Adhyaya 31

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । रक्तानुबन्धं वै गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते ब्रह्महत्यया

पुलस्त्य म्हणाले—त्रैलोक्यात विख्यात ‘रक्तानुबन्ध’ नावाच्या तीर्थास अवश्य जावे; तेथे जो मनुष्य विधिपूर्वक स्नान करतो, तो ब्रह्महत्येच्या पापातून पूर्णतः मुक्त होतो।

Verse 2

पुराऽसीत्पार्थिवोनाम इंद्रसेनो महीपतिः । तस्याऽसीत्सुप्रिया भार्या सुनन्दानाम भामिनी । पतिव्रता पतिप्राणा सदा पत्युः प्रिये स्थिता

पूर्वी इंद्रसेन नावाचा एक राजा होता, तो भूमीचा अधिपती होता. त्याची सुनंदा नावाची अत्यंत प्रिय पत्नी होती—पतिव्रता, पतीला प्राण मानणारी, सदैव पतीच्या प्रियात स्थित.

Verse 3

कस्यचित्त्वथ कालस्य स राजा सपरिग्रहः । परदेशं गतो हंतुं शत्रुसंघं दुरासदम्

नंतर एका वेळी तो राजा, परिजन व सैन्यसामग्रीसह, दुर्जेय शत्रुसंघाचा नाश करण्यासाठी परदेशी गेला।

Verse 4

तं निहत्य धनं भूरि गृहीत्वा प्रस्थितो गृहम् । ततोऽग्रे प्रेषयामास स दूतं कृत्रिमं नृप

त्यांना ठार करून आणि विपुल धन घेऊन तो राजा घरी निघाला। मग पुढेच एक बनावट दूत त्याने पाठविला।

Verse 5

सुनन्दां ब्रूहि गत्वा त्वमिन्द्रसेनो हतो रणे । तदाकारस्ततो लक्ष्यः पातिव्रत्ये ममाज्ञया

जाऊन सुनंदेला सांग—‘इंद्रसेन रणात मारला गेला आहे।’ मग माझ्या आज्ञेने तिच्या पतिव्रत्याचे लक्षण पाहा।

Verse 6

यदि सा निश्चयं गच्छेन्मरणं प्रति भामिनी । तदा रक्ष्या प्रयत्नेन वाच्यं हास्यं ममोद्भवम्

जर ती सुंदरी मरणाचा निश्चय करील, तर तिला प्रयत्नपूर्वक वाचवावे; आणि माझ्याकडून हास्य उत्पन्न करणारे शब्द बोलावे।

Verse 7

एवमुक्तो गतो दूतस्तत्क्षणान्नृपसत्तम । तस्यै निवेददामास यदुक्तं तेन भूभुजा

असे सांगितल्यावर दूत तत्क्षणी गेला, हे नृपश्रेष्ठ, आणि त्या राजाने जे म्हटले होते तेच सर्व तिला सांगितले।

Verse 8

अथ तस्य वचः श्रुत्वा सुनंदा चारुहासिनी । गतप्राणा नृपश्रेष्ठ पतिप्राणा महासती

त्याचे वचन ऐकून मधुर हास्य करणारी सुनंदा, हे नृपश्रेष्ठ, पतीच प्राण असलेली ती महासती तत्क्षणी प्राणत्यागी झाली।

Verse 9

यस्मिन्काले मृता सा तु सुनन्दा शीलमंडना । तस्मिन्काले नृपः सोऽपि तत्पापेन समाश्रितः

ज्या वेळी शीलभूषिता सुनंदा मरण पावली, त्याच वेळी तो राजा देखील त्या पापाने ग्रासला गेला।

Verse 10

अथापश्यद्द्वितीयां स च्छायां गात्रस्य चोपरि । तथा गुरुतरं कायं सालस्यं समपद्यत

मग त्याने आपल्या देहावर दुसरी छाया पाहिली; त्याचा कायाही अधिक जड झाला आणि तो आळस-तंद्रेत पडला।

Verse 11

तेजोहीनं सुदुर्गंधि विवर्णं नृपसत्तम । अथ प्राप्तो गृहं राजा श्रुत्वा भार्यासमुद्भवम्

हे नृपश्रेष्ठ! तो तेजहीन, दुर्गंधीयुक्त व विवर्ण झाला; मग पत्नीविषयी घडलेले ऐकून राजा घरी परत आला।

Verse 12

विनाशं दुःखशोकार्तः करुणं पर्यदेवयत् । स ज्ञात्वा पापमात्मानं स्त्रीहत्यासुविदूषितम्

दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन तो विनाशाचे करुण विलाप करू लागला; कारण स्त्रीहत्येच्या दोषाने आपण अत्यंत कलुषित पापी आहोत, हे त्याला कळले।

