Adhyaya 41

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना

पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठा, मार्कंडेयांच्या आश्रमास जावे; जिथे पूर्वी महात्मा मार्कंडेयांनी तप आचरले होते।

Verse 2

मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽसीच्छंसितव्रतः । अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः

पूर्वी मृकंडु नावाचा एक ब्राह्मण होता, जो प्रशंसित व्रतांत दृढ होता। त्याच्या वृद्धावस्थेत त्याला एक अतिशय सुंदर पुत्र झाला।

Verse 3

सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप

तो सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, शांत आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता। हे नृपा, काही काळानंतर त्या आश्रम-प्रदेशात (पुढील घटना घडली)।

Verse 4

आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः । ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः

देह-लक्षण जाणणारा एक ज्ञानी ब्राह्मण आला. तेव्हा पाच वर्षांचा तो बालक खेळत खेळत तिथे आला.

Verse 5

आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः । ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्

त्याने नाकाच्या टोकापासून शिरोमणीपर्यंत त्याला बराच वेळ निरखून पाहिले. मग तो अचानक हसला; आणि मृकंडूने ते ओळखले.

Verse 6

अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज । ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद

मग तो म्हणाला—“हे द्विज! तू माझ्या पुत्राकडे फार वेळ पाहिलेस. आणि पुन्हा हसलास—याचे कारण सांग.”

Verse 7

असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः । उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्

मृकंडूने वारंवार विचारल्यावर तो द्विजोत्तम आग्रहामुळे विवश होऊन त्याला खरी गोष्ट सांगून गेला.

Verse 8

अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम । अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल

“हे द्विजोत्तम! या बालकाच्या देहावर जी चिन्हे दिसतात, त्यांवरून मनुष्य खरोखर अजर आणि अमर होईल असे मानले जाते.”

Verse 9

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम । अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन

सहा महिन्यांत या बालकाचा निश्चयच मृत्यू होईल. ह्याच कारणामुळे, हे द्विजोत्तम, मी हसलो. मी कधीही असत्य बोललेले नाही—कधीही नाही, शत्रूंनाही नाही.

Verse 10

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् । मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह

पुलस्त्य म्हणाले—असे बोलून तो ज्ञानी मुनी तेथेच रात्रभर राहिला; आणि मृकंडाची आज्ञा घेऊन, आपल्या इच्छित स्थानी निघून गेला.

Verse 11

मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप । पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्

हे नृपा, मृकंडानेही आपल्या पुत्राचे आयुष्य क्षीण आहे असे जाणून, व्याकुळ होऊन, तो पाच वर्षांचा असतानाही त्याचे उपनयन केले.

Verse 12

श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः । तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः

पुत्रा, समोर जो-जो श्रुती व अध्ययनाने संपन्न दिसेल, त्यास नमस्कार कर; हे तुला नित्य करावयाचे आहे.

Verse 13

ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः

त्यानंतर त्या ब्रह्मचार्‍याने पित्याचे वचन विशेष काळजीपूर्वक आचरले.

Verse 14

बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा । नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः

बाल, वृद्ध किंवा युवा—ज्या-ज्या ब्राह्मणास तो डोळ्यांनी पाहे, तो विनययुक्त होऊन त्या सर्वांना नमस्कार करी।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः । सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः

काही काळानंतर, त्या आश्रमाजवळ तीर्थयात्रेत तत्पर असे सप्तर्षी येऊन पोहोचले।

Verse 16

अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव । बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्

मग, हे राजन्, तो बालक त्वरेने त्यांच्याकडे गेला आणि विनययुक्त होऊन यथाक्रम सर्वांना वंदन केले।

Verse 17

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः । आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांनी बालकास म्हटले, “दीर्घायुषी हो.” मग त्या बालकास निरोप देऊन ते आपल्या इच्छित देशास गेले।

Verse 18

तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः । तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप

त्यांच्यामध्ये ‘अंगिरा’ नावाचे दिव्यज्ञानसंपन्न ऋषी होते; हे परंतप, त्यांनी सूक्ष्मदृष्टीने त्या बालकास न्याहाळले।

Verse 19

अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः । दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः

तेव्हा तो किंचित् विस्मयाने सर्व मुनींना म्हणाला— “हा बालक दीर्घायुषी नाही; तुम्ही जसे कीर्तिले तसे नाही.”

Verse 20

गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने । तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः

“हा कुमार पाचव्या दिवशी निधनास जाईल; त्यामुळे आमचे वचन असत्य ठरेल— हे द्विजश्रेष्ठांनो, ते योग्य नाही.”

Verse 21

यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् । अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव

“हा बालक चिरंजीवी होईल असा उपाय ठरवावा।” हे राजन्, वचन मिथ्या ठरेल या भयाने ते मुनि घाबरले.

Verse 22

बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा । तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः

त्या बालकाला घेऊन ते तेव्हा ब्रह्मलोकास गेले. तेथे चतुर्मुख ब्रह्मदेवांना पाहून मुनिश्रेष्ठांनी नमस्कार केला.

