
पुलस्त्य पार्थेश्वर-तीर्थयात्रेचे वर्णन करतात—हे पापनाशक स्थान असून त्याचे दर्शन घेतल्याने विविध अपराधांपासून मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे (श्लो. १)। तेथे देवलाची प्रिया, पतिव्रता पार्था हिचा परिचय येतो; ती त्या स्थानी तपश्चर्या करते (श्लो. २)। पूर्वजन्मी ती अपुत्र ऋषीची पत्नी होती; तीव्र वैराग्य प्राप्त करून अर्बुद पर्वतावर जाऊन दीर्घकाळ वायुभक्षण, उपवास आणि मनःसमत्व राखून कठोर तप करते (श्लो. ३–४)। हजार वर्षे पूर्ण होताच भूमी फाटून एक शिवलिंग प्रकट होते; आकाशवाणी सांगते की तुझ्या भक्तीमुळे हे परम पावन लिंग प्रकट झाले आहे, याची पूजा कर (श्लो. ५–६)। योग्य संकल्पाने केलेली पूजा इच्छित फल देते आणि हे लिंग ‘पार्थेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल असेही वाणी घोषित करते (श्लो. ७–८)। पार्था विस्मयाने पूजन करते आणि वंशधारक शंभर पुत्रप्राप्तीचा प्रसंग जोडला जातो; तीर्थाची कीर्ती पसरते व शुद्ध गुहाजलस्रोताचा उल्लेख येतो (श्लो. ९–१०)। तेथे स्नान व भक्तीपूर्वक लिंगदर्शन केल्याने संततीसंबंधी सांसारिक दुःख दूर होते; शुक्ल पक्ष चतुर्दशीला उपवास करून देवासमोर रात्र जागरण केल्यास पुत्रलाभ होतो असे सांगितले आहे (श्लो. ११–१२)। तसेच तेथे केलेले पिंडनिर्वापण पितरांना अनुग्रहाने पुत्रत्वसदृश विशेष लाभ देते (श्लो. १३)।
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततः पार्थेश्वरं गच्छेदेवं पातकनाशनम् । यं दृष्ट्वा मानवः सम्यङ्मुच्यते सर्वपातकैः
पुलस्त्य म्हणाले—त्यानंतर पातकनाशक पार्थेश्वरास जावे; ज्याचे सम्यक् दर्शन होताच मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 2
पार्थानाम्न्यभवत्साध्वी देवलस्य प्रिया सती । तया पूर्वं तपस्तप्तं तत्र स्थाने महीपते
देवलाची प्रिया, पतिव्रता साध्वी ‘पार्था’ नावाची होती; हे महीपते, त्या ठिकाणी तिने पूर्वी तप केले होते।
Verse 3
सा पूर्वमभवद्वंध्या ऋषिपत्नी यशस्विनी । वैराग्यं परमं गत्वा ततश्चैवार्बुदं गता
ती यशस्विनी ऋषिपत्नी पूर्वी वंध्या होती; परम वैराग्य प्राप्त करून ती नंतर अर्बुदास गेली।
Verse 4
वायुभक्षा निराहारा समचित्ताऽसने स्थिता । ततो वर्षसहस्रांते भक्त्या तस्या महीपते
वायूचाच आहार घेऊन, निराहार राहून, समचित्त होऊन आसनस्थ—हे महीपते, तिच्या भक्तीने सहस्र वर्षांच्या शेवटी (फल प्रकट झाले)।
Verse 5
उद्भिद्य धरणीपृष्ठं सहसा लिंगमुत्थितम् । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी
धरणीचा पृष्ठभाग फोडून सहसा एक लिंग प्रकट झाले; त्याच वेळी एक अशरीरी वाणी बोलली।
Verse 6
पूजयैतन्महाभागे शिवलिंगं सुपावनम् । त्वद्भक्त्या धरणीपृष्ठान्निःसृतं कामदं महत्
हे महाभागे! या परम पावन शिवलिंगाची पूजा कर. तुझ्या भक्तीने हे भूमीच्या पृष्ठातून प्रकट झाले आहे—महान व मनोकामना पूर्ण करणारे.
Verse 7
यो यं काममभिध्यायन्पूजयिष्यति मानवः । अन्योपि तदभिप्रेतं प्राप्स्यते नात्र संशयः
जो मनुष्य ज्या इच्छेचे चिंतन करून याची पूजा करील, तो त्या अभिप्रेत फलास नक्कीच प्राप्त होईल—यात संशय नाही.
Verse 8
पार्थेश्वराख्यमेतद्धि लोके ख्यातिं गमिष्यति । एवमुक्त्वा ततो वाणी विरराम महीपते
हे नृप! हेच ‘पार्थेश्वर’ या नावाने लोकी प्रसिद्ध होईल. असे म्हणून ती दिव्य वाणी तेथेच शांत झाली.
Verse 9
ततः सा विस्मयाविष्टा पूजयामास तत्तदा । ततः पुत्रशतं प्राप्तं दिव्यं वंशधरं तथा
मग ती विस्मयाने भारावून त्याच वेळी त्याची पूजा करू लागली. त्यानंतर तिला शंभर पुत्र प्राप्त झाले—दिव्य व वंश चालविण्यास योग्य.
Verse 10
ततः प्रभृति तल्लिंगं विख्यातं धरणीतले । तत्रास्ति निर्मलं तोयं गिरिगह्वरनिःसृतम्
त्या वेळेपासून ते लिंग पृथ्वीवर विख्यात झाले. तेथे पर्वतगुहेतून निघालेले निर्मळ जलही आहे.
Verse 11
तत्र स्नात्वा नरः सम्यग्यस्तं पश्यति भावतः । न स पश्यति संसारे दुःखं संतानसंभवम्
तेथे विधिपूर्वक स्नान करून जो पुरुष भावपूर्वक त्यांचे दर्शन करतो, त्याला संसारात संततीअभावातून उत्पन्न होणारे दुःख भोगावे लागत नाही।
Verse 12
शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां जागरं तस्य चाग्रतः । यः करोति निराहारः स पुत्रं लभते धुवम्
शुक्लपक्षातील चतुर्दशीला जो त्यांच्या समोर निराहार राहून जागरण करतो, तो निश्चयच पुत्रप्राप्ती करतो।
Verse 13
पिंडनिर्वापणं तत्र यः करोति समाहितः । तस्य पुत्रत्वमायाति पितरस्तत्प्रसादतः
तेथे जो एकाग्रचित्ताने पिंडनिर्वापण (पितृतर्पण) करतो, पितरांच्या प्रसादाने त्याला पुत्रत्व—संततीलाभ—प्राप्त होतो।
Verse 33
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील तृतीय अर्बुदखंडात ‘पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक तेहेतीसावा अध्याय समाप्त झाला।