Adhyaya 22

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ श्रीमातां देववंदिताम् । सर्वकामप्रदां नृणामिहलोके परत्र च

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! नंतर देववंदिता श्रीमातेच्या दर्शनास जावे; ती मनुष्यांना इहलोकी व परलोकी सर्व कामना प्रदान करते।

Verse 2

या च सर्वमयी शक्तिर्यया व्याप्तमिदं जगत् । सा तस्मिन्पर्वते साक्षात्स्वयं वासमरोचयत्

जी सर्वमयी शक्ति आहे, जिने हे सारे जग व्यापले आहे—ती देवी साक्षात् त्या पर्वतावरच स्वतःचा निवास करण्यास प्रसन्न झाली।

Verse 3

पुरा देवयुगे राजा कलिंगोनाम दानवः । जरामरणहीनोसौ देवानां च भयंकरः

पूर्वीच्या देवयुगात कलिंग नावाचा एक दानवराजा होता. तो जरा-मरणरहित असल्याने देवांनाही भयभीत करणारा झाला.

Verse 4

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । बलप्रभावतः स्वर्गो जितस्तेन सुराधिपः । ब्रह्मलोकमनुप्राप्तो देवैः सर्वैः समन्वितः

त्याने चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून टाकले. आपल्या बल-प्रभावाने त्याने स्वर्ग जिंकला व सुराधिप इंद्राला पराजित केले; मग इंद्र सर्व देवांसह ब्रह्मलोकास गेले.

Verse 5

तेन दैत्येन सर्वेऽपि त्रासिताः सुरमानवाः । कलिंगोनाम दैत्यः स स्वयमिन्द्रो बभूव ह

त्या दैत्यामुळे देव व मानव सर्वजण भयभीत झाले. कलिंग नावाचा तो दैत्य खरोखरच स्वतः इंद्र बनून बसला.

Verse 6

वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाः सुरर्षयः । तेन सर्वे कृता दैत्या यथायोग्यं नराधिप

वसू, मरुत, साध्य, विश्वेदेव आणि सुरऋषी—या सर्वांना त्याने दैत्यसेवेत लावले, जसे योग्य वाटले तसे, हे नराधिपा.

Verse 7

यज्ञभागान्स्वयं सर्वे बुभुजुस्ते च दानवाः । तपोऽर्थे च ततो देवा गताः सर्वेऽर्बुदाचलम्

यज्ञांचे सर्व भाग त्या दानवांनी स्वतःच उपभोगले. म्हणून देवांनी तपश्चर्येलाच आश्रय मानून सर्वजण अर्बुदाचल पर्वतावर गेले.

Verse 8

अद्यापि देवताखातं त्रैलोक्ये ख्यातिमागतम् । तत्र व्रतपराः सर्वे पत्रमूलफलाशिनः

आजही ते स्थान देवतांचे म्हणून ख्यात असून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाले आहे। तेथे सर्व व्रतपरायण होऊन पान, मुळे व फळे यांवरच निर्वाह करीत.

Verse 9

अव्यक्ताः परमत्रासाद्ध्यायंतस्ते च संस्थिताः । पंचाग्निसाधकाः केचित्तत्र व्रतपरायणाः

परम भय-भक्तीमुळे ते अव्यक्तप्राय, लोकव्यवहारापासून विरक्त होऊन ध्यानात तल्लीन राहिले. त्यांपैकी काही व्रतपरायण पंचाग्नि-साधना करणारे तपस्वी होते.

Verse 10

एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे । अन्ये मासोपवासाश्च चान्द्रायणपरायणाः

काही एकवेळच आहार घेत, काही निराहार राहत, तर काही वायुभक्षी होते. इतर काही मासोपवास करीत आणि चान्द्रायण-व्रतात निष्ठावान होते.

Verse 11

कृच्छ्रसांतपने निष्ठा महापाराकिणः परे । अंबुभक्षा वायुभक्षाः फेनपाश्चोष्मपाः परे

काही कृच्छ्र व सान्तपन तपात निष्ठावान होते, तर काही महापाराक तप करीत. काही केवळ जलाहारी, काही वायुभक्षी, काही फेनाहारी, तर काही उष्माहारी होते.

