Adhyaya 62
पुलस्त्य प्रभासखण्डात तीर्थयात्रेचा क्रम सांगून श्रोत्याला दोन लिंगांचे दर्शन घ्यायला सांगतात—गौरी (उमा) यांनी घडविलेले काटेश्वर-लिंग आणि नदीदेवी गंगा यांनी घडविलेले गंगेश्वर-लिंग। सौभाग्याच्या विषयावर उमा व गंगा यांच्यात पूर्वी झालेल्या कलहातून कथा सुरू होते; गंगा लिंगस्थळाचा शोध घेते, तर उमा लिंगासारखी दिसणारी सुंदर पर्वतरचना ‘काटक’ (वलयासारखा आकार) पाहून पूर्ण श्रद्धेने पूजन करते. महादेव प्रसन्न होऊन दर्शन देतात व वर देतात. गौरी त्या स्थळाला ‘काटेश्वर’ असे नाव देऊन फलश्रुती सांगते—सौतिणीच्या स्पर्धेने त्रस्त किंवा विरहाने दुःखी स्त्रियांना केवळ दर्शनमात्राने ज्वर/क्लेश शमतो, कल्याण होते आणि गृहसौभाग्य पुन्हा स्थिर होते. पुढे गंगाही पूजन करून वर प्राप्त करते व गंगेश्वराची स्थापना करते; दोन्ही लिंगांचे दर्शन आवश्यक असून विशेषतः ‘सपत्नी-दोष’ निवारण, सुख व सौभाग्यप्राप्ती यासाठी हे तीर्थ श्रेष्ठ मानले आहे. अध्याय अर्बुद-क्षेत्राच्या पवित्र भूगोलात या लाभांना नित्य भक्तिप्रेरणा म्हणून प्रतिष्ठित करून समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्यस्य उवाच । ततः कटेश्वरं गच्छेल्लिंगं गौरीविनिर्मितम् । तथा गंगेश्वरं चान्यद्गङ्गया निर्मितं स्वयम्
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर कटेश्वरास जावे; ते गौरीने निर्मिलेलं लिंग आहे. तसेच दुसरे गंगेश्वरही आहे, जे गंगेनें स्वतः निर्माण केले.
Verse 2
पुरा समभवद्युद्धमुमायाः सह गंगया । सौभाग्यं प्रति राजेन्द्र ततो गौरीत्यभाषत
हे राजेंद्र! पूर्वी उमा व गंगेच्या सौभाग्यविषयी वाद झाला; तेव्हा गौरीने असे उद्गार काढले।
Verse 3
यया संपूजितः शंभुः शीघ्रं यास्यति दर्शनम् । सा सौभाग्यवती नूनभावयोः संभविष्यति
जिच्याकडून शंभूची पूर्ण पूजा होईल आणि जिला शीघ्र त्यांचे दर्शन मिळेल—आम्हा दोघींमध्ये तीच निश्चयाने सौभाग्यवती ठरेल।
Verse 4
एवमुक्ता ततो गंगा सत्वरैत्यात्र पर्वते । लिंगमन्वेषयामास चिरकालादवाप सा
असे ऐकून गंगा त्वरेने या पर्वतावर आली आणि लिंगाचा शोध करू लागली; बराच काळ गेल्यावर तिला ते प्राप्त झाले।
Verse 5
दृष्ट्वा गौर्याथ कटकं पर्वतस्य मनोहरम् । लिंगाकारं महाराज पूजयामास सा तदा
हे महाराज! तेव्हा गौरीने पर्वताचा मनोहर कटक पाहिला, जो लिंगाकार होता, आणि त्याच वेळी त्याची पूजा केली।
Verse 6
सम्यक्छ्रद्धासमोपेता ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्रददौ दर्शनं तस्या वरदोऽस्मीति चाब्रवीत्
ती सम्यक श्रद्धेने युक्त होताच महेश्वर प्रसन्न झाले; त्यांनी तिला दर्शन दिले आणि म्हणाले—“मी वरद आहे.”
Verse 7
गौर्युवाच । सापत्न्यजेर्ष्यया देव मया लिंगं प्रकल्पितम् । तस्मात्कटेश्वराख्या च लोके चास्य भविष्यति
गौरी म्हणाली—हे देव! सवतीच्या स्पर्धेतून उत्पन्न झालेल्या ईर्ष्येने मी हे लिंग प्रस्थापित केले; म्हणून लोकांत याचे ‘कटेश्वर’ असेही नाव प्रसिद्ध होईल।
Verse 8
या नारी पतिना मुक्ता सपत्नीदुःखदुःखिता । अस्य संदर्शनादेव सा भविष्यति विज्वरा । सुतसौभाग्यसंपन्ना भर्तृप्राणसमा तथा
जी स्त्री पतीने त्यागलेली असून सवतीच्या दुःखाने पीडित आहे, ती या पवित्र दर्शनानेच व्यथा-रोगरहित होते। तिला पुत्रसौभाग्य लाभते आणि ती पुन्हा पतीला प्राणासारखी प्रिय होते।
Verse 9
गंगयाराधितो देव एवमेव वरं ददौ । तस्माल्लिंगद्वयं तच्च द्रष्टव्यं मनुजाधिप
गंगेनें आराधिलेल्या देवाने असा वर दिला. म्हणून, हे मनुजाधिप! त्या लिंगद्वयाचे निश्चयाने दर्शन करावे।
Verse 10
विशेषतश्च नारीभिः सपत्नीदोषहानिदम् । सुखसौभाग्यदं नित्यं तथाऽभीष्टप्रदं नृणाम्
हे विशेषतः स्त्रियांनी उपास्य आहे; कारण ते सवतीसंबंधी दोष व क्लेश नष्ट करते. ते नित्य सुख-सौभाग्य देते आणि पुरुषांनाही अभिष्ट फल प्रदान करते।
Verse 62
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कटेश्वरगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘कटेश्वर-गंगेश्वर माहात्म्यवर्णन’ नामक बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।