Adhyaya 1
पहिल्या अध्यायात सूत शिवाचे मंगलाचरण करतात—तो सूक्ष्म, ज्ञानाने जाणण्याजोगा, शुद्ध आणि विश्वरूप आहे. सोम‑सूर्य वंशपरंपरा, मन्वंतरांचे वृत्तांत व सृष्टीभेदकथा ऐकून ऋषी ‘उत्तम तीर्थ‑माहात्म्य’ आणि पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तीर्थे कोणती, हे विचारतात. सूत सांगतात की तीर्थे असंख्य आहेत; परंपरेत त्यांची विशाल गणना आढळते, आणि क्षेत्र‑नद्या‑पर्वत‑सरिता ऋषींच्या तपोबलाने परम माहात्म्य प्राप्त करतात. या भूमितत्त्वात अर्बुद पर्वत विशेष पापनाशक म्हणून वर्णिला आहे—वसिष्ठांच्या तेजामुळे तो कलिदोषाने अस्पर्शित; केवळ दर्शनानेही पवित्र करणारा, आणि सामान्य स्नान‑दानादि कर्मांपेक्षा श्रेष्ठ फल देणारा. मग ऋषी त्याचे प्रमाण, स्थान, वसिष्ठ‑माहात्म्यामुळे कीर्ती कशी झाली, आणि तेथील मुख्य तीर्थे कोणती, हे विचारतात. सूत पुढे शुद्धिकथा सांगू लागतात—ब्रह्मवंशातील देवरषी वसिष्ठ नियत आहार व ऋतुनियम पाळून कठोर तप करतात. त्यांची प्रसिद्ध कामधेनुसदृश गाय नंदिनी चरण्यास गेली असता गडद, खोल दरीत पडते; नित्य होमासाठी तिची आवश्यकता असल्याने वसिष्ठ चिंतित होऊन शोध घेतात, दरी सापडते आणि तिचा आर्त आवाज ऐकतात. नंदिनीच्या विनंतीवर ते त्रिलोकी‑पावनी सरस्वतीचे ध्यान करतात; सरस्वती प्रकट होऊन दरी निर्मळ जलाने भरते आणि नंदिनी बाहेर येते. दरीची अपार खोली पाहून वसिष्ठ ती पर्वत आणून भरून काढण्याचा उपाय ठरवतात; हिमवानाकडे जाऊन योग्य पर्वतखंड मागतात. हिमवान सत्कार करून दरीचे माप विचारतो; वसिष्ठ माप सांगतात, आणि इतकी विशाल दरी कशी निर्माण झाली याविषयी हिमवान कुतूहल व्यक्त करतो—यातून पुढील कथा उलगडते.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ओंनमोनंताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे । शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शंभवे
व्यास म्हणाले—ॐ, अनंत, सूक्ष्म, ज्ञानाने जाणण्याजोग्या वेधस (स्रष्टा), शुद्ध, विश्वरूप, देवदेव शंभूला नमस्कार असो।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा
ऋषी म्हणाले—आपण चंद्र व सूर्य यांच्या वंशाचा विस्तार, तसेच सर्व मन्वंतर आणि सृष्टीचे विविध प्रकारही वर्णिले आहेत।
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन्महामते
आता आम्हांस उत्तम तीर्थमाहात्म्य ऐकावयाचे आहे। हे महामते, या भूतलावर कोणती तीर्थे विशेष पुण्यदायक आहेत?
Verse 4
सूत उवाच । नाना तीर्थानि लोकेऽस्मिन्येषां संख्या न विद्यते । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा
सूत म्हणाले—या लोकी नानाविध तीर्थे आहेत; त्यांची संख्या निश्चयाने कळत नाही. तरीही पूर्वी त्यांची गणना तीन कोटी आणि आणखी अर्धकोटी अशी सांगितली आहे।
Verse 5
क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा । ऋषीणां तपसो वीर्यान्माहात्म्यं परमं गताः
पवित्र क्षेत्रे, नद्या, पर्वत आणि सरिता—ऋषींच्या तपस्येच्या तेजस्वी सामर्थ्यामुळे परम माहात्म्य व कीर्ती प्राप्त करतात।
Verse 6
तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः । अस्पृष्टः कलिदोषेण वसिष्ठस्य प्रभावतः
त्यांमध्ये ‘अर्बुद’ नावाचा पर्वत आहे—निर्दोष व सर्वपापहारी; वसिष्ठांच्या प्रभावामुळे तो कलिदोषाने स्पर्शितही होत नाही।
Verse 7
पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा । अर्बुदो दर्शनादेव सर्वपापहरो नृणाम्
जसे स्नान, दान इत्यादींनी सर्व तीर्थे शुद्ध करतात, तसेच अर्बुद—केवळ दर्शनानेच—मनुष्यांचे सर्व पाप हरतो।
Verse 8
ऋषय ऊचुः । किं प्रमाणोऽर्बुदो नाम कस्मिन्देशे व्यवस्थितः । कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले
ऋषी म्हणाले—‘अर्बुद’ नावाच्या स्थळाचा प्रमाण व विस्तार किती आहे? तो कोणत्या देशात स्थित आहे? आणि वसिष्ठांच्या माहात्म्यामुळे तो पृथ्वीवर कसा प्रसिद्ध झाला?