Verse 12

जपहोमपराश्चान्ये ध्यानासक्तास्तथा परे । बलिनैवद्यदानैश्च गंधधूपैर्नराधिप

काही जप-होमात तत्पर होते, तर काही ध्यानात आसक्त होते. हे नराधिप! ते बलि, नैवेद्य, दान, गंध व धूप यांनी श्रद्धेने पूजन करीत.

Verse 13

पूजयंतः परां शक्तिं देवीं स्वकार्यहेतवे । एवं तेषां व्रतस्थानां तपसा भावितात्मनाम् । विमुक्तिरभवद्राजन्सर्वेषां कर्मबन्धनात्

स्वधर्मसिद्धीच्या हेतुने पराशक्ती देवीची पूजा करीत, व्रतस्थ व तपाने भावित आत्मा झालेले ते सर्व, हे राजन्, कर्मबंधनातून मुक्त झाले।

Verse 14

ततः पूर्णे सहस्रांते वर्षाणां नृपसत्तम । देवी प्रत्यक्षतां प्राप्ता कन्यकारूपधारिणी

त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठ, हजार वर्षे पूर्ण होताच देवीने कन्यारूप धारण करून प्रत्यक्ष दर्शन दिले।

Verse 15

पूर्वं जाता महाराज धूममूर्तिर्भयावहा । ततो ज्वाला ततः कन्या शुक्लवासोऽनुलेपना । दृष्ट्वा तां तुष्टुवुर्देवाः कृतांजलिपुटास्ततः

प्रथम, हे महाराज, ती भयावह धुरकट मूर्ती झाली; मग ज्वालारूप; आणि नंतर शुभ्र वस्त्रे परिधान करून, सुगंधी लेपनाने विभूषित कन्यारूप झाली. तिला पाहून देवांनी हात जोडून स्तुती केली।

Verse 16

नमोऽस्तु सर्वगे देवि नमस्ते सर्वपूजिते । कामगेऽचिन्त्ये नमस्ते त्रिदशाश्रये

हे सर्वव्यापिनी देवि, तुला नमस्कार; हे सर्वपूजिते, तुला नमस्कार। हे कामदायिनी, हे अचिंत्ये, तुला नमस्कार; हे त्रिदशांचा आश्रय, तुला नमस्कार।

Verse 17

नमस्ते परमादेवि ब्रह्मयोने नमोनमः । अर्धमात्रेक्षरे चैव तस्यार्धार्धे नमोनमः

हे परमादेवि, तुला नमस्कार; हे ब्रह्मयोनि, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे अर्धमात्रायुक्त अक्षरस्वरूपिणी, आणि त्यातील सूक्ष्म ‘अर्धाचेही अर्ध’ यासही पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 18

नमस्ते पद्मपत्राक्षि विश्वमातर्नमोनमः । नमस्ते वरदे देवि रजःसत्त्वतमोमयि

हे पद्मपत्राक्षी! तुला नमस्कार. हे विश्वमाते! पुनःपुन्हा नमो नमः. हे वरदायिनी देवी! रजः-सत्त्व-तमोमयी, तुला प्रणाम.

Verse 19

स्वस्वरूपस्थिते देवि त्वं च संसारलक्षणम् । त्वं बुद्धिस्त्वं धृतिः क्षांतिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा क्षमा

हे देवी! स्वस्वरूपात स्थित असूनही तूच संसाराचे लक्षण आहेस. तू बुद्धी आहेस, तू धृती आहेस, तू क्षांती आहेस; तू स्वाहा आहेस, तू स्वधा आहेस, आणि तूच क्षमा आहेस.

Verse 20

त्वं वृद्धिस्त्वं गतिः कर्त्री शची लक्ष्मीश्च पार्वती । सावित्री त्वं च गायत्री अजेया पापनाशिनी

तूच वृद्धि आहेस, तूच गती आहेस; तूच कर्त्री व विधात्री आहेस. तू शची, लक्ष्मी आणि पार्वती आहेस. तू सावित्री व गायत्री आहेस—अजेया, पापनाशिनी.

Verse 21

यच्चान्यदत्र देवेशि त्रैलोक्येऽस्तीतिसंज्ञितम् । तद्रूपं तावकं देवि पर्वतेषु च संस्थितम्

हे देवेशी! त्रैलोक्यात येथे जे काही ‘अस्ति’—म्हणजे ‘जे आहे’—असे म्हटले जाते, हे देवी, त्याचे रूप खरे तर तुझेच आहे; आणि ते पर्वतांमध्येही स्थित आहे.

