Adhyaya 52

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ ईशानीशिखरं महत् । यत्र गौर्या तपस्तप्तं सुपुण्यं लोकविश्रुतम्

पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठा, महान ईशानी-शिखरास जावे; जिथे गौरीने तप आचरले—अतिशय पुण्यदायक व लोकप्रसिद्ध।

Verse 2

यस्य संदर्शनेनापि नरः पापात्प्रमुच्यते । लभते चातिसौभाग्यं सप्तजन्मांतराणि च

ज्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो, आणि सात जन्मांपर्यंतही अतिशय सौभाग्य प्राप्त करतो।

Verse 3

ययातिरुवाच । कस्मिन्काले तपस्तप्तं देव्या तत्र मुनीश्वर । किमर्थं च महत्त्वेतत्कौतुकं वक्तुमर्हसि

ययाती म्हणाला—हे मुनीश्वर, देवीने तेथे कोणत्या काळी तप केले? आणि कोणत्या कारणाने हे स्थान इतके महान आहे? कृपया हे अद्भुत कुतूहल सांगावे।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतां लोकविश्रुताम् । यस्याः संश्रवणादेव मुच्यते सर्वपातकैः

पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्, लोकप्रसिद्ध अशी ही दिव्य व अद्भुत कथा ऐक; जिचे केवळ श्रवण केले तरी सर्व पातकांतून मुक्ती मिळते।

Verse 6

वीर्यं यदि त्रिनेत्रस्य क्षेत्रे गौर्याः पतिष्यति । अस्माकं पतनं नूनं जगतश्च भविष्यति

जर त्रिनेत्र प्रभूचे महावीर्य गौरीच्या पवित्र क्षेत्रात पडले, तर निश्चयच आपला पतन आणि जगताचाही विनाश होईल.

Verse 7

संततेस्तु विनाशाय ततो गच्छामहे वयम्

म्हणून संततीचा विनाश टाळण्यासाठी आम्ही त्वरित तेथे जात आहोत.

Verse 8

एवं संमंत्र्य देवास्ते कैलासं पर्वतं गताः । ततस्तु नंदिना सर्वे निषिद्धाः समयं विना

अशा रीतीने विचारविनिमय करून ते देव कैलास पर्वतावर गेले. पण पूर्वनियोजित वेळ/अनुमती नसताना आले म्हणून नंदीने सर्वांना अडविले.

Verse 9

पुरा गौर्या समासक्तं ज्ञात्वा देवाः सवासवाः । मंत्रं चक्रुर्भयाविष्टा एकांते समुपाश्रिताः

पूर्वी, (शिव) गौरीवर अत्यंत आसक्त आहेत हे कळताच इंद्रासह देव भयग्रस्त होऊन एकांतात जाऊन मंत्रणा करू लागले.

Verse 10

अथ देवगणाः सर्वे वञ्चयित्वा च तं गणम् । प्रैषयंस्तत्र वायुं च गुप्तमूचुर्वचस्त्विदम्

मग सर्व देवगणांनी त्या गणाला चकवा देऊन तेथे वायूला पाठविले आणि गुप्तपणे ही वाणी उच्चारली.

Verse 11

गत्वा वायो भवं ब्रूहि न कार्या संततिस्त्वया । एवं देवगणा देव प्रार्थयंति भयातुराः

हे वायो, जाऊन भव (शिव) यांस सांग—‘तुम्ही संतती उत्पन्न करू नये।’ हे देव, भयाने व्याकुळ झालेले देवगण अशा रीतीने तुझी प्रार्थना करीत आहेत।

Verse 12

ततो वायुर्द्रुतं गत्वा स्थितो यत्र महेश्वरः । उच्चैर्जगाद तद्वाक्यं यदुक्तं त्रिदशालयैः

मग वायु वेगाने जाऊन जिथे महेश्वर उभे होते तिथे पोहोचला। आणि त्रिदशालयातील देवांनी सांगितलेले तेच वचन त्याने मोठ्या आवाजात निवेदन केले।

Verse 13

ततस्तु भगवाञ्छर्वो व्रीडया परया युतः । गौरीं त्यक्त्वा समुत्तस्थौ बाढमित्येव चाब्रवीत्

तेव्हा परम लज्जेने युक्त भगवान् शर्व (शिव) यांनी गौरीला सोडून उठून उभे राहिले आणि फक्त एवढेच म्हणाले—“बाढम्, तसेच होवो।”

