Adhyaya 21
पुलस्त्य ऋषी पिण्डोदक तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. पिण्डोदक नावाचा एक ब्राह्मण मंदबुद्धी होता; गुरूंच्या शिकवणीनंतरही त्याचे अध्ययन पूर्ण होत नव्हते. अपमान व ग्लानीने त्याला तीव्र वैराग्य आले आणि तो पर्वतगुहेत निवृत्त झाला; वाणी-विद्या उगवत नाही म्हणून तो मृत्यूची इच्छा करू लागला. एकांतात देवी सरस्वती प्रकट होऊन त्याच्या दुःखाचे कारण विचारतात. तो गुरूकडून तिरस्कार झाल्याची वेदना व आपली असमर्थता सांगतो. देवी स्वतःला त्या शुभ पर्वतावर वास करणारी सांगून वर देण्याचे आश्वासन देतात आणि काळ-विशेष सांगतात—त्रयोदशी तिथीच्या निशामुखी. पिण्डोदक सर्वज्ञत्व व तीर्थ आपल्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे अशी याचना करतो. देवी दोन्ही वर देऊन म्हणतात की त्या वेळी तेथे स्नान केल्यास मंदबुद्धीलाही सर्वज्ञत्व प्राप्त होईल; तसेच आपली नित्य उपस्थितीही घोषित करतात. मग देवी अंतर्धान पावतात; पिण्डोदक सर्वज्ञ होऊन घरी परततो, लोकांना विस्मित करतो आणि त्यामुळे तीर्थाची महिमा सर्वत्र प्रसिद्ध होते.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ पिण्डोदकमनुत्तमम् । तीर्थं यत्र तपस्तप्तं पिण्डोदकद्विजातिना
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठा! अनुपम पिंडोदक तीर्थास जावे, जिथे पिंडोदक नावाच्या द्विजाने तप केले होते.
Verse 2
पुरा पिण्डोदकोनाम ब्राह्मणोऽभून्महामते । मन्दप्रज्ञोऽल्पमेधावी सोपाध्यायेन पाठितः
हे महामते! पूर्वी पिंडोदक नावाचा एक ब्राह्मण होता. तो मंदप्रज्ञ व अल्पमेधावी होता; त्याला त्याच्या उपाध्यायाने अध्यापन केले.
Verse 3
अशक्तोऽध्ययनं कर्तुं जाड्यभावान्महीपते । स वैराग्यं परं गत्वा संप्राप्तो गिरिगह्वरे
हे राजा, मंदबुद्धीमुळे अध्ययन करण्यास असमर्थ ठरल्याने, त्याने परम वैराग्य प्राप्त केले आणि तो एका पर्वत गुहेत आला.
Verse 4
एतस्मिन्नेव कालेतु तत्रैव च सरस्वती । वीणाविनोदसंयुक्ता विविक्ते तमुपस्थिता
त्याच वेळी, वीणा वादनात मग्न असलेल्या देवी सरस्वती त्या एकांत स्थळी तिथे प्रकट झाल्या.
Verse 5
तं दृष्ट्वा ब्राह्मणं खिन्नं वैराग्येण समन्वितम् । कृपाविष्टा महादेवी वाक्यमेतदुवाच ह
त्या ब्राह्मणाला खिन्न आणि वैराग्याने युक्त पाहून, करुणेने भरलेल्या महादेवीने हे वचन उच्चारले.
Verse 6
सरस्वत्युवाच । कस्मात्त्वं खिद्यसे विप्र विरक्त इव भाससे । कस्मान्न हृष्यसि हृदा कस्मादत्र त्वमागतः । वद शीघ्रं महाभाग तवांतिके वसाम्यहम्
सरस्वती म्हणाल्या: 'हे विप्र! तू का दुःखी आहेस? तू विरक्त असल्यासारखा का भासतोस? तुझे हृदय प्रसन्न का नाही? तू येथे का आला आहेस? हे महाभाग! लवकर सांग, मी तुझ्या जवळच राहते.'