Verse 22

वह्निना च यथा काष्ठं तंतुना च यथा पटः । तथा त्वया जगद्व्याप्तं गुप्ता त्वं सर्वतः स्थिता

जसे काष्ठात अग्नी व्याप्त असतो आणि वस्त्रात तंतू, तसेच हे जग तुझ्याने व्याप्त आहे. अज्ञांना गुप्त राहूनही तू सर्वत्र प्रतिष्ठित आहेस.

Verse 23

पुलस्त्य उवाच । एवं स्तुता जगन्माता तानुवाच सुरोत्तमान् । वरो मे याच्यतां शीघ्रमभीष्टः सुरसत्तमाः

पुलस्त्य म्हणाले—अशी स्तुती झाल्यावर जगन्मातेने त्या देवोत्तमांना म्हटले—हे सुरसत्तमांनो, लवकर माझ्याकडून तुम्हाला अभिष्ट असा वर मागा।

Verse 24

किमत्र गुप्तभावेन तिष्ठथ श्वभ्रमध्यगाः । मद्भक्तानां भयं नास्ति त्रैलोक्येपि चराचरे

तुम्ही येथे गुप्तपणे, खड्ड्याच्या मध्यात का थांबला आहात? माझ्या भक्तांना त्रैलोक्यातही—चराचरात—कुठेही भय नसते।

Verse 25

देवा ऊचुः । कलिंगेन वयं देवि निरस्ताः संगरे मुहुः । तेन व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

देव म्हणाले—हे देवी, कलिंगाने आम्हाला संग्रामात वारंवार पराभूत करून दूर लोटले आहे. त्याने हे सर्व त्रैलोक्य—चराचरसहित—व्याप्त केले आहे।

Verse 26

यज्ञभागो हृतोऽस्माकं दैत्यानां स प्रकल्पितः । तेन स्वर्गः समाक्रान्तः सुराः सर्वे निराकृताः

आमचा यज्ञभाग हिरावून तो दैत्यांसाठी ठरविला गेला आहे. त्यामुळे स्वर्ग आक्रांत झाला आणि सर्व देव निराकृत झाले।

Verse 27

हत्वा दैत्यान्यथा भूयः शक्रः स्वपदमाप्नुयात् । तथा कुरु महाभागे वर एषोऽस्मदीप्सितः

दैत्यांचा वध करून शक्र (इंद्र) पुन्हा आपले पद प्राप्त करो—हे महाभागे, तसेच कर. हाच वर आम्हाला अभिप्रेत आहे।

Verse 28

देव्युवाच । यथा यूयं मया सृष्टास्तथैवायं महासुरः । विशेषो नास्ति मे कश्चिदुभयोः सुरसत्तमाः

देवी म्हणाली—जसे तुम्ही माझ्या द्वारा सृष्ट झालात, तसेच हा महासुरही सृष्ट झाला आहे। हे देवश्रेष्ठांनो, तुमच्यात दोघांत माझा कोणताही पक्षपात नाही।

Verse 29

तस्मात्तान्वारयिष्यामि शक्राद्यांस्त्रिदिवात्पुनः । एवमुक्त्वा वरारोहा प्रेषयामास पार्थिव

म्हणून मी इंद्रादिकांना पुन्हा स्वर्गातून परत घालवीन। असे बोलून, हे राजन्, वरारोहा देवीने दूत पाठविला।

Verse 30

दूतं कलिंगदैत्याय त्यज त्वं त्रिदिवं द्रुतम् । स गत्वा बाष्कलिं दैत्यं सामपूर्वं वचोऽब्रवीत्

देवीने कलिंग दानवाकडे दूत पाठविला—“तू त्वरित स्वर्ग सोड.” तो जाऊन दैत्य बाष्कलीला प्रथम सामयुक्त मधुर वचन बोलला।

Verse 31

दूत उवाच । या सा सर्वगता देवी शक्तिरूपा शुचि स्मिता । श्रीमाता जगतां माता देवैराराधिता परा । तेषां तुष्टा च देवी त्वामिदं वचनमब्रवीत्

