Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । नागह्रदं ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । यत्र नागैस्तपस्तप्तं रम्ये पर्वतरोधसि

पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर पाप नाश करणाऱ्या नागह्रद या तीर्थास जावे; जिथे रम्य पर्वत उतारावर नागांनी तप केले होते।

Verse 2

कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा नागाः सर्वे भयातुराः । पप्रच्छुर्नागराजानं शेषं प्रणतकन्धराः

कद्रूच्या प्राचीन शापाची वार्ता ऐकून सर्व नाग भयाकुल झाले। त्यांनी मान वाकवून शरण येत नागराज शेषांना विचारले।

Verse 3

मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम । किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम्

हे पन्नगश्रेष्ठ! मातृशापाने आम्ही संतप्त झालो आहोत. आम्ही काय करावे, कुठे जावे, आणि शापमुक्ती कशी होईल?

Verse 4

शेष उवाच । प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा । तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः

शेष म्हणाले—शापमुक्तीसाठी मी पूर्वी मातेला प्रसन्न केले. तेव्हा तिने सांगितले—जे तपोयुक्त, धर्मात्मा व संयमी असतील, त्यांना (इष्ट) मुक्ती मिळेल.

Verse 5

न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि । तस्माद्गत्वार्बुदंनाम पर्वतं धरणीतले

राजा परीक्षिताच्या यज्ञातील अग्नी त्यांना जाळणार नाही. म्हणून धरणीतलावरील ‘अर्बुद’ नावाच्या पर्वताकडे जा.

Verse 6

तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः । यत्रास्ते सा स्वयं देवी चंडिका कामरूपिणी

तेथे तुम्ही तपोयुक्त होऊन मन पूर्ण एकाग्र करा; कारण तेथेच स्वयं देवी चंडिका—कामरूपिणी—विराजमान आहे.

Verse 7

यस्याः संकीर्त्तनेनापि नश्यंति विपदो ध्रुवम् । आराधयध्वमनिशं तां देवीं मम वाक्यतः

जिच्या नामसंकीर्तनमात्रानेही आपत्ती निश्चयाने नष्ट होतात, म्हणून माझ्या वचनाप्रमाणे त्या देवीची अखंड आराधना करा।

Verse 8

तस्याः प्रसादतः सर्वे भविष्यथ गतज्वराः । एतमेवात्र पश्यामि उपायं नागसत्तमाः । दैवो वा मानुषो वाऽपि नान्यो वो मुक्तिकारकः

तिच्या प्रसादाने तुम्ही सर्वे ज्वररूप संतापातून मुक्त व्हाल. हे नागश्रेष्ठांनो, येथे मला हाच उपाय दिसतो; दैवी असो वा मानुष—तुमची मुक्ती करणारा दुसरा कोणी नाही.

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तास्ततो नागा नागराजेन पार्थिव । प्रणम्य तं ततो जग्मुरर्बुदं पर्वतं प्रति

पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्, नागराजाने असे सांगितल्यावर ते नाग त्याला प्रणाम करून मग अर्बुद पर्वताकडे निघाले।

Verse 10

ते भित्त्वा धरणीपृष्ठं पर्वते तदनन्तरम् । निजग्मुर्बिलमार्गेण कृत्वा श्वभ्रे सुविस्तरम्

ते पर्वतावर भूमीचा पृष्ठभाग फोडून, अतिविस्तीर्ण गुहेसारखे तोंड करून, मग बिळाच्या मार्गाने आत गेले।

Verse 11

ततो धृतव्रताः सर्वे देवी भक्तिपरायणाः । वसंति भक्तिसंयुक्ताश्चण्डिकाराधनाय ते

मग ते सर्वे दृढव्रती, देवीभक्तीत परायण, भक्तियुक्त होऊन चण्डिकेच्या आराधनेसाठी तेथे वास करू लागले।

Verse 12

तस्थुस्तत्र सदा होमं कुर्वन्तो जाप्यमुत्तमम् । एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे

ते तेथे सदैव होम करीत आणि उत्तम जपात रत असत. काही एकाहारी, काही निराहारी, तर काही केवळ वायुभक्ष होऊन तप करीत.

Verse 13

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे । पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये सद्यः प्रक्षालकास्तथा

काही जण दातांनाच उखळीसारखे करून (दातांनी) दळण्याची तपश्चर्या करीत, तर काही दगड कुटीत. काही पंचाग्नि-साधना करीत, आणि काही तत्काळ शुद्धिस्नान-प्रक्षालनात रत असत—अशी त्यांची घोर तपस्या होती.

Verse 14

गीतं वाद्यं तथा चक्रुरन्ये देवाः पुरस्तदा । अनन्यश्रदयोपेतांस्तान्दृष्ट्वा पन्नगोत्तमान्

तेव्हा त्यांच्या समोर इतर देवांनी गान व वादन सुरू केले. एकनिष्ठ श्रद्धेने युक्त त्या श्रेष्ठ नागांना पाहून देव आनंदित झाले आणि त्यांचा उत्सव करू लागले.

