Adhyaya 50
या अध्यायात पुलस्त्य ऋषी राजाला कोटितीर्थाचे माहात्म्य व तत्त्वार्थ सांगतात. कोटितीर्थ हे ‘सर्वपातकनाशन’ पवित्र तीर्थ म्हणून वर्णिले आहे. ‘कोटी’ (करोड) इतकी तीर्थशक्ती काही विशिष्ट स्थानीच कशी एकवटते याचे शास्त्रीय कारण मांडले आहे—असंख्य तीर्थांपैकी ‘कोटी’ अंश अर्बुद पर्वतावर वास करतो; पुष्कर व कुरुक्षेत्राशीही अशी संहती जोडलेली आहे; आणि वाराणसीत ‘अर्ध-कोटी’ तीर्थबल देवांनी प्रशंसिले व संरक्षित केले आहे। कलियुगात लोक ‘म्लेच्छभाव’ प्राप्त झाल्यावर संसर्गामुळे ‘तीर्थविप्लव’ होतो, म्हणून तीर्थशक्ती वेगाने या रक्षित स्थानांतच स्थिर राहते, हा मुख्य भाव आहे. पुढे साधना-मार्गदर्शन: पूर्ण प्रयत्नाने स्नान करावे, विशेषतः भाद्रपद (नभस्य) महिन्यात कृष्णपक्ष त्रयोदशीस. शेवटी फलनिर्णय—तेथे केलेले स्नान, जप व होम सर्व ‘कोटीगुण’ होऊन फल देतात।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कोटितीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । तीर्थानां यत्र संजाता कोटिः पार्थिव हेलया
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर सर्व पातकांचा नाश करणाऱ्या कोटितीर्थास जावे. हे राजन्, जिथे एका पार्थिव नृपाच्या सहज कृतीने तीर्थांची कोटी प्रकट झाली.
Verse 2
यदा स्यात्कलिकालस्तु रौद्रो राजन्महीतले । म्लेच्छभूता जनाः सर्वे तत्स्पर्शात्तीर्थविप्लवः
हे राजन्, जेव्हा पृथ्वीवर रौद्र कलिकाळ येतो आणि सर्व लोक म्लेच्छस्वभावाचे होतात, तेव्हा त्यांच्या स्पर्शाने तीर्थांचा विप्लव व ऱ्हास होतो.
Verse 3
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां भूमिवासिनाम् । तेषां कोटिस्ततोऽवात्सीत्पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
भूमीवर वसणारी तीर्थे तीन कोटी व अर्धकोटी होती; त्यांपैकी एक पूर्ण कोटी ‘अर्बुद’ नावाच्या पर्वतावर येऊन वसली।
Verse 4
पुष्करे च तथा कोटिः कुरुक्षेत्रे च पार्थिव । वाराणस्यामर्धकोटिः स्तुता देवैः सवासवैः । राजन्नेतानि रक्षंति सर्वे देवाः सवासवाः
हे पार्थिव! पुष्करातही एक कोटी (तीर्थे) आहेत आणि कुरुक्षेत्रातही; तसेच वाराणसीत अर्धकोटी आहे, ज्याची इंद्रासह देवांनी स्तुती केली आहे. राजन्, इंद्रासह सर्व देव ही तीर्थे रक्षण करतात।
Verse 5
यदा यदा भयार्त्तानि म्लेच्छस्पर्शात्समंततः । स्थानेष्वेतेषु तिष्ठंति तीर्थान्युक्तेषु सत्वरम्
जेव्हा-जेव्हा म्लेच्छ-स्पर्शामुळे सर्व बाजूंनी तीर्थे भयाक्रांत होतात, तेव्हा ती सांगितलेल्या त्याच स्थानी त्वरेने आश्रय घेऊन राहतात।
Verse 6
कोटितीर्थानि त्रीण्येव तत्र जातानि भूतले । अर्ध कोटिसमेतानि सर्वपापहराणि च
तेथे भूमीवर तीनच ‘कोटितीर्थ’ उत्पन्न झाली, आणि त्यांसह अर्धकोटी (इतर तीर्थे)ही; ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहेत।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां नभस्ये च विशेषतः
म्हणून सर्व प्रयत्नाने तेथे स्नान करावे—विशेषतः कृष्णपक्षातील त्रयोदशीस, आणि विशेष करून नभस्य (भाद्रपद) महिन्यात।
Verse 8
तत्र स्नानादिकं सर्वं जपहोमादिकं च यत् । सर्वं कोटिगुणं राजंस्तत्प्रसादादसंशयम्
हे राजन्, तेथे स्नानादि सर्व कर्मे तसेच जप-होमादि जे काही केले जाते, ते त्या तीर्थाच्या प्रसादाने निःसंशय कोटीगुण फलदायी होते।
Verse 50
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे कोटितीर्थप्रभाववर्णनंनाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील तृतीय अर्बुदखण्डात ‘कोटितीर्थप्रभाववर्णन’ नामक पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।