दूत म्हणाला—जी सर्वव्यापिनी देवी, शक्तिरूपा, पवित्र व मंदस्मिता आहे; जी श्रीमाता, जगन्माता, देवांनी आराधिलेली परा आहे—ती देवांवर प्रसन्न होऊन तुला हा संदेश सांगत आहे।

Verse 32

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं शक्रो यातु त्रिविष्टपम् । मद्वाक्याद्दानवश्रेष्ठ देवत्वं न भवेत्तव

“तू शीघ्र आपल्या स्थानास जा; शक्र (इंद्र) त्रिविष्टपाला जावो. हे दानवश्रेष्ठा, माझ्या वचनाने तुला देवत्व लाभणार नाही.”

Verse 33

अहं लोकेश्वरो मत्वा सगर्वमिदमब्रवीत्

“मीच लोकांचा अधिपती आहे” असे मानून तो गर्वाने फुगून हे वचन बोलला।

Verse 34

पुलस्त्य उवाच । स दूतवचनं श्रुत्वा दानवो मदगर्वितः

पुलस्त्य म्हणाले—दूताचे वचन ऐकून मद-गर्वाने मत्त झालेला दानव (उत्तर देऊ लागला)।

Verse 35

न भवद्भ्यस्वहं स्वर्गं प्रयच्छामि कथंचन । दूतोऽवध्यो भवेद्राज्ञामपि वैरे सुदारुणे । एतस्मात्कारणाद्दूत न त्वां प्राणैर्वियोजये

मी तुम्हाला स्वर्ग कधीही देणार नाही. अत्यंत भयंकर वैरातही राजांसाठी दूत अवध्य असतो. म्हणून, हे दूत, मी तुला प्राणांपासून वियोग करणार नाही.

Verse 36

श्रीमातां यदि मे दूत दर्शयिष्यसि चेत्ततः । अभीष्टान्संप्रदास्यामि सत्यमेव ब्रवीम्यहम्

हे दूत, तू मला श्रीमातेचे दर्शन घडवशील तर मी तुला अभिष्ट वर देईन—मी सत्यच बोलतो.

Verse 37

अहं त्वया समं तत्र यास्ये यत्र स्थिता च सा । निग्रहं च करिष्यामि वाक्यं मे सत्यकारणम्

मी तुझ्यासोबत तिथे जाईन जिथे ती वास करते, आणि मी तिला वश करीन—माझे वचन सत्याधारित आहे.

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा मदोन्मत्तो दूतेन च स दानवः । अर्बुदं प्रययौ तूर्णं रोषेण महता वृतः

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून तो दानव मदोन्मत्त झाला; दूतासह आणि प्रचंड क्रोधाने वेढलेला तो वेगाने अर्बुदाकडे निघून गेला।

Verse 39

दृष्ट्वा बाष्कलिमायांतं देवाः शक्रपुरोगमाः । वार्यमाणास्तदा देव्या पलायनपरायणाः

बाष्कली येताना पाहून, शक्र (इंद्र) पुढे असलेले देव—देवीने रोखले तरीही—पलायनालाच प्रवृत्त झाले व पळण्याकडेच वळले।

Verse 40

भयेन महताविष्टा दिशो भेजुः समंततः । अथासौ बाष्कलिः प्राप्तः सैन्येन महता वृतः

महाभयाने ग्रासलेले ते सर्व दिशादिशांना पांगले. तेव्हा बाष्कली प्रचंड सैन्याने वेढलेला तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 41

श्रीमाता तिष्ठते यत्र पर्वतेर्बुदसंज्ञके । दूतं च प्रेषयामास तमुवाच नराधिपः

ज्या अर्बुदनावाच्या पर्वतावर श्रीमाता विराजमान आहे, तेथे त्या नराधिपाने दूत पाठविला आणि त्याला असे सांगितले।

Verse 42

बाष्कलिरुवाच । गच्छ दूतवर ब्रूहि श्रीमातां चारुहासिनीम् । भार्या मे भव सुश्रोणि अहं ते वशगः सदा

बाष्कली म्हणाला—हे श्रेष्ठ दूत, जा; चारुहासिनी श्रीमातेला सांग—‘हे सुश्रोणि, तू माझी पत्नी हो; मी सदैव तुझ्या अधीन राहीन।’

Verse 43

भविष्यति हि मे राज्यं सर्वं वशगतं तव । अन्यथा धर्षयिष्यामि सर्वैः सार्द्धं सुरोत्तमैः

खचितच माझे सर्व राज्य तुझ्या अधीन येईल; अन्यथा मी सर्व श्रेष्ठ देवांसह तुला धर्षून पराभूत करीन.

