Adhyaya 16

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । मणिकर्णिकसंज्ञं तु सर्वलोकेषु विश्रुतम्

पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर, हे नृपश्रेष्ठ, पापांचा नाश करणाऱ्या ‘मणिकर्णिका’ नावाच्या, सर्व लोकांत विख्यात अशा तीर्थास जावे.

Verse 2

यत्र सिद्धिं गता राजन्वालखिल्या महर्षयः । तैस्तत्र निर्मितं कुण्डं सुरम्यं गिरि गह्वरे

हे राजन्, तेथेच वालखिल्य महर्षींना सिद्धी प्राप्त झाली. आणि त्यांनी पर्वताच्या गह्वरात तेथे अतिशय रम्य असे कुंड निर्माण केले.

Verse 3

तेषां तत्रोपविष्टानां मुनीनां भावितात्मनाम् । महाश्चर्यमभूत्तत्र तत्त्वं शृणु नराधिप

ते भावितात्मा मुनी तेथे उपविष्ट असता तेथे एक महान आश्चर्य घडले. हे नराधिप, त्या घटनेचे यथार्थ तत्त्व ऐका.

Verse 4

किरातवनिता काचिन्नाम्ना च मणिकर्णिका । अतिकृष्णा विरूपाक्षी कराला भीषणाकृतिः

मणिकर्णिका नावाची एक किरात स्त्री होती. ती अतिशय काळी, विरूप नेत्रांची, कृश देहाची व भयंकर रूपाची होती.

Verse 5

तृषार्त्ता तत्र संप्राप्ता मध्यंदिनगते रवौ । ग्रस्ते च राहुणा सूर्ये प्रविष्टा सलिले तु सा

तृषेने व्याकुळ होऊन ती तेथे आली, जेव्हा सूर्य मध्यान्ही होता. आणि राहूने सूर्य ग्रासला (ग्रहण पडले) तेव्हा ती पाण्यात उतरली.

Verse 6

एतस्मिन्नेव काले तु दिव्यरूपवपुर्धरा । मुनीनां पश्यतां चैव विनिष्क्रांता सुमध्यमा

त्याच वेळी दिव्य रूप व देह धारण केलेली, सुमध्यमा अशी एक स्त्री, मुनी पाहत असतानाच बाहेर प्रकट झाली.

Verse 7

अथ तस्याः पतिः प्राप्तस्तदन्वेषणतत्परः । पप्रच्छ तां वरारोहां पत्न्या दुःखेन दुःखितः

मग तिचा पती तिला शोधण्याच्या ध्यासाने तेथे आला. पत्नीच्या दुःखाने दुःखी होऊन त्याने त्या वरारोहा स्त्रीला विचारले.

Verse 8

मम भार्यात्र संप्राप्ता यदि दृष्टा सुमध्यमे । शीघ्रं वद वरारोहे बालकोऽयं तदुद्भवः

‘हे सुमध्यमे, माझी पत्नी येथे आली होती; ती तुला दिसली असेल तर, हे वरारोहे, लवकर सांग. हा बालक तिच्यापासूनच जन्मलेला आहे.’

Verse 9

तृषार्त्तश्च क्षुधाविष्टो रुदते च मुहुर्मुहुः । दृष्टा चेत्कथ्यतां सुभ्रूर्विनाऽयं तां मरिष्यति

तो तहानेने पीडित व भुकेने व्याकुळ होऊन पुन्हा पुन्हा करुण रडतो. हे सुभ्रू, तू तिला पाहिले असेल तर सांग—तिच्याविना हा नक्कीच मरेल.

Verse 10

स्त्र्युवाच । साऽहं ते दयिता कान्त तीर्थस्यास्य प्रभावतः । दिव्यरूपमिदं प्राप्ता देवैरपि सुदुर्लभम्

स्त्री म्हणाली—हे कान्ता, मीच तुझी दयिता. या तीर्थाच्या प्रभावाने मला हे दिव्य रूप प्राप्त झाले आहे, जे देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहे.

Verse 11

त्वं चापि सलिले ह्यस्मिन्कुरु स्नानं त्वरान्वितः । प्राप्स्यसि त्वं परं रूपं यथा प्राप्तं मयाऽनघ

तूही या जलात त्वरेने तीर्थस्नान कर. हे अनघा, जसे मला मिळाले तसेच तुलाही परम रूप प्राप्त होईल.

