Adhyaya 38

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । कुंडं तु शिवलिंगाख्यं ततो गच्छेन्महीपते । यत्र सा जाह्नवी गुप्ता तिष्ठते भूपसत्तम

पुलस्त्य म्हणाले—हे महीपते, त्यानंतर ‘शिवलिंग’ नावाच्या कुंडाकडे जावे; जिथे जाह्नवी (गंगा) गुप्त रूपाने वास करते, हे भूपसत्तम।

Verse 2

तस्यां स्नातो नरः सम्यक्सर्वतीर्थफलं लभेत् । मुच्यते पातकात्कृत्स्नादाजन्ममरणांतिकात्

जो मनुष्य तेथे विधिपूर्वक स्नान करतो, तो सर्व तीर्थांचे फळ मिळवतो आणि जन्म-मरणाच्या शेवटपर्यंत टिकणाऱ्या सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 3

ययाति रुवाच । किमर्थं तत्र सा गुप्ता जाह्नवी तिष्ठते विभो । कस्मिन्काले समायाता परं कौतूहलं हि मे

ययाती म्हणाला—हे विभो! ती जाह्नवी तेथे गुप्त का राहते? ती कोणत्या काळी तेथे आली? माझे मोठे कौतुक आहे।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । यदा प्रसादितो देवैर्भगवान्वृषभध्वजः । अर्बुदेऽस्मिन्सदा स्थेयमचलेन त्वया विभो

पुलस्त्य म्हणाला—देवांनी वृषभध्वज भगवान् शंकरांना प्रसन्न केल्यावर, हे विभो, आपल्याला अशी प्रार्थना केली—‘या अर्बुद पर्वतावर आपण सदैव अचल राहून वास करा।’

Verse 5

तत्र संस्थापिते लिंगे स्वयं देवेन शंभुना । यत्पातितं पुरा लिंगं वालखिल्यैर्महर्षिभिः

तेथे स्वयं देव शंभूंनी लिंगाची स्थापना केली; जे लिंग पूर्वी वालखिल्य महर्षींनी पाडले होते, तेच लिंग तेथे प्रतिष्ठित झाले।

Verse 6

अतिकोपसमायुक्तैः कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तदा देवेन प्रतिज्ञातं सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

एका कारणाने तीव्र क्रोधाने युक्त होऊन, त्या वेळी देवाने त्रिदिवातील सर्व देवांसमोर प्रतिज्ञा केली।

Verse 7

अचले तु मयात्रैव स्थातव्यं नात्र संशयः । ततः कालेन महता वसतस्तस्य तत्र च

‘या अचल पर्वतावर मला इथेच निश्चयाने राहावे लागेल—यात संशय नाही।’ मग दीर्घ काळ लोटला तरी तो तेथेच वास करीत राहिला।

Verse 8

अचलेश्वररूपस्य गंगा चित्ते व्यजायत । कथं नित्यं तया सार्द्धं भविष्यति समागमः

अचलेश्वररूप धारण केलेल्या त्याच्या चित्तात गंगा प्रकट झाली—“तिच्याशी माझा नित्य समागम कसा होईल?”

Verse 9

अथ जानाति नो गौरी मानिनी परमेश्वरी । तस्यैवं चिन्तयानस्य बहुशो नृपसत्तम

तेव्हा मानिनी परमेश्वरी गौरीने त्याचा तो विचार जाणला. हे नृपश्रेष्ठा, तो असे वारंवार चिंतन करीत होता.

Verse 10

उपायं सुमहद्ध्यात्वा जाह्नवीसंगसंभवम् । तेनादिष्टा गणाः सर्वे नंदिभृङ्गिपुरःसराः

जाह्नवी (गंगा) संग प्राप्त होईल असा अतिमहान उपाय मनात ठरवून, नंदी व भृंगी यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व गणांना त्याने आज्ञा केली.

Verse 11

अभिप्रायोऽस्ति मे कश्चिज्जलाश्रयव्रतोद्भवः । क्रियतामुत्तमं कुण्डमस्मिन्पर्वतरोधसि

“माझा एक अभिप्राय आहे, जो जलाश्रय व्रतापासून उत्पन्न झाला आहे. या पर्वताच्या उतारावर एक उत्तम कुंड तयार करा.”

Verse 12

तत्राहं जलमध्यस्थः स्थास्यामि जलतत्परः । तच्छ्रुत्वा त्वरितं चक्रुर्गणाः कुण्डमनेकशः

“तेथे मी पाण्याच्या मध्यभागी स्थित राहीन, जलनिष्ठ राहीन.” हे ऐकून गणांनी त्वरित अनेक प्रकारे कुंड तयार केले.

Verse 13

स्वच्छोदकसमाकीर्णं सुतीर्थं सुसुखावहम् । ततो गौरीमनुज्ञाप्य जाह्नवीसंगलालसः

स्वच्छ जलाने परिपूर्ण ते उत्तम तीर्थ अत्यंत सुखदायक होते. मग गौरीची आज्ञा घेऊन तो जाह्नवी (गंगा) संगतीसाठी उत्कट झाला.