Verse 44

किमिंद्रेणाल्पवीर्येण किमन्यैश्च वरानने । सहस्राक्षो न मे तुल्यो न मे तुल्याः सुरासुराः

हे वरानने! अल्पवीर्य इंद्राचा किंवा इतरांचा मला काय उपयोग? सहस्राक्ष इंद्रही माझ्या तुल्य नाही; देव वा असुर कोणीही माझ्यासमान नाही.

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एतच्छ्रुत्वा ततो गत्वा स दूतः संन्यवेदयत् । तस्य सर्वं यथावाक्यं तेनोक्तं च महीपते

पुलस्त्य म्हणाले—हे ऐकून तो दूत तेथून गेला आणि जसेच्या तसे सर्व निवेदन केले; हे महीपते, राजाने जे म्हटले ते सर्व त्याने पूर्णपणे सांगितले.

Verse 46

ततः श्रुत्वा स्मितं कृत्वा चिंतयामास भामिनी । जरा मरणहीनोयं दैत्येन्द्रः शंभुना कृतः

हे ऐकून ती भामिनी स्मित करून विचार करू लागली—हा दैत्येंद्र शंभूने जरा-मरणरहित केला आहे.

Verse 47

कथमस्य मया कार्यो निग्रहो देवताकृते । पुनश्चिंतयते यावत्सा देवी दानवं प्रति । तावत्तत्रागतः शीघ्रं स कामेन परिप्लुतः

देवतांच्या हितासाठी याचा निग्रह मी कसा करू?—असे देवी दानवाविषयी पुन्हा विचार करीत असतानाच, कामाने व्याकुळ झालेला तो शीघ्र तेथे आला.

Verse 48

अथ दृष्टिनिपातेन सा देवी दानवाधिपम् । व्यलोकयत्ततस्तस्या निश्चयः संबभूव ह

तेव्हा देवीने केवळ दृष्टिक्षेपाने दानवाधिपतीकडे पाहिले; आणि त्याच क्षणी तिच्या अंतःकरणात दृढ निश्चय उत्पन्न झाला।

Verse 49

ततो जहास सा देवीशनकैर्वृपसत्तम । मुखात्तस्यास्ततः सैन्यं निष्क्रांतमतिभीषणम्

मग, हे नृपश्रेष्ठा, ती देवी हळुवार हसली; आणि तिच्या मुखातून अत्यंत भयानक असे सैन्य बाहेर पडले।

Verse 50

हस्तिनो हयवर्याश्च पादाताश्च पृथग्विधाः । रथसाहस्रमारूढा योधाश्चापि सहस्रशः

तेथे हत्ती, श्रेष्ठ घोडे आणि नानाविध पायदळ होते; तसेच हजार रथांवर आरूढ योद्धेही हजारोंच्या संख्येने होते।

Verse 51

तैः सैन्यं दानवेशस्य सर्वं शस्त्रैर्निपातितम् । पश्यतस्तस्य दैत्यस्य निश्चलस्यासुरस्य च

त्यांच्या शस्त्रांनी दानवेशाची सारी सेना पाडली गेली; आणि तो निश्चल दैत्य, तो असुर, पाहतच राहिला।

Verse 52

हते सैन्य बले तस्मिन्निंद्राद्यास्त्रिदिवौकसः । तामूचुर्वचनं देवि दानवं हन्तुमर्हसि । नास्मिञ्जीवति नो राज्यं स्वर्गे देवि भविष्यति

जेव्हा त्या सैन्यबलाचा संहार झाला, तेव्हा इंद्रादी त्रिदिववासी म्हणाले— “हे देवी, तू दानवाचा वध करणे योग्य आहेस। तो जिवंत असेपर्यंत, हे देवी, स्वर्गात आमचे राज्य राहणार नाही।”

Verse 53

पुलस्त्य उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं तेषां ज्ञात्वा तं मृत्युवर्जितम् । पर्वतस्य महाशृंगं दत्त्वा तस्योपरि स्वयम्