Verse 12

अथासौ सह पुत्रेण प्रविष्टस्तत्र निर्झरे । विमुक्ते भास्करे राजन्विरूपश्चाभवत्पुनः

मग तो पुत्रासह त्या निर्झरात उतरला. पण हे राजन्, सूर्याचा प्रभाव निवळताच तो पुन्हा विरूप झाला.

Verse 13

दुःखेन मृत्युमापन्नस्तस्मिन्नेव जलाशये । अथ सा भर्तृशोकाच्च मरणे कृतनिश्चया

दुःखाने व्याकुळ होऊन तो त्याच जलाशयात मृत्यू पावला. मग तीही पत्नीच्या शोकाने व्यथित होऊन मरण्याचा निश्चय करू लागली.

Verse 14

चितिं कृत्वा समं तेन ज्वालयामास पावकम् । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा तथाशीलां शुभांगनाम्

त्याच्याइतकीच चिता रचून तिने अग्नी प्रज्वलित केला. तेव्हा त्या मुनिंनी अशी दृढशील, शुभांगिनी स्त्री पाहून काळजीने तिच्याकडे पाहिले.

Verse 15

कृपया परयाविष्टास्तामूचुर्विस्मयान्विताः । सर्वे तस्याश्च संदृष्ट्वा साहसं च नृपोत्तम

ते पराकोटीच्या करुणेने व्याप्त होऊन विस्मयाने तिला बोलू लागले. हे नृपोत्तम, तिचे ते धैर्यपूर्ण साहस पाहून सर्वांचे मन हेलावले.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । दिव्यरूपं त्वया प्राप्तं देवैरपि सुदुर्लभम् । कस्मादेनं सुपाप्मानमनुगच्छसि भामिनि

ऋषी म्हणाले—तू दिव्य रूप प्राप्त केले आहेस; ते देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहे. हे भामिनि, मग तू या महापापीच्या मागे का जाते आहेस?

Verse 17

स्त्र्युवाच । पतिव्रताहं विप्रेन्द्राः सदा भर्तृपरायणा । किं रूपेण करिष्यामि विना पत्या निजेन च

स्त्री म्हणाली—हे विप्रेन्द्रांनो, मी पतिव्रता आहे, सदैव पतीपरायण आहे. माझ्या स्वपतीविना या रूपाचे मला काय करायचे?

Verse 18

विरूपो वा सुरूपो वा दरिद्रो वा धनाधिपः । स्त्रीणामेकः पतिर्भर्त्ता गतिर्नान्या जगत्त्रये

तो विरूप असो वा सुरूप, दरिद्री असो वा धनाधिप—स्त्रियांसाठी पतीच एकमेव भर्ता व आश्रय आहे; त्रैलोक्यात दुसरी गती नाही.

Verse 19

बालकोऽयं मुनिश्रेष्ठा भवच्छरणमागतः । अहं कान्तेन संयुक्ता प्रविशामि हुताशनम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो! हा बालक तुमच्या चरणशरणी आला आहे. मी माझ्या कांतासह संयुक्त होऊन हुताशनात प्रवेश करीन.

Verse 20

पुलस्त्य उवाच । अथ ते मुनयः सर्वे ज्ञात्वा तस्याः सुनिश्चयम् । कृपया परयाविष्टाः संवीक्ष्य च परस्परम्

पुलस्त्य म्हणाले—ते सर्व मुनी तिचा दृढ निश्चय जाणून परम करुणेने व्याप्त झाले आणि एकमेकांकडे पाहून विचारविनिमय करू लागले.

Verse 21

ततो जीवापयामासुस्तत्पतिं ते मुनीश्वराः । सद्रूपेण समायुक्तं दिव्य लक्षणलक्षितम्

मग त्या मुनीश्वरांनी तिच्या पतीला पुन्हा जीवदान दिले; त्याला उत्तम रूप देऊन दिव्य व शुभ लक्षणांनी अलंकृत केले.

