
पुलस्त्य ऋषी राजाला प्रभासखण्डातील भद्रकर्ण महाह्रदाचे माहात्म्य सांगतात. या पवित्र जलाशयात अनेक शिळा ‘त्रिनेत्र’सदृश दिसतात. त्याच्या पश्चिमेस शिवलिंग आहे; ज्याचे दर्शन घेतल्याने भक्त ‘त्रिनेत्रसदृश’ होऊन शिवदृष्टीच्या भावाशी एकरूप होतो असे म्हटले आहे. कथेनुसार शिवप्रिय गण भद्रकर्णाने या लिंगाची स्थापना केली व ह्रद निर्माण केला. पुढे दानवांशी युद्धात गणसेना पराभूत होऊ लागली; तेव्हा नामुची नावाचा बलाढ्य दानव शिवासमोर आक्रमणास आला. भद्रकर्णाने त्याचा सामना करून निर्णायकरीत्या वध केला. पडलेला दानव अंधकारात गेला, तरी शिवाला ओळखून सत्यात स्थिर राहिल्यामुळे शिव प्रसन्न झाले. शिवाने भद्रकर्णाला वर दिला—लिंग व ह्रद येथे त्याचे नित्य सान्निध्य राहील, आणि विशेषतः माघ महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला या स्थळाचे फल अधिक तीव्र होईल. अंतिम विधान असे की जो भद्रकर्ण ह्रदात स्नान करून त्रिनेत्रलिंगाची पूजा करतो, तो शिवाच्या शाश्वत धामास पोहोचतो; म्हणून भक्तांनी तेथे सातत्याने प्रयत्नपूर्वक स्नान-पूजा करावी।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ भद्रकर्णं महाह्रदम् । त्रिनेत्राभाः शिला यत्र दृश्यंतेऽद्यापि भूरिशः
पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! त्यानंतर भद्रकर्ण नावाच्या महाह्रदाकडे जावे; तेथे आजही त्रिनेत्रासारख्या अनेक शिळा दिसतात.
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे लिंगमस्ति पिनाकिनः । यं दृष्ट्वा मानवस्तत्र त्रिनेत्रसदृशो भवेत्
त्याच ह्रदाच्या पश्चिम भागी पिनाकधारी प्रभूचे लिंग आहे; तेथे त्याचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य त्रिनेत्रासदृश (शिवकृपायुक्त) होतो.
Verse 3
भद्रकर्णगणोनाम पुरासीच्छिववल्लभः । तेनात्र स्थापितं लिंगं ह्रदश्चैव विनिर्मितः
पूर्वी भद्रकर्ण नावाचा एक गण होता, जो शिवाचा प्रिय होता; त्यानेच येथे लिंगाची स्थापना केली आणि हा ह्रदही निर्माण केला.
Verse 4
केनचित्त्वथ कालेन संग्रामे दानवैः सह । युयुधे पुरतः शंभोर्नानागणसमन्वितः
नंतर एका काळी दानवांसह संग्रामात, तो अनेक गणांसह शंभूच्या अग्रभागी उभा राहून युद्ध करू लागला.
Verse 5
नष्टे स्कंदे हते सैन्ये वीरभद्रे पराजिते । गतास्ते भयसंत्रस्ता महाकाले विनिर्जिते
स्कंद नाहीसा झाल्यावर, सैन्य मारले गेल्यावर, वीरभद्र पराजित झाल्यावर आणि महाकाल विजयी झाल्यावर ते दानव भयभीत होऊन पळून गेले।
Verse 6
बलवान्नमुचिर्नाम दानवो बलवत्तरः । खड्गचर्मधरः शीघ्रं महेश्वरमुपाद्रवत्
नमुचि नावाचा अत्यंत बलवान दानव, इतरांपेक्षा अधिक शक्तिमान, खड्ग व ढाल धारण करून वेगाने महेश्वरावर धावून गेला।
Verse 7
भद्रकर्णस्तु तं दृष्ट्वा दानवं तदनंतरम् । पतंतं संमुखस्तस्य तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्
भद्रकर्णाने तो दानवाला पाहताच, त्याच्या धावत्या रूपासमोर उभा राहून म्हटले—“थांब, थांब!”
Verse 8
छित्त्वाऽसिमसिना तस्य चर्म चापि महाबलः । स्तनयोरंतरे दैत्यं कोपाविष्टोऽहनन्नृप
हे नृप! त्या महाबलवानाने क्रोधाने आविष्ट होऊन आपल्या खड्गाने त्याचा खड्ग छेदला आणि त्याची ढालही फाडली; मग दैत्याला दोन्ही स्तनांच्या मधोमध घाव घातला।
Verse 10
अथासौ निहतस्तेन प्रविश्य विपुलं तमः । निपपात महीपृष्ठे वायुभग्न इव द्रुमः । वधं प्राप्तस्तु दैत्योऽसौ नत्वा हरमसौ स्थितः । सत्ये स्थितं च तं दृष्ट्वा ततस्तुष्टो महेश्वरः
मग त्याच्यामुळे मारला गेलेला तो दैत्य विशाल अंधारात शिरला आणि वाऱ्याने मोडलेल्या वृक्षाप्रमाणे पृथ्वीवर कोसळला। वध प्राप्त झाल्यावरही त्याने हराला (शिवाला) नमस्कार केला व नम्रतेने उभा राहिला. तो सत्यात स्थित आहे असे पाहून महेश्वर प्रसन्न झाले।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । तव वीर्येण संतुष्टो धर्मेण च विशेषतः । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो हृदये स्थितः
श्रीभगवान म्हणाले—तुझ्या पराक्रमाने आणि विशेषतः तुझ्या धर्माचरणाने मी संतुष्ट आहे। वर माग; तुझे कल्याण होवो—मी तोच, जो नित्य हृदयात वास करतो।
Verse 12
भद्रकर्णं उवाच । यन्मया स्थापितं लिंगमर्बुदे सुरसत्तम । अत्रास्तु तव सांनिध्यं ह्रदेऽस्मिंश्च स्थिरो भव
भद्रकर्ण म्हणाला—हे देवश्रेष्ठ! अर्बुदावर मी जे लिंग स्थापिले आहे, येथे तुझे सान्निध्य असो; आणि या पवित्र ह्रदातही तू स्थिरपणे निवास कर।
Verse 13
श्रीभगवानुवाच । माघमासे चतुर्द्दश्यां कृष्णपक्षे सदा मम । सांनिध्यं च विशेषेण ह्रदे लिंगे भविष्यति
श्रीभगवान म्हणाले—माघ महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला माझे सान्निध्य विशेषतः या ह्रदात आणि या लिंगात प्रकट होईल.
Verse 14
भद्रकर्णह्रदे स्नात्वा त्रिनेत्रं यः समाहितः । द्रक्ष्यते स तु मे स्थानं शाश्वतं यास्यति धुवम्
जो भद्रकर्ण-ह्रदात स्नान करून एकाग्रचित्ताने त्रिनेत्र प्रभूचे पूजन करतो, तो माझ्या धामाचे दर्शन करील आणि निश्चयाने शाश्वत पदास पोहोचेल.
Verse 15
तस्मात्सर्वत्र यत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । पूजयित्वा च तल्लिंगं शिवलोकं स गच्छति
म्हणून सर्व प्रकारे प्रयत्न करून तेथे स्नान करावे; आणि त्या लिंगाचे पूजन करून तो शिवलोकास जातो.