पुलस्त्य म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून आणि तो मृत्युवर्जित आहे असे जाणून, देवीने पर्वताचे महान शिखर त्यास दिले व स्वतः त्यावर विराजमान झाली।

Verse 54

निविष्टा सा जगन्माता श्रीमाता कामरूपिणी । हिताय जगतां राजन्नद्यापि वरपर्वते । तत्रैव वसते साक्षान्नृणां कामप्रदायिनी

ती जगन्माता—श्रीमाता, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी—जगाच्या हितासाठी तेथे विराजमान झाली. हे राजन्, आजही ती वरपर्वतावर साक्षात् वसते आणि मनुष्यांच्या योग्य कामना पूर्ण करते।

Verse 55

एतस्मिन्नेव काले तु सर्वे देवाः सवासवाः । तुष्टुवुस्तां महाशक्तिं भयहन्त्रीं प्रहर्षिताः

त्याच वेळी, वासव (इंद्र) सहित सर्व देव हर्षित होऊन भयहरिणी त्या महाशक्तीची स्तुती करू लागले।

Verse 56

प्रसन्नाऽभूत्ततो देवी तेषां तत्र नराधिप । स्वंस्वं स्थानं सुराः सर्वे परियांतु गतव्यथाः । गत्वा स्थानं स्वकं सर्वे परिपांतु गतव्यथाः

मग, हे नराधिप, देवी तेथे त्यांच्यावर प्रसन्न झाली व म्हणाली—“सर्व देव आपापल्या धामास परत जावोत, व्यथा दूर होवो; आपल्या स्थानास जाऊन तुम्ही सर्वजण आपापल्या लोकांचे रक्षण करा, दुःख निवो।”

Verse 57

वरं वरय देवेन्द्र ब्रूहि यत्ते मनोगतम् । तत्सर्वं संप्रदास्यामि तुष्टाहं भक्तितस्तव

“हे देवेन्द्र, वर माग; तुझ्या मनात जे आहे ते सांग. तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न आहे—ते सर्व मी तुला प्रदान करीन.”

Verse 58

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि शाश्वते भक्तिवत्सले । अत्रैव स्थीयतां तावत्स्वर्गे यावदहं विभुः

इंद्र म्हणाला—हे देवि, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, हे शाश्वती भक्तवत्सले, तर मी स्वर्गात अधिपती असेपर्यंत तू इथेच निवास कर।

Verse 59

प्रशास्मि राज्यं देवेशि शाश्वते भक्तवत्सले । अजरश्चामरश्चैव यतो दैत्यः सुरेश्वरि

हे देवेशी, शाश्वती भक्तवत्सले! तुझ्या कृपेने मी राज्याचे शासन करतो; हे सुरेश्वरी, तुझ्या प्रभावाने ‘अजर’ व ‘अमर’ हे दैत्य निष्प्रभ झाले।

Verse 60

हरेण निर्मितः पूर्वं येन तिष्ठति निश्चलः । प्रसादात्तव लोकाश्च त्रयः संतु निरामयाः

जो पूर्वी हरिने निर्माण केला आणि जो अचल उभा आहे—हे देवि, तुझ्या कृपेने त्रैलोक्य निरामय होवो।

Verse 61

अत्र त्वां पूजयिष्यामो वयं सर्वे समेत्य च । चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यां दृष्ट्वा त्वां यांतु सद्गतिम्

इथे आम्ही सर्वजण एकत्र येऊन तुझी पूजा करू; आणि चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला तुझे दर्शन घेऊन लोकांना सद्गती लाभो।

Verse 62

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सर्वदेवैः समन्वितः । हृष्टस्त्रिविष्टपं प्राप्तो देव्यास्तस्याः प्रभावतः

पुलस्त्य म्हणाला—असे बोलून सहस्राक्ष इंद्र सर्व देवांसह, त्या देवीच्या प्रभावाने हर्षित होऊन त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे पोहोचला।

Verse 63

सापि तत्र स्थिता देवी देवानां हितकाम्यया

देवांचे हित इच्छित ती देवीही तेथेच स्थिर राहिली।

Verse 64

यस्तां पश्यति चैत्रस्य चतुर्द्दश्यां सिते नृप । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्ज्जितम्