Verse 14

ततो गौरी सुदुःखार्ता शशाप त्रिदशालयान्

मग अतिशय दुःखाने व्याकुळ झालेल्या गौरीने त्रिदशालयातील देवांना शाप दिला।

Verse 15

गौर्युवाच । यस्मादहं कृता देवैः पुत्रहीना समागतैः । तस्मात्तेऽपि भविष्यन्ति सन्तानेन विवर्ज्जिताः

गौरी म्हणाली—“एकत्र जमलेल्या देवांनी मला पुत्रहीन केले आहे; म्हणून तेही संततीपासून वंचित होतील।”

Verse 16

यस्माद्वायो समायातः स्थानेऽस्मिञ्जनवर्जिते । तस्मात्कायविनिर्मुक्तस्त्वं भविष्यसि सर्वदा

हे वायो! तू या जनवर्जित एकांत स्थानी आला आहेस; म्हणून तू सर्वदा देहविनिर्मुक्त, शरीररहितच राहशील।

Verse 17

एवमुक्त्वा ततो दीर्घं भर्तुः कोपपरायणा । त्यक्त्वा पार्श्वं गता राजन्नर्बुदं नगसत्तमम्

असे बोलून ती दीर्घकाळ पतीवर क्रोधपरायण राहिली; मग त्याचा सहवास सोडून, हे राजन्, पर्वतश्रेष्ठ अर्बुदास गेली।

Verse 19

इन्द्राद्यैर्विबुधैः सार्द्धं तदंतिकमुपागमत् । अथ शक्रो विनीतात्मा देवीं ता प्रत्यभाषत

इंद्रादी देवांसह तो तिच्या निकट आला; तेव्हा विनीतचित्त शक्र (इंद्र) त्या देवीस नम्रतेने बोलला।

Verse 20

एष देवः शिवः प्राप्तस्तव पार्श्वं स्वलज्जया । नायाति तत्प्रसादोऽस्य क्रियता महती भव

हा देव शिव स्वलज्जेमुळे संकोचून तुझ्या जवळ आला आहे; पण पुढे येत नाही। हे महादेवी, त्याच्यावर महान प्रसाद-कृपा कर।

Verse 21

देव्युवाच । त्यक्ताऽहं तव वाक्येन पतिना समयान्विता । पुत्रं लब्ध्वा प्रयास्यामि तस्य पार्श्वे सुरेश्वर

देवी म्हणाली—तुझ्या वचनाने, परस्पर संकल्पाने बांधलेली मला माझ्या पतीने त्यागले। हे सुरेश्वर, पुत्रप्राप्ती झाल्यावरच मी त्याच्या जवळ परत जाईन।

Verse 22

तस्यास्तं निश्चयं ज्ञात्वा स्वयं देवः समाययौ । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं प्रसादः क्रियतामिति

तिचा तो निश्चय जाणून स्वतः देव तिथे आले आणि हसून म्हणाले, "कृपा करावी, प्रसन्न व्हावे."

Verse 23

दृष्टिदानेन देवेशि भाषणेन वरानने । मया देवहितं कार्यं सर्वावस्थासु पार्वति

हे देवेश्वरी, हे सुमुखी पार्वती! दृष्टीने आणि भाषणाने मला सर्व अवस्थांमध्ये देवांचे हित करायचे आहे.

Verse 24

अकाले तेन मुक्ताऽसि निवृत्तिः सुरते कृता । पुत्रार्थं ते समारंभो यतश्चासीत्सुरेश्वरि

हे सुरेश्वरी! त्याने अकाली तुला सोडले आणि रतीक्रीडेतून निवृत्ती घेतली, कारण तुझा हा आरंभ पुत्रासाठी होता.

Verse 25

तस्मात्ते भविता पुत्रो निजदेहसमुद्भवः । मत्प्रसादादसंदिग्धं चतुर्थे दिवसे प्रिये

म्हणून हे प्रिये! माझ्या कृपेने निःसंशयपणे चौथ्या दिवशी तुझ्या स्वतःच्या देहापासून एक पुत्र होईल.

Verse 26

निजांगमलमादाय यादृग्रूपं सुरेश्वरि । करिष्यसि न सन्देहस्तादृगेव भविष्यति

हे सुरेश्वरी! आपल्या अंगाचा मळ घेऊन तू जसे रूप तयार करशील, यात शंका नाही की ते तसेच होईल.