Verse 7
पिण्डोदक उवाच । अहं वैराग्यमापन्न उपाध्यायतिरस्कृतः । ज्ञानहीनो महाभागे मृत्युं वांछामि सांप्रतम्
पिंडोदक म्हणाला: 'मी वैराग्य प्राप्त झालो आहे आणि गुरुने माझा तिरस्कार केला आहे. हे महाभागे! मी ज्ञानहीन आहे आणि आता मृत्यूची इच्छा करतो.'
Verse 9
न मे सरस्वती देवी जिह्वाग्रे परिवर्तते । कारणं नान्यदस्तीह मृत्योर्मम वरानने । दृष्टोऽकस्मात्त्वया चाहं ततो यास्यामि चान्यतः । मरणं हि मम श्रेयो मूकभावान्न जीवितम्
माझ्या जिभेच्या अग्रभागी देवी सरस्वती प्रवर्तत नाही. हे वरानने, येथे माझ्या मृत्युकांक्षेचे दुसरे कारण नाही. तू मला अकस्मात् पाहिलेस, म्हणून मी अन्यत्र जाईन. मूकभावाने जगण्यापेक्षा माझ्यासाठी मरणच श्रेष्ठ आहे.
Verse 10
सरस्वत्युवाच । अहं सरस्वती देवी सदास्मिन्वरपर्वते । निशासुखे त्रयोदश्यां करोमि वसतिं द्विज । तस्मात्त्वं प्रार्थय वरं यदभीष्टं सुदुर्लभम्
सरस्वती म्हणाली—मी देवी सरस्वती; या श्रेष्ठ पर्वतावर मी सदैव वास करते. हे द्विज, त्रयोदशीच्या रात्रारंभी, सुखद निशामुखी मी येथे निवास करते. म्हणून तू वर माग—तुला जे अभिष्ट आहे, ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी.
Verse 11
पिण्डोदक उवाच । प्रसादात्तव वै वाणि सर्वज्ञत्वं ममेप्सितम् । एतत्तीर्थं तु मन्नाम्ना ख्यातिं यातु शुचिस्मिते
पिण्डोदक म्हणाला—हे वाणीदेवी, तुझ्या प्रसादाने मला सर्वज्ञत्व अभिष्ट आहे. आणि हे शुचिस्मिते, हे तीर्थ माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो.
Verse 12
सरस्वत्युवाच । अद्यप्रभृति सर्वज्ञो ह्यत्र लोके भविष्यसि । नाम्ना तव तथा तीर्थमेतत्ख्यातिं प्रयास्यति
सरस्वती म्हणाली—आजपासून तू या लोकी निश्चयच सर्वज्ञ होशील. आणि हे तीर्थही तुझ्या नावाने तसंच प्रसिद्धी पावेल.
Verse 13
निशामुखे त्रयोदश्यां योऽत्र स्नानं करिष्यति । भविष्यति स सर्वज्ञो यद्यपि स्यात्सुमन्दधीः
त्रयोदशीच्या रात्रारंभी जो येथे स्नान करील, तो सर्वज्ञ होईल—जरी त्याची बुद्धी अतिशय मंद असली तरी.
Verse 14
अत्र मे सततं वासो भविष्यति द्विजोत्तम । यस्मात्तस्मात्सदा स्नानं कर्तव्यं सुसमाहितैः
हे द्विजोत्तम! येथे माझा सतत निवास असेल; म्हणून जे सुसंयत व एकाग्र आहेत त्यांनी येथे नेहमी स्नान करावे।
Verse 15
एवमुक्त्वा ततो देवी तत्रैवांतरधीयत । पिण्डोदको हि सर्वज्ञो भूत्वाथ स्वगृहं ययौ । व्यस्मापयज्जनान्सर्वांस्तत्तीर्थस्य समाश्रयात्
असे बोलून देवी तेथेच अंतर्धान पावली. मग पिण्डोदक सर्वज्ञ होऊन आपल्या घरी गेला आणि त्या तीर्थाचा आश्रय घेऊन सर्व जनांना त्याच्या महिमेने विस्मित केले।
Verse 21
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘पिण्डोदक-तीर्थ-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।