Verse 22

एतस्मिन्नेव कालं तु विमानं मनसेप्सितम् । देवकन्यासमाकीर्णं सद्यस्तत्र समागतम्

त्याच क्षणी मनास इच्छित असे विमान देवकन्यांनी परिपूर्ण होऊन तत्क्षणी तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 23

अथ तौ दंपती तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । पुरतः प्रणिपत्याथ प्रस्थितौ त्रिदिवं प्रति

मग त्या दांपत्याने भावितात्मा मुनींच्या समोर साष्टांग प्रणाम केला आणि नंतर त्रिदिवा (स्वर्गलोक) कडे प्रस्थान केले.

Verse 24

अथ तैर्मुनिभिः प्रोक्ता सा नारी मणिकर्णिका । वरं वरय कल्याणि सर्वे तुष्टा वयं तव

त्यानंतर त्या मुनींनी त्या मणिकर्णिका नावाच्या स्त्रीला सांगितले: 'हे कल्याणी! वर माग, आम्ही सर्व तुझ्यावर प्रसन्न आहोत.'

Verse 25

पतिव्रतत्वेन तुष्टाः सत्येन च विशेषतः । नास्माकं दर्शनं व्यर्थं जायते च कथंचन

तुझ्या पातिव्रत्य धर्मामुळे आणि विशेषतः तुझ्या सत्यनिष्ठेमुळे आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. आमचे दर्शन कधीही व्यर्थ जात नाही.

Verse 26

मणिकर्णिकोवाच । यदि मां मुनयस्तुष्टाः प्रयच्छथ वरं मुदा । यदत्रास्ति महालिंगं मन्नाम्ना तद्भविष्यति

मणिकर्णिका म्हणाली: 'हे मुनींनो! जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि आनंदाने वर देऊ इच्छित असाल, तर येथील हे महालिंग माझ्या नावाने ओळखले जावे.'

Verse 27

एतदेव ममाभीष्टं नान्यदस्ति प्रयोजनम् । सर्वेषां च प्रसादेन स्वर्गं गच्छामि सांप्रतम्

हीच माझी एकमेव इच्छा आहे, दुसरे कोणतेही प्रयोजन नाही. तुम्हा सर्वांच्या कृपेने मी आता स्वर्गात जात आहे.

Verse 28

ऋषय ऊचुः । एवं भवतु ते ख्यातिस्तीर्थलिंगे वरानने । तव नामान्वितं जातं तीर्थं वै मणिकर्णिका

ऋषी म्हणाले: 'तसेच होवो. हे सुमुखी! या तीर्थ आणि लिंगामध्ये तुझी कीर्ती राहो. हे तीर्थ मणिकर्णिका म्हणून तुझ्या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे.'

Verse 29

पुलस्त्य उवाच । भर्त्रा सह दिवं प्राप्ता पुत्रेणैव समन्विता । वालखिल्यास्तपोनिष्ठा विशेषात्तत्र संस्थिताः

पुलस्त्य म्हणाले—ती पतीसह स्वर्गास प्राप्त झाली आणि पुत्रासह तेथे पोहोचली। तपोनिष्ठ होऊन ती वालखिल्य ऋषींमध्ये विशेष रीतीने तेथे वास करू लागली।

Verse 30

तत्र सूर्यग्रहे प्राप्ते स्नानदानादिकाः क्रियाः । यः करोति फलं तस्य कुरुक्षेत्र समं भवेत्

तेथे सूर्यग्रहण लागल्यावर जो स्नान, दान इत्यादी कर्म करतो, त्याचे फळ कुरुक्षेत्रासमान होते.

Verse 31

यं यं काममभिध्याय स्नानं तत्र करोति यः । तं तं प्राप्नोति राजेन्द्र सम्यग्ध्यानसमन्वितः

हे राजेंद्र! जो मनुष्य ज्या-ज्या कामनेचे चिंतन करून सम्यक ध्यानासह तेथे स्नान करतो, तो त्या-त्या इच्छेची प्राप्ती करतो.

Verse 32

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । तीर्थे दानं यथाशक्त्या देवर्षिपितृतर्पणम्

म्हणून सर्व प्रयत्नाने तेथे स्नान करावे; आणि त्या तीर्थी यथाशक्ती दान करून देव, ऋषी व पितरांचे तर्पण करावे.