हे नृपा, जो चैत्रातील शुक्ल चतुर्दशीस तिचे दर्शन करतो, तो जरा-मरणरहित परम धामास जातो।

Verse 65

किं व्रतैर्नियमैर्वापि दानैर्दत्ते नराधिप । सर्वे तद्दर्शनस्यापि कलां नार्हंति षोडशीम्

हे नराधिप, व्रत-नियम किंवा दानधर्म यांची काय गरज? ते सर्व त्या दर्शनाच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही सम नाहीत।

Verse 66

तत्रैव पादुके दिव्ये तया न्यस्ते नराधिप । यस्ते पश्यति भूयोऽसौ संसारं न हि पश्यति । सर्वान्कामानवाप्नोति इह लोके परत्र च

हे नराधिप, तेथेच देवीने ठेवलेल्या दिव्य पादुका आहेत. जो त्यांचे पुन्हा दर्शन करतो, तो संसार पुन्हा पाहत नाही; इहलोकी व परलोकी सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 67

ययातिरुवाच । कस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठ देव्या मुक्तेऽत्र पादुके । कस्माच्च कारणाद्ब्रूहि सर्वं विस्तरतो मम

ययाती म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, देवीने या पादुका येथे कोणत्या काळी ठेवून दिल्या? आणि कोणत्या कारणाने? मला सर्व विस्ताराने सांग।

Verse 68

पुलस्त्य उवाच । तां देवीं मानवाः सर्वे संवीक्ष्य नृपसत्तम । प्राप्नुवंति परां सिद्धिं द्विविधां धर्मकारिणः

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! त्या देवीचे दर्शन घेतल्यास धर्माचरण करणारे सर्व मनुष्य द्विविध परम सिद्धी प्राप्त करतात.

Verse 69

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञदानादिकाः क्रियाः । प्रणष्टा भूतले राजंस्तीर्थयात्राव्रतोद्भवाः

त्याच काळी, हे राजन्, पृथ्वीवर यज्ञ-दानादी सर्व क्रिया नष्ट झाल्या; तसेच तीर्थयात्रा व व्रतांपासून उद्भवणारी धर्मानुष्ठानेही लोप पावली.

Verse 70

शून्यास्ते नरकाः सर्वे संबभूवुर्यमस्य ये । यज्ञभागविहीनाश्च देवाः कष्टमुपागताः

यमाचे जे सर्व नरक होते ते रिकामे झाले; आणि यज्ञभागापासून वंचित देव कष्टात पडले.

Verse 71

अथ सर्वे नृपश्रेष्ठ देवास्तत्र समागताः । ऊचुर्गत्वाऽर्बुदं तत्र श्रीमातां परमे श्वरीम्

मग, हे नृपश्रेष्ठ, सर्व देव तेथे एकत्र झाले. अर्बुदास जाऊन त्यांनी तेथे श्रीमाता परमेश्वरीला निवेदन केले.

Verse 72

देवा ऊचुः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टाः सुरेश्वरि । मर्त्यलोके वयं तेन कर्मणातीव पीडिताः

देव म्हणाले—हे सुरेश्वरी! अग्निष्टोमादी सर्व क्रिया नष्ट झाल्या आहेत. त्या कर्माच्या अभावामुळे आम्ही मर्त्यलोकी अत्यंत पीडित आहोत.

Verse 73

दृष्ट्वा त्वां देवि पाप्मानः सिद्धिं यांति सपूर्वजाः । तस्माद्यथा वयं पुष्टिं व्रजामस्ते प्रसादतः

हे देवी, तुझे केवळ पाहिल्यानेही पापी जन पूर्वजांसह सिद्धीला पोहोचतात. म्हणून तुझ्या प्रसादाने आम्हालाही पुष्टी व समृद्धी लाभो।

Verse 74

न निष्क्रामति दैत्यश्च बाष्कलिस्त्वं तथा कुरु

आणि दैत्य बाष्कली बाहेर येत नाही; म्हणून तू तसेच कर, की तो आवरला जाईल.

Verse 75

पुलस्त्य उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संचिंत्य सुचिरं तदा । मुक्त्वा स्वे पादुके तत्र कृत्वा चाश्मसमुद्भवे । देवानुवाच राजेंद्र सर्वानर्त्तिमुपागतान्

पुलस्त्य म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून तिने तेव्हा बराच काळ विचार केला. मग आपल्या पादुका तेथेच ठेवून, शिळेतून उत्पन्न आसनावर त्या स्थापून, हे राजेंद्र, संकटग्रस्त सर्व देवांना ती म्हणाली.

