटल्यावर देवदेव महेश्वरांनी उत्तर दिले.

Verse 50

तर्जन्या ताडयामास स्वांगुष्ठं नृपसत्तम । ततोंगुष्ठाद्विनिष्क्रांतं भस्म वै बिसपांडुरम्

हे नृपश्रेष्ठ, त्याने तर्जनीने आपल्या अंगठ्यावर आघात केला; तेव्हा त्या अंगठ्यातून कमळतंतूसारखी पांढरी भस्म निघाली.

Verse 51

ततो मंकणकं प्राह पश्य विप्र करान्मम । शुभ्रं भस्म विनिष्क्रांतं पश्य मे द्विज कौतुकम्

मग तो मंकणाला तो म्हणाला—“हे विप्र, पाहा; माझ्या हातातून उजळ पांढरी भस्म प्रकट झाली आहे. हे द्विज, माझे हे अद्भुत कौतुक पाहा।”

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो ज्ञात्वा तं वृषभध्वजम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

पुलस्त्य म्हणाले—ते पाहून तो ब्राह्मण विस्मित झाला; त्याला वृषभध्वज (शिव) म्हणून ओळखून, गुडघ्यावर भूमीवर नतमस्तक होऊन हे वचन बोलला.

Verse 53

मंकण उवाच । नूनं भवान्महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे । निश्चितं त्वं मया ज्ञात एतन्मे हृदि वर्तते

मंकण म्हणाला—“निश्चितच आपण महादेव आहात; मी आपले साक्षात् दर्शन घेतले आहे, माझ्यावर प्रसन्न व्हा. मी आपल्याला नक्की ओळखले आहे; हेच माझ्या हृदयात वसते.”

Verse 54

नान्यस्यायं प्रभावश्च त्वया यो मे प्रदर्शितः । मां समुद्धर देवेश कृपां कृत्वा महेश्वर

“आपण मला जो प्रभाव दाखविला, तो दुसऱ्या कोणाचाही नाही. हे देवेश, मला उध्दरा; हे महेश्वर, कृपा करा.”

Verse 55

श्रीमहादेव उवाच । सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र त्वयाऽहं नात्र संशयः । वरं वरय भद्रं ते नृत्याधिक्यं यतः कृतम्

श्रीमहादेव म्हणाले—“हे विप्रेन्द्र, तू मला योग्य रीतीने ओळखले आहेस; यात संशय नाही. वर माग; तुझे कल्याण होवो—कारण तू अत्यंत उत्साहाने नृत्य केले आहेस.”

Verse 56

मंकण उवाच । येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति सरस्वत्यां समाहिताः । त्वत्प्रसादात्फलं तेषां राजसूयाश्वमेधयोः

मंकण म्हणाला—जे येथे सरस्वतीत एकाग्रचित्ताने स्नान करतात, ते तुझ्या कृपेने राजसूय व अश्वमेध यज्ञासमान पुण्यफल प्राप्त करो।

Verse 57

श्रीमहादेव उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सरस्वत्यां समाहिताः । ते यास्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

श्रीमहादेव म्हणाले—जे येथे सरस्वतीत एकाग्रचित्ताने स्नान करतील, ते जरा-मरणरहित परम स्थानास प्राप्त होतील।

Verse 58

अत्र गंगासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते । श्राद्धं कुर्युर्द्विजश्रेष्ठ ते यास्यंति परां गतिम्

या लोकप्रसिद्ध गंगा-सरस्वती संगमस्थानी, हे द्विजश्रेष्ठ, जे श्राद्ध करतात ते परम गतिला प्राप्त होतात।

Verse 59

सुवर्णं येऽत्र दास्यंति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे । सर्व पापविनिर्मुक्तास्ते यास्यन्ति परां गतिम्

हे द्विजोत्तम, जे येथे यथाशक्ती सुवर्णदान करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम गतिला प्राप्त होतात।

Verse 60

इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्देवदेवो महेश्वरः

असे बोलून, हे राजन्, देवदेव महेश्वर अंतर्धान पावले।