Verse 15

ततो देवी सुसन्तुष्टा वाक्यमेतदुवाच ह

त्यानंतर देवी अत्यंत संतुष्ट होऊन हे वचन बोलली.

Verse 16

देव्युवाच । परितुष्टास्मि वो वत्साः किमर्थं तप्यते तपः । वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि

देवी म्हणाली—हे वत्सांनो, मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. हे तप कोणत्या हेतूने केले जात आहे? तुमच्या हृदयात जो वर स्थिर आहे, तो माझ्याकडून मागा.

Verse 17

नागा ऊचुः । मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः । नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः

नाग म्हणाले—हे देवी! मातृशापाने दग्ध होऊन आम्ही निराश्रय झालो आहोत. नागराजाच्या आज्ञेने आम्ही तुमच्या शरणी आलो आहोत.

Verse 18

सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात् । वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति

म्हणून त्या शापाग्नीतून उत्पन्न झालेल्या भयापासून आमचे रक्षण करा. एका कारणामुळे पूर्वी आमच्या मातेनं आम्हाला शाप दिला—की परीक्षिताच्या यज्ञात अग्नी तुम्हा (सर्पांना) भस्म करील.

Verse 19

देव्युवाच । यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके । संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्

देवी म्हणाली—जोपर्यंत त्याचा यज्ञ चालू आहे, तोपर्यंत तुम्ही माझ्याजवळच रहा. निर्भयपणे स्थिर रहा आणि विपुल भोग-सुखांचा उपभोग घ्या.

Verse 20

समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम् । युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्

आणि तो क्रतु (यज्ञ) समाप्त झाल्यावर तुम्ही पुन्हा आपल्या निवासस्थानी जाल; कारण हे पर्वत-कंदर तुम्हीच भेदून मार्गयुक्त केले आहे.

Verse 21

नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले । अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः

हे तीर्थ पुढे धरातलावर ‘नागह्रद’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. जो कोणी श्रावण महिन्यात पंचमीला येथे भक्तिभावाने (येईल)…

Verse 22

करिष्यति नरः स्नानं तस्य नाहिकृतं भयम् । भविष्यति पुनः श्राद्धात्पितॄन्संतारयिष्यति

जो मनुष्य येथे स्नान करतो, त्याला सर्पजन्य भय होत नाही. पुढे श्राद्ध केल्याने तो पितरांचा उद्धार करतो.

Verse 23

ये भोगा भूतले ख्याता ये दिव्या ये च मानुषाः । नरो नित्यं लभिष्यति न संशयः

भूतलावर प्रसिद्ध जे भोग—दिव्य असोत वा मानुष—ते नरास नित्य प्राप्त होतील; यात संशय नाही.

Verse 24

पुलस्त्य उवाच । ततो हृष्टा बभूवुस्ते मुक्त्वा तद्दारुणं भयम् । देव्याः शरणमापन्नास्तस्थुस्तत्र नगोत्तमे

पुलस्त्य म्हणाले—मग ते त्या दारुण भयास सोडून हर्षित झाले. देवीचे शरण घेऊन ते त्या श्रेष्ठ पर्वतावर तेथेच राहिले.

Verse 25

ततः कालेन महता सत्रे पारिक्षितस्य च । निर्वृत्ते ते तदा जग्मुः सुनिर्वृत्ता रसातलम्

मग बराच काळ गेल्यावर, राजा परीक्षिताचे सत्रयज्ञ संपल्यावर, ते पूर्ण तृप्त होऊन तेव्हा रसातळास गेले.

Verse 26

देव्या चैवाभ्यनुज्ञाताः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । कृच्छ्रात्पार्थिवशार्दूल तद्भक्त्या निश्चलीकृताः

देवीची आज्ञा मिळवून, वारंवार नमस्कार करून, हे राजशार्दूल! ते कष्टानंतर त्या भक्तीने स्थिर झाले.

Verse 27

अद्यापि कृष्णपंचम्यां श्रावणे मासि पार्थिव । सान्निध्यं तत्र कुर्वंति देवीदर्शनलालसाः

हे राजन्, आजही श्रावणमासातील कृष्णपक्ष पंचमीस देवीदर्शनाची आस धरलेले भक्त तेथे जागरण करून पवित्र सान्निध्य राखतात।

Verse 28

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । स्नानं च पार्थिवश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

म्हणून, हे राजश्रेष्ठ, ज्याला स्वतःचे परम कल्याण हवे असेल त्याने सर्व प्रयत्नांनी तेथे श्राद्ध व स्नान अवश्य करावे।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे नागोद्भवतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘नागोद्भव तीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।