Verse 23

तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः । दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः

त्यानंतर त्या बालकाने त्यांना अभिवादन केले नाही. तरीही ब्रह्मदेवांनी त्याच बालकाला म्हटले— “दीर्घायुषी हो.”

Verse 24

ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम । सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्

त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठा, सप्तर्षी अंतःकरणी हर्षित झाले. ते सुखासीन होऊन विश्रांत झाल्यावर मुनिपुंगव त्यांना म्हणाला.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः

ब्रह्मा म्हणाले—विचारा; तुमचे कार्य काय आहे? आणि तुम्ही येथे कुठून आला आहात?

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् । अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः

ऋषी म्हणाले—तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने आम्ही पृथ्वीवर भ्रमण करीत ‘अर्बुद’ नावाच्या पर्वतावर आलो आणि त्याच्या तीर्थांना गेलो.

Verse 27

अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः । दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा । पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति

मग दूरून वेगाने येऊन या बालकाने आम्हाला वंदन केले. आम्ही त्याला ‘दीर्घायुषी हो’ असा आशीर्वाद दिला; त्याने तो अनेक प्रकारे उच्चारला. पण हे देव, यालाही पाचव्या दिवशी मृत्यु येईल.

Verse 28

यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख । भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्

हे चतुर्मुख, हे देव! असा उपाय करा की या बालकाच्या कारणाने आम्ही तुमच्यासह असत्य बोलणारे ठरू नये.

Verse 29

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् । मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्

तेव्हा ब्रह्मा अंतःकरणी अत्यंत हर्षित होऊन त्या मुनीच्या बालकाला पाहून म्हणाले— “माझ्या प्रसादाने हा बालक कल्पपर्यंत आयुष्य लाभेल।”

Verse 30

ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति । प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्

मग ते मुनि आनंदित होऊन त्याला घेऊन आपल्या घरी निघाले। ब्रह्मलोकातून बाहेर पडून त्यांनी चतुर्मुख ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला आणि प्रस्थान केले।

Verse 31

अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः । ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः

तेव्हा तेथे त्याचा पिता मृकंडु—मुनिश्रेष्ठ—पत्नीसमवेत अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागला।

Verse 32

हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः । अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः

“हा पुत्रा, हा पुत्रा!” असे करुण रडत धर्मवत्सल म्हणाला—“मला न सांगता तू इतका दीर्घ मार्ग का धरलास?”

Verse 33

अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः । सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन

“करणीय असलेल्या क्रिया न करताच तू मृत्युवश कसा गेलास? पुत्रा, तुझ्याविना मी कधीही जगू शकत नाही।”

Verse 34

एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम । बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः

हे नृपश्रेष्ठ! तो अनेक प्रकारे विलाप करीत असता, तो बालक पुन्हा त्याच ठिकाणी आला, जिथे तो पूर्वी राहात होता।

Verse 35

अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह

मग तो बालक अंतःकरणी आनंदित होऊन पुढे निघाला. वाटेत त्याला पाहून त्याचा पिता देखील अत्यंत हर्षित झाला.

Verse 36

पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् । ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् । दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा

त्याला मांडीवर घेऊन पित्याने उशिरा येण्याचे कारण विचारले. तेव्हा बालकाने सर्व सांगितले—मुनींची कृत्ये, ब्रह्मलोकाचे दर्शन आणि पद्मयोनी ब्रह्म्याने दिलेला वरही.

Verse 37

बालक उवाच । अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा । तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः

बालक म्हणाला—तात! स्वयंभू ब्रह्म्याने मला जरा व मृत्युरहित केले आहे. म्हणून माझ्याविषयी निश्चिंत व्हा; तुमचा हा मनाचा ज्वर (शोक) आता दूर होवो.

Verse 38

सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् । कृत्वाऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे

मी त्याच चतुरानन ब्रह्म्याची आराधना करीन. पर्वतश्रेष्ठ अर्बुदावर रम्य आश्रम उभारून मी त्याच्या भक्तीत निरत राहीन.

Verse 39

अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः । मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्

पुत्राचे अमृतासारखे मधुर वचन ऐकून द्विज मृकंडु आनंदाने भरून गेला आणि त्यास उत्तर देऊ लागला।

Verse 40

मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् । तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्

मार्कंडेयही त्वरेने रम्य अर्बुद पर्वतावर गेला आणि पितामह ब्रह्मदेवाचे ध्यान करीत तेथे दीर्घ व विस्तीर्ण तप करू लागला।

Verse 41

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव । पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्

हे राजन्, त्या ऋषीच्या पवित्र आश्रमस्थानी—विशेषतः श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेला—जो पितृतर्पण करतो, त्याला निःसंशय पितृमेध यज्ञाचे संपूर्ण फळ मिळते।

Verse 42

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप

हे नृप, जो तेथे ऋषियोगाच्या विधीने श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे तर्पण करतो, त्याला ब्रह्मलोकात दीर्घकाळ वास प्राप्त होतो।

Verse 43

यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते

जो तेथे योग्य श्रद्धेसह स्नान करतो, त्याच्या कुळात कुठेही अकाली मृत्यूची भीती उत्पन्न होत नाही।