Adhyaya 24

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ गुहामध्यनिवासिनी । देवी कात्यायनी यत्र शुंभदानवनाशिनी

पुलस्त्य म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! त्यानंतर ज्या ठिकाणी गुहेच्या मध्यभागी निवास करणारी, शुंभ दानवाचा नाश करणारी देवी कात्यायनी विराजमान आहे, तेथे जावे.

Verse 2

शुंभोनाम महादैत्यः पुराऽसीत्पृथिवीतले । तेन सर्वं जगद्व्याप्तं जित्वा देवान्रणाजिरे

पूर्वी पृथ्वीवर ‘शुंभ’ नावाचा एक महादैत्य होता. रणांगणात देवांना जिंकून त्याने सर्व जगतावर अधिकार मिळवला व सर्वत्र व्यापून राहिला.

Verse 3

स शंकरवराद्दैत्यो देवदानवरक्षसाम् । अवध्यो योषितं मुक्त्वा सर्वेषां प्राणिनां भुवि

शंकराच्या वरदानामुळे तो दैत्य देव, दानव व राक्षसांना—तसेच पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांना—स्त्रीखेरीज अवध्य होता।

Verse 4

ततो देवगणाः सर्वे गत्वाऽर्बुदमथाचलम् । तपस्तेपुर्वधार्थाय शुंभस्य जगतीपते । देवीमाराधयामासुर्व्यक्तरूपां सुरेश्वरीम्

मग सर्व देवगण अर्बुद पर्वतावर गेले. जगतीपती शुंभाचा वध व्हावा म्हणून त्यांनी तप केले आणि व्यक्तरूपाने प्रकट झालेल्या सुरेश्वरी देवीची आराधना केली.

Verse 5

अथ तेषां प्रसन्ना सा दृष्टिगोचरमागता । अब्रवीद्वरदास्मीति ब्रूत किं करवाणि च

तेव्हा देवी त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन त्यांच्या दृष्टीस पडली आणि म्हणाली—“मी वरदायिनी आहे; सांगा, मी काय करू?”

Verse 6

देवा ऊचुः । सर्वं नोऽपहृतं देवि शुंभेन सुदुरात्मना । तं निषूदय कल्याणि सोवध्योन्यैः सदा रणे

देव म्हणाले—“देवि, सुदुरात्मा शुंभाने आमचे सर्व काही हिरावून घेतले आहे. कल्याणि, त्याचा संहार कर; तो रणात नेहमी इतरांसाठी अवध्य आहे.”

Verse 7

त्वया संरक्षिता देवि पुरा बाष्कलितो वयम्

हे देवि, पूर्वी आम्ही पराभूत होऊन दीन झालो असता, तेव्हा तूच आमचे रक्षण केलेस.

Verse 9

स तया याचिते युद्धे ज्ञात्वा तां योषितं नृप । अवज्ञाय ततो दैत्यः प्रेषयामास दानवान्

हे राजा, जेव्हा तिने युद्धाचे आव्हान दिले आणि ती स्त्री असल्याचे त्याला समजले, तेव्हा त्या दैत्याने तिची अवहेलना करून दानवांना पाठवले.

Verse 10

जीवग्राहेण दुष्टेयं गृह्यतां परुषस्वना । क्रियतां दारुणो दंडो मम वाक्यान्न संशयः

तो कठोरपणे म्हणाला, 'या दुष्ट आणि कठोर बोलणाऱ्या स्त्रीला जिवंत पकडा. तिला कठोर शिक्षा करा, माझ्या आज्ञेत कोणतीही शंका नाही.'

Verse 11

अथ तस्य समादेशाद्दानवास्तां ततो द्रुतम् । गत्वा निर्भर्त्सयामासुर्वेष्टयित्वा दिशो दश

त्यानंतर त्याच्या आज्ञेवरून दानव वेगाने तिथे गेले आणि दाही दिशांनी तिला घेरून तिची निर्भर्त्सना करू लागले.

Verse 12

ततोऽवलोकनाद्दैत्यास्तया ते भस्मसात्कृताः । ततः शुंभः प्रकुपितः स्वयमेव समाययौ

तेव्हा केवळ तिच्या दृष्टीक्षेपाने ते दैत्य भस्मसात झाले. त्यानंतर अत्यंत संतापलेला शुंभ स्वतः तिथे आला.