Verse 13

ब्राह्मणानां समादेशात्तथा यात्रापरोऽभवत् । कृत्वौर्द्ध्वदैहिकं तस्या लघुमात्र परिग्रहः । वाराणस्यां गतः पूर्वं तत्र दानं ददौ बहु

ब्राह्मणांच्या आदेशाने तो तीर्थयात्रेस प्रवृत्त झाला। तिचे ऊर्ध्वदैहिक कर्म करून, अल्पसा परिग्रह घेऊन, तो प्रथम वाराणसीस गेला आणि तेथे पुष्कळ दान दिले।

Verse 14

कपालमोचने तीर्थे सर्वपापप्रणाशने । त्रिनेत्रो यत्र निर्मुक्तः पुरा वै ब्रह्महत्यया

कपालमोचन तीर्थात, जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे, तेथेच त्रिनेत्र भगवान् शंकर पूर्वी ब्रह्महत्या-दोषातून मुक्त झाले होते।

Verse 15

तस्य च्छाया द्वितीया सा न नष्टा तत्र भूपते । ततः कनखलं प्राप्तः सुपुण्यं शुद्धिदं नृणाम्

हे भूपते! तेथे त्याची दुसरी छाया नष्ट झाली नाही. मग तो कनखलास पोहोचला, जे अतिशय पुण्यदायक व मनुष्यांना शुद्धी देणारे आहे।

Verse 16

तथैव पुष्करारण्यं तस्मादमरकण्टकम् । कुरुक्षेत्रं ततो राजन्प्राप्तोऽसौ नृपसत्तमः

तसेच तो पुष्करारण्यात गेला; तेथून अमरकण्टकास; आणि मग, हे राजन्, तो श्रेष्ठ नृप कुरुक्षेत्रास पोहोचला।

Verse 17

प्रभासं सोमतीर्थं च ततस्तु कृमिजांगले । एकहंसं ततो राजन्पुण्यपारिप्लवं ततः

तो प्रभास व सोमतीर्थास गेला; मग कृमिजांगलास; मग, हे राजन्, एकहंसास; आणि नंतर पुण्यपारिप्लवास पोहोचला।

Verse 18

रुद्रकोटिं विरूपाक्षं ततः पंचनदं नृप । एवमादीनि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । परिभ्रमन्महीपाल परिश्रांतो नराधिपः

हे नृप! तो रुद्रकोटी व विरूपाक्ष येथे गेला, मग पंचनदास पोहोचला. अशा रीतीने इतरही पुण्य तीर्थे व पवित्र आयतने फिरत फिरत, हे महीपाल, तो नराधिप थकून गेला।

Verse 19

ततो वर्षसहस्रांते संप्राप्तोऽर्बुदपर्वते । तत्रापश्यन्नरपतिस्तीर्थान्यायतनानि च

मग सहस्र वर्षांच्या अखेरीस तो अर्बुद पर्वतावर पोहोचला. तेथे राजाने अनेक पवित्र तीर्थे व पुण्य-आयतने (देवालय) पाहिली.

Verse 20

तपस्विसंघान्विविधान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । ददौ दानानि बहुशो ब्राह्मणेभ्यो यदृच्छया

त्याने वेदपारंगत ब्राह्मणांच्या विविध तपस्वी-संघांना प्रसंगानुसार वारंवार दाने देऊन संतुष्ट केले.

Verse 21

प्राप्तो रक्तानुबंधं च तीर्थं तत्रैव पर्वते । तत्र स्नातो विनिष्क्रांतो यावत्पश्यति भूमिपः

तो त्याच पर्वतावर ‘रक्तानुबंध’ नावाच्या तीर्थास पोहोचला. तेथे स्नान करून बाहेर आला आणि राजाने आपली अवस्था पाहिली.

Verse 22

तावन्न दृश्यते च्छाया द्वितीया स्त्रीवधोद्भवा । लघुत्वं सर्वगात्राणि संप्राप्तानि महीपते

तोपर्यंत स्त्रीवधाच्या पापातून उत्पन्न झालेली ती दुसरी छाया दिसली नाही; आणि हे भूमिपते, त्याच्या सर्व अंगांत हलकेपणा आला.

Verse 23

विगन्धता प्रणष्टा च तेजोवृद्धिः पराभवत् । ततो हृष्टमना भूत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः । स्तूयमानश्चतुर्दिक्षु बंदिभिः प्रस्थितो गृहम्

त्याची दुर्गंध नष्ट झाली आणि त्याचे तेज फार वाढले. मग हर्षित मनाने त्याने पुष्कळ दाने दिली; आणि चारही दिशांत बंदींनी स्तुती केल्याने तो घरी निघाला.