Verse 76

श्रीदेव्युवाच । युष्मद्वाक्येन त्यक्तो हि मयाऽयं पर्वतोत्तमः । विन्यस्ते पादुके तस्य रक्षार्थं बाष्कलेः सुराः

श्रीदेवी म्हणाल्या—तुमच्या वचनाने मी हा श्रेष्ठ पर्वत सोडला आहे. हे सुरांनो, बाष्कलीपासून रक्षणासाठी मी तेथे माझ्या पादुका ठेवलेल्या आहेत.

Verse 77

मत्पादुकाभराक्रांतो न स दैत्यः सुरोत्तमाः । स्थानात्प्रचलितुं शक्तः स्तंभितः स्याद्यथा मया

हे देवश्रेष्ठांनो, माझ्या पादुकांच्या भाराने दाबला गेलेला तो दैत्य आपल्या स्थानातून हलू शकत नाही. मी जसा त्याला स्तंभित केला आहे, तसाच तो अचल राहील.

Verse 78

एतच्छास्त्रं मया कृत्स्नं पादुकार्थं विनिर्मितम् । अध्यात्मकं हितार्थाय प्राणिनां पृथिवीतले

हे संपूर्ण शास्त्र मी पादुकेच्या प्रयोजनासाठी व रक्षण-तत्त्वासाठी रचले आहे। हे अध्यात्ममय असून पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी आहे।

Verse 79

शास्त्रमार्गेण चानेन भक्त्या यः पादुके मम । पूजयिष्यति सिद्धिः स्यात्तस्य मद्दर्शनोद्भवा

जो शास्त्रमार्गाने भक्तिभावाने माझ्या या पादुकांची पूजा करील, त्याची सिद्धी माझ्या दिव्य दर्शनाच्या प्रसादातून निश्चयाने प्रकट होईल.

Verse 80

चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यामहमत्रार्बुदे सदा । अहोरात्रे वसिष्यामि सुगुप्ता गिरिगह्वरे

चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला मी सदैव येथे अर्बुदात राहीन; पर्वताच्या गुहांत अतिशय गुप्त राहून अहोरात्र वास करीन.

Verse 81

पर्वतोऽयं ममाभीष्टो न च त्यक्तुं मनो दधे । तथापि संपरित्यक्तो युष्माकं हितकाम्यया

हा पर्वत मला अत्यंत प्रिय आहे; तो सोडण्याची माझी इच्छा नव्हती. तरीही तुमच्या कल्याणासाठी मी याचा पूर्ण त्याग केला आहे.

Verse 82

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु सा देवी समंताद्देवकिंनरैः । स्तूयमाना ययौ स्वर्गं मुक्त्वा ते पादुके शुभे

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून ती देवी, सर्व बाजूंनी देव व किन्नरांनी स्तुत होत, त्या शुभ पादुका ठेवून स्वर्गलोकास निघून गेली.

Verse 83

अद्यापि सिद्धिमायांति योगिनो ध्यानतत्पराः । तन्निष्ठास्तद्गतप्राणा यथा देव्याः प्रदर्शनात्

आजही ध्यानपरायण योगी—देवीमध्ये अढळ निष्ठा ठेवून, ज्यांचे प्राण तिच्यातच लीन झाले आहेत—देवीच्या साक्षात् दर्शनाप्रमाणे सिद्धी प्राप्त करतात।

Verse 84

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्व परिपृच्छसि । श्रीमातासंभवं पुण्यं पादुकाभ्यां च भूमिप

हे भूमिप! तू विचारलेले—श्रीमातेतून उत्पन्न पुण्य आणि त्या पवित्र पादुकांविषयीचे—हे सर्व मी तुला सांगितले आहे।

Verse 85

यस्त्वेतत्पठते भक्त्या श्लाघते वाऽथ यो नरः । सर्वपापैर्महाराज मुच्यते ज्ञानतत्परः

हे महाराज! जो हे भक्तीने पठण करतो—किंवा याची स्तुती करतो—तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन खऱ्या ज्ञानात तत्पर होतो।