Verse 27

सद्यो देवगणानां च दैत्यानां च विशेषतः । तथा वै सर्वमर्त्त्यानां सिद्धिदो बहुरूपधृक्

तो तत्क्षणी देवगणांसाठी—आणि विशेषतः दैत्यांसाठी—तसेच सर्व मर्त्यांसाठीही, अनेक रूपे धारण करून सिद्धी देणारा होतो।

Verse 28

एवमुक्ता त्रिनेत्रेण परितुष्टा सुरेश्वरी । आलापं पतिना चक्रे सार्द्धं हर्षसमन्विता

त्रिनेत्रधारी प्रभूने असे म्हटल्यावर सुरेश्वरी अत्यंत संतुष्ट झाली आणि हर्षाने भरून पतीशी संवाद करू लागली।

Verse 29

चतुर्थे दिवसे प्राप्ते ततः स्नात्वा शिवा नृप । तदोद्वर्त्तनजं लेपं गृहीत्वा कौतुकात्किल । चतुर्भुजं चकाराऽथ हरवाक्याद्विनायकम्

चौथा दिवस आला तेव्हा, हे नृपा! शिवेने स्नान केले; मग कुतूहलाने अंगउटण्यापासून झालेला लेप घेऊन, हराच्या वचनानुसार विनायकाला चतुर्भुज रूप दिले।

Verse 30

ततः सजीवतां प्राप्य हरवाक्येन तं तदा । विशेषेण महाराज नायकोऽसौ कृतः क्षितौ । सर्वेषां चैव मर्त्यानां ततः ख्यातो बभूव ह

त्यानंतर हराच्या वचनाने त्याला जीवन प्राप्त झाले; आणि हे महाराजा! त्याच वेळी पृथ्वीवर त्याला विशेषतः ‘नायक’ करण्यात आले; पुढे तो सर्व मर्त्यांमध्ये प्रसिद्ध झाला।

Verse 31

विनायक इति श्रीमान्पूज्यस्त्रैलोक्यवासिनाम् । सर्वेषां देवमुख्यानां बभूव हि विनायकः

तो श्रीमान ‘विनायक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला, त्रैलोक्यवासियांचा पूज्य ठरला; आणि सर्व प्रमुख देवांमध्ये विनायकच अग्रगण्य झाला।

Verse 32

ततो देवगणाः सर्वे देवीप्रियहिते रताः । तस्मै ददुर्वरान्दिव्यान्प्रोचुर्देवीं च पार्थिव

त्यानंतर देवीला प्रिय व हितकारक असे करावयास तत्पर सर्व देवगणांनी त्याला दिव्य वर दिले; आणि हे राजन्, देवीसही उद्देशून ते बोलले।

Verse 33

देवा ऊचुः । तवायं तनयो देवि सर्वेषां नः पुरःसरः । प्रथमं पूजिते चास्मिन्पूजा ग्राह्या ततः सुरैः

देव म्हणाले—हे देवी, हा तुझा पुत्र आम्हा सर्वांचा अग्रणी आहे। याची प्रथम पूजा झाल्यावरच मग देवांनी पूजा स्वीकारावी।

Verse 34

एतच्छृंगं गिरे रम्यं तव संसेवनाच्छुभे । सर्वपापहरं नृणां दर्शनाच्च भविष्यति

हे शुभे, तुझ्या संसेवनामुळे हे रम्य पर्वतशिखर मनुष्यांचे सर्व पाप केवळ दर्शनानेच हरून टाकणारे होईल।

Verse 35

येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति सुपुण्ये सलिलाश्रये । ते यांस्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

जे येथे या अतिपुण्य जलाश्रयात स्नान करतील, ते जरा-मरणरहित परम धामास पोहोचतील।

Verse 36

माघमासे तृतीयायां शुक्लायां ये समाहिताः । सप्तजन्मांतराण्येव भविष्यन्ति सुखान्विताः

माघमासातील शुक्ल तृतीयेला जे एकाग्रचित्त होतील, ते सलग सात जन्मे सुखयुक्त राहतील।

Verse 37

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्थानं तु ततो गताः । देवोऽपि सहितो देव्या कैलासं पर्वतं गतः

असे बोलून सर्व देव आपापल्या धामास गेले. देवही देवीसहित कैलास पर्वतास गेले.

Verse 52

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखण्ड ईशानीशिखरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘ईशानीशिखर-माहात्म्यवर्णन’ नामक बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 918

सुतार्थं सा तपस्तेपे यतवाक्कायमानसा । ततो वर्षसहस्रान्ते देवदेवो महेश्वरः

पुत्रप्राप्तीसाठी तिने वाणी, देह व मन संयमून तप केले. मग हजार वर्षांच्या अखेरीस देवदेव महेश्वर (प्रकट झाले).