Verse 9
कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
अर्बुद पर्वतावर कोणकोणती मुख्य तीर्थे आहेत? ते सर्व विस्ताराने सांगा; कारण आमचे कुतूहल अत्यंत मोठे आहे।
Verse 10
सूत उवाच । अहं च संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम्
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! मी आता पापांचा नाश करणारी कथा, म्हणजे अर्बुदाचे माहात्म्य, जसे ऐकले आहे तसेच सांगतो।
Verse 11
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः । स पूर्वं भूतलं प्राप्तस्तपस्तेपे सुदारुणम्
वसिष्ठ नावाचे एक देवर्षी होते, जे पितामह ब्रह्म्यापासून उत्पन्न झाले. ते पूर्वी पृथ्वीवर येऊन अत्यंत कठोर तप करू लागले।
Verse 12
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः । वर्षास्वाकाशवासी च हेमंते सलिलाशयः
ते संयमी व मर्यादित आहार घेणारे होते, सर्व प्राण्यांच्या हितात रत असत. पावसाळ्यात ते उघड्या आकाशाखाली राहत आणि हेमंतात पाण्यात निवास करत.
Verse 13
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः । केनचित्त्वथ कालेन तस्य धेनुः पयस्विनी । नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
ग्रीष्मात ते पंचाग्नि-साधना करीत आणि जप-होमात परायण असत. काही काळाने त्यांच्याकडे दूधाने परिपूर्ण अशी धेनू आली; नंदिनी नावाने ती प्रसिद्ध—शुभ कामधेनू, इच्छित फल देणारी।
Verse 14
सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया । पतिता दारुणे श्वभ्रे अगाधे तिमिरावृते
एकदा ती भूमीवर गवताच्या शोधात भटकत असता, अत्यंत भयंकर, अतिगहिरे व अंधाराने आच्छादित अशा खड्ड्यात पडली।
Verse 15
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्तं गतो न संप्राप्ता नंदिनी मुनिसत्तमाः
त्याच वेळी तीक्ष्ण किरणांचा भगवान सूर्य अस्ताला गेला; पण हे मुनिश्रेष्ठ, नंदिनी अजून परत आली नव्हती।
Verse 16
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः । करोति होममग्नौ हि सुसमिद्धे जितव्रतः
तिच्या दुधाने तो द्विज मुनि दररोज सकाळ-संध्याकाळ, उत्तम रीतीने प्रज्वलित पवित्र अग्नीत, व्रतस्थ राहून होम करीत असे।
Verse 17
अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् । वीक्षांचक्रे वने तस्मिन्समेषु विषमेषु च
मग तो तो ब्राह्मण चिंतेने व्याकुळ झाला; निश्चयच प्रायश्चित्ताच्या भयामुळे त्याने त्या वनात सपाट व खडतर सर्व ठिकाणी शोध घेतला।
Verse 18
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् । तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे
तो त्या खड्ड्याजवळ पोहोचला आणि मोठा रंभण्याचा आवाज ऐकला. मुनिश्रेष्ठ म्हणाले—“हे शुभे, तू इथे कशी पडलीस?”