Verse 13

अब्रवीत्तिष्ठतिष्ठेति खङ्गमुद्यम्य भीषणः । सोऽपिदेव्या महाराज तथा चैवावलोकितः

त्या भयंकर दैत्याने तलवार उगारून 'थांब, थांब' असे म्हटले. हे महाराज, देवीने त्याच्याकडेही तसेच पाहिले.

Verse 14

अभवद्भस्मसात्सद्यः पतंग इव पावकम् । हते तस्मिंस्ततो दैत्याः शेषाः पार्थिवसत्तम । भित्त्वा रसातलं जग्मुः पातालं भयसंयुताः

तो क्षणी अग्नीत पतंग जसा भस्म झाला. तो मारला गेल्यावर, हे राजश्रेष्ठा, उरलेले दैत्य भयाने व्याकुळ होऊन रसातल भेदून पाताळात जाऊन शिरले.

Verse 15

ततो देवगणाः सर्वे तुष्टुवुस्तां सुरेश्वरीम् । अब्रुवंश्च वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्त्तते

मग सर्व देवगणांनी त्या परम सुरेश्वरीची स्तुती केली. ते म्हणाले—“देवी, तुझ्या मनात जी इच्छा आहे ती वर म्हणून सांग.”

Verse 16

देव्युवाच । तत्रैव पर्वते स्थास्ये ह्यर्बुदेऽहं सुरोत्तमाः । अभीष्टः पर्वतोऽस्माकं सं सदाऽर्बुदसंज्ञितः

देवी म्हणाली—“हे देवश्रेष्ठांनो, मी तेथेच अर्बुद पर्वतावर वास करीन. हा पर्वत आम्हाला प्रिय आहे; तो सदैव ‘अर्बुद’ या नावानेच ओळखला जाईल.”

Verse 17

देवा ऊचुः । तत्रस्थां त्वां समालोक्य मर्त्त्या यांति त्रिविष्टपम् । विना यज्ञैस्तथा दानैः स्वर्गः संकीर्णतां गतः । नान्यत्कारणमस्तीह निषेधस्य सुरेश्वरि

देव म्हणाले—“तू तेथे वास करताना दिसली की मर्त्य यज्ञ-दानांशिवायच त्रिविष्टप (स्वर्ग) गाठतात. स्वर्ग गर्दीने भरून गेला आहे. हे सुरेश्वरी, या निषेधाचे दुसरे कारण नाही.”

Verse 19

देवा ऊचुः । यद्येवं देवि तेऽभीष्टमेवं कुरु शुचिस्मिते । वयं त्वां तत्र द्रक्ष्यामः शुक्लाष्टम्यां सदा शुचेः

देव म्हणाले—“हे शुचिस्मिते देवी, जर हीच तुझी इच्छा असेल तर तसेच कर. हे पवित्रे, आम्ही तुला तेथे सदैव शुक्ल अष्टमीला दर्शन घेऊ.”

Verse 20

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ताः सुरा देव्या प्रहृष्टास्त्रिदिवं ययुः । सापि देवी गिरौ तत्र गत्वा चैवार्बुदे नृप

पुलस्त्य म्हणाले—देवीने असे सांगितल्यावर देवगण अत्यंत हर्षित होऊन त्रिदिवास गेले. आणि ती देवीही, हे नृप, तेथे त्या पर्वतावर जाऊन अर्बुदात निवास करू लागली.

Verse 21

गुहामध्यं समासाद्य नित्यं जगद्धिताय वै । विविक्ते न्यवसत्प्रीता दुर्ल्लभा सुरमानवैः

गुहेच्या मध्यभागी पोहोचून ती देवी जगताच्या हितासाठी नित्य एकांतात आनंदाने निवास करू लागली; देव व मानवांना तिचे साक्षात् दर्शन दुर्लभ होते.

Verse 22

यस्तां पश्यति राजेन्द्र शुक्लाष्टम्यां समाहितः । अभीष्टं स सदाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

हे राजेंद्र! जो शुक्लाष्टमीला एकाग्र मनाने तिचे दर्शन करतो, तो नेहमी आपले अभीष्ट प्राप्त करतो—ते कितीही अत्यंत दुर्लभ असले तरीही.

Verse 24

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘कात्यायनीमाहात्म्यवर्णन’ नामक चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला.