Adhyaya 3
सूता सांगतात—हिमालय वसिष्ठांना विचारतो की भयंकर विवर (दरी/खोल खड्डा) कसा भरावा. इंद्राने पूर्वी पर्वतांचे पंख छाटल्यामुळे ते उडू शकत नाहीत; म्हणून व्यवहार्य उपाय हवा. वसिष्ठ हिमालयाचा पुत्र नन्दिवर्धन आणि त्याचा निकटचा सखा, वेगाने उर्ध्वगमन करणारा सामर्थ्यवान नाग अर्बुद यांना या कार्यासाठी सुचवतात. नन्दिवर्धन प्रथम नकार देतो—प्रदेश कठोर आहे व समाजदृष्ट्या असुरक्षित; तेव्हा वसिष्ठ आश्वासन देतात की त्यांच्या पावन सान्निध्यात तेथे नद्या, तीर्थे, देवता, शुभ वनस्पती व प्राणी प्रतिष्ठित होतील आणि महेश्वरालाही आणले जाईल. अर्बुद अट घालतो की स्थळ त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे; मग तो आज्ञेनुसार विवर भरतो/मोकळे करतो आणि वसिष्ठ संतुष्ट होतात. वरदान म्हणून अर्बुद मागतो—शिखरावरील निर्मळ धबधबा/स्रोत ‘नागतीर्थ’ म्हणून ख्यात व्हावा, तेथे स्नान केल्याने उच्चगती मिळावी; स्त्रियांना संतती-लाभाचे फळही सांगितले आहे. नाभस मासातील शुक्ल पंचमी पूजन, माघस्नान, तिळदान व पंचमी श्राद्ध यांची विधीही दिली आहे. वसिष्ठ सर्व वर देऊन आश्रम स्थापन करतात, तपाने गोमती प्रवाह प्रकट करतात आणि फलश्रुती सांगतात—महापापीही त्या स्नानाने उत्तम गती पावतात; वसिष्ठमुख-दर्शन पुनर्जन्ममुक्तीचे कारण आहे, आणि अरुंधती विशेष पूज्य आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे
सूत म्हणाले—महात्मा वसिष्ठांचे वचन ऐकून हिमाचलाने त्या विवराच्या पूरणासाठीचे कार्य कसे करावे याचा विचार केला।
Verse 2
चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः । क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे
दीर्घ विचार करून नगश्रेष्ठाने त्या ऋषीस म्हटले—पर्वतांना तेथे जाण्याचा उपाय कोणता? मला सांगा।
Verse 3
पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः । तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्
पूर्वी शक्राने (इंद्राने) सर्व पर्वतांचे पंख छेदिले होते. म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठा, या कार्यसिद्धीसाठीचा निश्चय पाहून ठरव.
Verse 4
वसिष्ठ उवाच । अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग । तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः
वसिष्ठ म्हणाले—हे महानगा, पर्वतांना तेथे नेण्याचा उपाय आहे. तेथे तुझा पुत्र नंदिवर्धन म्हणून विख्यात आहे; तोच हे साध्य करील.
Verse 5
तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः । नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्
त्याचा ‘अर्बुद’ नावाने ख्यात असा परमप्रिय सखा आहे—तो नाग, प्राणिमात्रांत श्रेष्ठ, आणि आकाशचारीही, पराक्रमी आहे.
Verse 6
स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः । लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः
तो ऊर्ध्वगतीत अतिशय वेगवान आहे; क्षणातच (त्यांना) नेईल—यात संशय नाही. सर्व कार्यांत त्याची लीलामय क्षमता जाणूनच मी येथे आलो आहे.
Verse 7
आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि । अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्
त्याला आज्ञा द्या; त्याला दुःख देणे योग्य नाही. जर तू या कर्तव्यात खरोखर भक्त असशील, तर त्याला तेथे त्वरित पाठव.
Verse 8
सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः । दुःखेन महताऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः
सूत म्हणाले—वसिष्ठांचे वचन ऐकून पुत्रवत्सल हिमवान् महान् दुःखाने व्याकुळ होऊन पर्वतराज गहन चिंतन करू लागला।
Verse 9
मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् । ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः । किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति
“आपला पुत्र मैनाक भयाने समुद्रात शिरला आहे; आणि आता वसिष्ठ दृढ निश्चय करून ज्येष्ठ पर्वत नेण्यासाठी आले आहेत. आता आपण काय करावे, आणि आपले कल्याण कसे होईल?”
Verse 10
इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम् । वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः
“एका बाजूला तीव्र शापभय, दुसऱ्या बाजूला पुत्रवियोगाचे दुःख। द्विजजन्य शापापेक्षा पुत्रवियोगच बरा.”
Verse 11
स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् । गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
असा निश्चय करून तो नंदिवर्धनास म्हणाला—“पुत्रा, माझ्या आज्ञेने वसिष्ठांच्या आश्रमाकडे जा.”
Verse 12
तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् । अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्
“तेथे एक भयंकर विवर आहे—तो त्वरेने भर. आणि प्राणिमात्रांत श्रेष्ठ, मित्ररूप नाग अर्बुद याला सोबत घे.”
Verse 13
नंदिवर्द्धन उवाच । पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः । पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा
नंदिवर्धन म्हणाला—हे प्रभो! तो प्रदेश अत्यंत कठीण, फळे व मुळे यांपासून वंचित आहे; तरीही तेथे पलाश व खदिर वृक्षांची समृद्धी आहे, तसेच धव व शाल्मलीही दाट आहेत।
Verse 14
सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि । नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः । नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन
तो प्रदेश अतिशय निष्ठुर लोकांनी भरलेला आहे—नीच राजे व विविध प्रकारचे भिल्ल. तेथे नद्या वाहत नाहीत आणि रहिवासी दुष्ट आहेत. हे पर्वतश्रेष्ठा! मी कशाही प्रकारे तेथे जाण्यास योग्य नाही।
Verse 15
अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् । मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन
मग वसिष्ठांनी घाबरलेल्या नंदिवर्धनास म्हटले—त्या देशाच्या दुष्टतेमुळे तू कशाही प्रकारे भय करू नकोस।
Verse 16
तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति । तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च
तुझ्या शिखरावर माझा वास सदैव राहील. तेथे तीर्थे, पवित्र नद्या, देव आणि पुण्यदायक देवालयेही प्रकट होतील.
Verse 17
वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः । सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः
तेथे विविध आकारांचे वृक्ष सदैव असतील, पान-फूल-फळांनी युक्त; तसेच शुभ मृग व विहंगही तेथे वास करतील.
Verse 18
अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् । तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः
तुझ्या हितासाठी मी स्वतः तेथे महेश्वरांना आणीन. तेव्हा इंद्रासह सर्व देव निश्चयाने तेथे वास करतील.
Verse 19
सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः । अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह
सूत म्हणाले—वसिष्ठांचे वचन ऐकून नंदिवर्धन आनंदित झाला. नागराज अर्बुदाजवळ जाऊन त्याने हे वचन उच्चारले.
Verse 20
तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित । एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्
चला, आजच तेथे जाऊ—तुझे कल्याण असो, हे विनयशील मित्रा. माझ्या मते हे कार्य आत्ता द्विजधर्मातून उत्पन्न व समयोचित आहे.
Verse 21
अर्बुद उवाच । अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज । तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्
अर्बुद म्हणाला—हे पर्वतात्मजा, तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे मी तेथे येईन. आणि निःसंशय तुझ्यासह तेथेच वास करीन.
Verse 22
किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु । प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः
पण भाऊ, स्नेहामुळे मी एक विनंती सांगतो—माझे बोलणे ऐक. आपल्या प्रेमामुळे, मी तुला मान्य असेन तर हे कार्य अन्यथा करू नये.
Verse 23
मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम् । ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि । प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह
“माझ्या नावाने कीर्ती वाढो; मला दुसरे काही नको.” मग त्यानेही प्रतिज्ञा करून त्याच्या पाठीवर आरूढ झाला. आई-वडिलांना प्रणाम करून तो मुनींसह निघाला.
Verse 24
दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः । मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः
तो प्रदेश दिव्य व शुभ वृक्षांनी परिपूर्ण, नद्या व निर्झरांनी गजबजलेला; मधुर कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांनी निनादित आणि सौम्य मृगांनी शोभायमान होता.
Verse 25
मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः । समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः
मुनींच्या वचनानुसार तेथेच त्या विवरात अर्बुदाने त्याला मुक्त केले. मग तो श्रेष्ठ पर्वत-नाग पूर्णपणे बाहेर येऊन त्या मार्गाच्या मुखापर्यंत पोहोचला.
Verse 26
विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना । परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः
त्या विशाल व भयप्रद विवरात महात्मा अर्बुदाने मुक्त केल्यावरही, मुनींमध्ये श्रेष्ठ असलेला मुनि संतुष्ट झाला.
Verse 27
ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग
तो अर्बुद नागाला म्हणाला—“हे सुव्रत, वर माग. हे भद्र पन्नग, या कर्मामुळे मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे.”
Verse 28
अर्बुद उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने । अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम
अर्बुद म्हणाला—हे महामुने! आपण प्रसन्न आहात, हाच आमचा वर. तरीही जर निश्चयाने वर द्यावाच लागला, तर हे द्विजोत्तम, माझे म्हणणे ऐका.
Verse 29
यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् । नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः
आणि या शिखरावरील हे निर्मळ जलाचे झरे पृथ्वीवर सर्वत्र ‘नागतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होवोत.
Verse 30
अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने । तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः
हे मुने! मैत्री व स्नेहामुळे मी सदैव इथेच वास करीन. आणि तुमच्या कृपेने तेथे स्नान करून मनुष्य स्वर्गास जावो.
Verse 31
अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत् । सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता
हे विप्र! जी स्त्री वंध्या असली तरी तिने केवळ स्नान केले, तर ती पुत्रवती होऊन सुख व सौभाग्याने युक्त होते.
Verse 32
वसिष्ठ उवाच । या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति । सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्
वसिष्ठ म्हणाले—जी वंध्या स्त्री या पुण्यपूर्ण जलात केवळ स्नान करील, तिलाही सर्व शुभलक्षणांनी युक्त असा पुत्र प्राप्त होईल.
Verse 33
नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च । अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी
नभस महिन्याच्या शुक्ल पंचमीला जी स्त्री फळांनी पूजा करते, ती शंभर वर्षे अपत्यहीन असली तरी पुत्रवती होते।
Verse 34
येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः । यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्
जे येथे या तीर्थात भक्तिभावाने स्नान करतील, ते जरा-मरणरहित परम धामास जातील।
Verse 35
श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः । मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति
नभस महिन्यात पंचमीला जे एकाग्रचित्ताने येथे श्राद्ध करतील, त्यांना या तीर्थाचे पूर्ण फळ मिळेल।
Verse 36
सूत उवाच । एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह
सूत म्हणाले—अशा रीतीने त्याला वर देऊन भगवान् मुनि वसिष्ठ नंदिवर्धनाजवळ गेले आणि हे वचन बोलले।
Verse 37
वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्
वत्सा, वर माग; हे निष्पाप, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे। तुझ्या विनय व स्नेहामुळे जे अत्यंत दुर्लभ तेही मी देईन।
Verse 38
नंदिवर्द्धन उवाच । तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम । सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा
नंदिवर्धन म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, तुमचे पूर्वोक्त वचन सत्य ठरो. येथे तुमचे सान्निध्य निश्चयाने सर्वदा असो.
Verse 39
यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले । प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्
आणि तुमच्या प्रसादाने मी पृथ्वीवर ‘अर्बुद’ या नावानेच ख्यात होवो—हेच माझ्या मनात दृढपणे स्थित आहे.
Verse 40
सूत उवाच । एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः
सूत म्हणाला—त्याला ‘एवमस्तु’ असे म्हणून भगवान् मुनि वसिष्ठांनी, त्याच्या वचनाने प्रेरित होऊन, तेथेच आपला आश्रम स्थापन केला.
Verse 41
पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः । नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः
तो प्रदेश फणस, चंपक, आंबे, प्रियंगु, बेल व डाळिंब यांच्या वृक्षांनी शोभित होता; नानाविध पक्ष्यांनी परिपूर्ण व देव-गंधर्वांनी सेवित होता.
Verse 42
तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः । गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः
तेथे मुनिश्रेष्ठ अरुंधतीसह निवास करू लागले; आणि तपस्येच्या प्रभावाने त्या मुनिवरांनी गोमती (नदी) तेथे आणली.
Verse 43
यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः । माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे
ज्या गोमतीत स्नान केल्याने अतिपापी मनुष्यही स्वर्गास जातात—विशेषतः माघमासात, सूर्य मकरराशीत असताना।
Verse 44
येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्
जे त्या पवित्र स्थानी स्नान करतील, ते परम गती (परम पद) प्राप्त करतील।
Verse 45
माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः । तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः
जो माघमासात विशेषतः तिळदान करतो, तो मनुष्य तिळांच्या संख्येइतकी वर्षे स्वर्गात वास करतो।
Verse 46
बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्
इथे अधिक बोलून काय उपयोग? केवळ पवित्र स्नानमात्र करावे।
Verse 47
वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः
वसिष्ठमुनींचे मुखदर्शन झाल्यावर पुनर्जन्म राहत नाही. अरुंधती पूजनीय आहे—विशेषतः पूजनीय आहे।