Verse 19
अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् । साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया
मुनी म्हणाले—“होमाची चिंता वाटल्याने मी बाहेर येऊन तुला पाहावयास आलो.” ती म्हणाली—“हे विप्रऋषे, मी चरण करत तृणाची इच्छा धरून गवत भक्षीत होते…”
Verse 20
पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यान मास्थितः
“मी येथे पडले आहे; हे विभो, या अत्यंत असह्य संकटातून मला वाचवा!” तिचे वचन ऐकून मुनी ध्यानस्थ झाले।
Verse 21
सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् । सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्
मुनींनी त्रैलोक्य पावन करणाऱ्या सरस्वती नदीचे ध्यान केले. त्यांच्या मनो-ध्यानाने ती तत्क्षणी तेथे प्रकट झाली।
Verse 22
श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः । परिपूर्णं ततः श्वभ्रे निष्क्रांता नंदिनी तदा
तिने तो खड्डा सर्व बाजूंनी निर्मळ जलाने भरून टाकला. खड्डा पूर्ण होताच नंदिनी तेव्हा त्यातून बाहेर आली।
Verse 23
संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
ती आनंदित होऊन मुनींसह आश्रमाकडे निघाली।
Verse 24
स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः । चिंतयामास मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणे
तो गहिरा श्वभ्र पाहून तो महामुनी, मेधावी व विवेकी, मनात विचार करू लागला की ही खाई नेमकी कशी भरली गेली असेल।
Verse 25
तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत । आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते । तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
हे विप्रहो! विचार करता करता त्याच्या मनात असा निश्चय झाला—“एक पर्वत आणून येथे ठेवला तर ही भयंकर खाई भरून जाईल. म्हणून मी शीघ्रच पर्वतराज हिमवंताकडे जातो.”
Verse 26
स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः । येन स्यात्परिपूर्णं च श्वभ्रमेतन्महात्मना
तोच पर्वतधारी हिमवंत येथे एक पर्वत पाठवील; त्या महात्म्याच्या सामर्थ्याने ही खाई पूर्णपणे भरून जाईल।
Verse 27
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् । दृष्ट्वा वसिष्ठमायांतं हिम वान्हृष्टमानसः । अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
मग तो मुनि पर्वतश्रेष्ठ हिमवंताकडे गेले. येणाऱ्या वसिष्ठांना पाहून हिमवंत आनंदित झाला आणि अर्घ्य-पाद्य आदी विधींनी पूजन करून असे म्हणाला.
Verse 28
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् । यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम्
हे मुनिश्रेष्ठ! आपले स्वागत आहे. आज माझे जीवन सफल झाले, कारण सर्व देवांनी पूज्य असे आपण माझ्या घरी आला आहात.
Verse 29
ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः । नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि नियोगो दीयतां मम
हे मुनिश्रेष्ठ! तुमचे कार्य सांगा, ते माझ्या प्राणांशी संबंधित असले तरीही. निश्चयाने मी ते तुम्हांला देईन; माझ्यावर तुमचा आदेश द्या.
Verse 30
वसिष्ठ उवाच । ममाश्रमस्य सांनिध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम् । अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा
वसिष्ठ म्हणाले— माझ्या आश्रमाच्या जवळ एक अत्यंत भयानक खड्डा आहे. त्या अथांग गर्तात उत्तम धेनू नंदिनी पडली आहे.
Verse 31
यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात् । तवांतिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः
मोठ्या प्रयत्नाने तिला तिथून ओढून काढले आहे; पण पुन्हा पडेल या भयाने मी तुमच्याकडे आलो आहे. या कार्यास योग्य असा दुसरा पर्वतराज नाही.
Verse 32
तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम् । येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्
म्हणून, हे नगश्रेष्ठ! तेथे असा एखादा पर्वतखंड पाठवा की ज्याने तो खड्डा भरून जाईल. तसाच एक बलवान भूधर त्वरित पाठवा.
Verse 33
हिमवानुवाच । किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद । तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च
हिमवान म्हणाले— हे मुने! त्या खड्ड्याचे प्रमाण सांगा— त्याची रुंदी व लांबी. विचार करून त्याच प्रमाणाचा एखादा पर्वतखंड मी पाठवीन.
Verse 34
वसिष्ठ उवाच । द्विसहस्रं तु दैर्घ्येण विस्तरेण त्रिसहस्रकम् । न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम
वसिष्ठ म्हणाले— त्याची लांबी दोन सहस्र आणि रुंदी तीन सहस्र आहे; परंतु खाली त्याच्या खोलीचे मोजमापच नाही, हे पर्वतश्रेष्ठा।
Verse 35
हिमवानुवाच । कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान् । अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद
हिमवान म्हणाले— त्या प्रमाणाने तो महान् विवर कसा निर्माण झाला? त्यामुळे मला मोठे कुतूहल झाले आहे; सर्व काही सविस्तर सांग।