Verse 24

ततो रक्तानुबंधस्य सोमातिक्रमणं नृप । यावत्करोति राजेन्द्र तावदस्य पुनस्तथा

मग, हे नृपा, जेव्हा-जेव्हा तो सोमपानाच्या नियमाचे उल्लंघन करी, हे राजेंद्र, तेवढ्याच काळासाठी त्याच्यावर रक्तानुबन्ध-दोष पुन्हा तसाच परत येई।

Verse 25

सा च्छाया दृश्यते देहे द्वितीया नृपसत्तम । स एव गन्धो गात्रेषु तेजोहानिश्च सा नृप

हे नृपश्रेष्ठा, त्याच्या देहावर ती दुसरी छाया पुन्हा दिसू लागली; त्याच्या अंगांवर तोच दुर्गंध परत आला, आणि हे राजा, त्याचे तेज क्षीण झाले।

Verse 26

ततो दुःखाभिसंतप्तो गतस्तत्रैव तत्क्षणात् । रक्तबंधमनुप्राप्तो विपाप्मा सोऽभवत्पुनः

मग दुःखाने संतप्त होऊन तो तत्क्षणीच पुन्हा तिथे गेला। रक्तबंध तीर्थास पुन्हा पोहोचताच तो पुन्हा पापमुक्त झाला।

Verse 27

स ज्ञात्वा तीर्थमाहात्म्यं परं पार्थिवसत्तमः । तत्र दारूणि चाहृत्य चितां कृत्वा ततो नृप । दानं दत्त्वा द्विजाग्रेभ्यः प्रविष्टो हव्यवाहनम्

त्या तीर्थाचे परम माहात्म्य जाणून, पार्थिवश्रेष्ठाने तेथे लाकडे आणून चिता रचली. मग अग्रगण्य ब्राह्मणांना दान देऊन तो हव्यवाहन अग्नीत प्रविष्ट झाला।

Verse 28

ततो विमानमारुह्य परित्यज्य कलेवरम् । दिव्यमाल्यांबरधरः शिवलोकमुपागमत्

मग तो विमानावर आरूढ होऊन देहाचा त्याग करून, दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करून शिवलोकास गेला।

Verse 29

शिवलोकमनुप्राप्ते तस्मिन्पार्थिवसत्तमे । देवर्षयस्तदा वाक्यमिदमाहुः सुविस्मयात्

तो श्रेष्ठ नृप शिवलोकास पोहोचताच, परम विस्मयाने भरलेल्या देवर्षींनी तेव्हा हे वचन उच्चारले।

Verse 30

तीर्थेभ्यस्तु परं तीर्थमिदं वै पावनं परम् । इन्द्रसेनो ह्यतः पापात्तीर्थसंगाद्व्यमुच्यत

हे तीर्थ सर्व तीर्थांहून परम, अत्यंत पावन व श्रेष्ठ आहे. या तीर्थसंगामुळेच इन्द्रसेन पापातून मुक्त झाला.

Verse 31

ततः प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं च धरणीतले । रक्तानां प्राणिनां यस्मादनुबन्धं करोति यत्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले; कारण ते रक्तधारी (देहधारी) प्राण्यांशी विशेष अनुबंध निर्माण करते.

Verse 32

रक्तानुबन्धमित्येव तस्मात्तत्कीर्त्त्यते क्षितौ । तत्र सन्तर्प्य वै देवान्यः श्राद्धं कुरुते नृप

म्हणूनच ते पृथ्वीवर ‘रक्तानुबन्ध’ या नावाने कीर्तित आहे. हे नृप, जो तेथे प्रथम देवांना तर्पण देऊन संतुष्ट करतो आणि मग श्राद्ध करतो—

Verse 33

तत्र संक्रमणे भानोर्यः स्नानं कुरुते नरः । श्रद्धया परया युक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया

जो मनुष्य भानूच्या संक्रांतीकाळी तेथे स्नान करतो, परम श्रद्धेने युक्त होऊन, तो ब्रह्महत्येच्या पापातूनही मुक्त होतो.

Verse 34

पितृक्षेत्रे गयायां च श्राद्धं यः कुरुते नरः । गयाश्राद्धसमं प्राहुः फलं तस्य महर्षयः

पितृक्षेत्र गयेत जो मनुष्य श्राद्ध करतो, महर्षी सांगतात की त्याचे फळ गयाश्राद्धासमानच होते.

Verse 35

चन्द्रसूर्योपरागे वा गोदानं नृपसत्तम । यः करोति नरस्तत्र स कुलान्सप्त तारयेत्

हे नृपश्रेष्ठ! तेथे चंद्रग्रहण किंवा सूर्यग्रहणकाळी जो गोदान करतो, तो आपल्या कुलातील सात पिढ्यांचा उद्धार करतो.