Verse 14

व्रतव्याजेन देवेशो विवेश तदनन्तरम् । चिन्तयामास तत्रस्थो गंगां त्रैलोक्यपाविनीम्

व्रताच्या बहाण्याने देवेश्वर तत्क्षणी जलात उतरला. तेथेच राहून त्याने त्रैलोक्यपावनी गंगेचे ध्यान केले.

Verse 15

सा ध्याता तत्क्षणात्तत्र शिवेन सह संगता । एवं स भगवांस्तत्र जाह्नवीं भजते सदा

तिचे ध्यान होताच ती तत्क्षणी तेथे प्रकट होऊन शिवासह संगत झाली. अशा रीतीने त्या स्थानी भगवान् सदैव जाह्नवी (गंगा)ची उपासना करतात.

Verse 16

व्रतव्याजेन राजेन्द्र न तु गौरी व्यजानत । कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो भगवान्मुनिः । कैवल्यज्ञानसंपन्नस्तत्रायातः परिभ्रमन्

हे राजेंद्र! व्रताच्या या बहाण्यामुळे गौरीला खरे काय घडते आहे ते कळले नाही. काही काळानंतर कैवल्यज्ञानसंपन्न भगवान् मुनि नारद भ्रमण करीत तेथे आले.

Verse 17

स तु दृष्ट्वा महादेवं जलस्थं व्रतधारिणम् । कामजैरिंगितैर्युक्तं तत्राऽसौ विस्मयान्वितः

त्याने महादेवांना जलात स्थित, व्रतधारी पाहिले; पण कामजन्य हावभावांनी युक्त पाहून तो तेथे विस्मयचकित झाला.

Verse 18

वक्त्रनेत्रविकारोऽयं किमस्य व्रतधारिणः । ईदृक्कामसमायुक्तस्ततो ध्यानस्थितो मुनिः

“व्रतधारी या मुनीच्या मुख-नेत्रांत असा विकार का? हा तर कामाने भरलेला आहे”—असे चिंतून तो मुनि ध्यानस्थ झाला।

Verse 19

अथाऽपश्यद्ध्यानदृष्ट्या गंगासक्तं महेश्वरम् । गौर्या भयेन सव्याजं ततो विस्मयमागतः

मग ध्यानदृष्टीने त्याने महेश्वर गंगेत आसक्त झालेला पाहिला; आणि गौरीच्या भयाने हे सर्व बहाण्याने केले जात आहे असे जाणून तो विस्मयचकित झाला।

Verse 20

तदा स कथयामास सर्वं हरविचेष्टितम्

तेव्हा त्याने हर (शिव) यांच्या सर्व चेष्टांचे यथार्थ वर्णन केले।

Verse 21

ततो देवी त्वरायुक्ता ययौ यत्र महेश्वरः । आताम्रनयना रोषाद्वेपमाना मुहुर्मुहुः

मग देवी घाईघाईने जिथे महेश्वर होते तिथे गेली। रागाने तिचे डोळे लाल झाले आणि ती वारंवार थरथर कापू लागली।

Verse 22

तां दृष्ट्वा कोपसंयुक्तां समायातां महेश्वरीम् । उवाच जाह्नवी भीता ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

क्रोधाने भरलेली महेश्वरी येताना पाहून, दिव्यदृष्टीने सर्व जाणून, भयभीत जाह्नवी म्हणाली।

Verse 23

आवयोः संगमे देवी नारदेन निवेदिता । सेयं रुष्टा समायाति कुरुष्व यदनन्तरम्

देवी, आपल्या भेटीची वार्ता नारदांनी सांगितली आहे। ती रुष्ट होऊन येथे आली आहे; आता पुढे जे करणे योग्य ते कर।

Verse 24

श्रीमहादेव उवाच । कर्त्तव्यं जाह्नवि श्रेयः पुरो गत्वा नगात्मजाम् । अत्यर्थं मानिनी ह्येषा साम्ना च वशवर्तिनी

श्रीमहादेव म्हणाले—हे जाह्नवी, तू आधी पुढे जाऊन पर्वतनंदिनी (पार्वती)कडे जा; हेच श्रेयस्कर. ती अत्यंत मानिनी आहे, पण मधुर सामोपचाराने वश होते.

Verse 25

तत्क्षणाज्जायते साध्वी तस्मात्सामपरा भव । नो चेच्छापं मया सार्धं तव दास्यत्यसंशयम्

त्याच क्षणी ती साध्वी होऊन प्रसन्न होईल; म्हणून तू सामोपचारात परायण हो. नाहीतर मी निःसंशय तुला शाप देईन.

Verse 26

एवमुक्ता च रुद्रेण जाह्नवी नृपसत्तम । कुण्डान्निर्गत्य सा गंगा सम्मुखं प्रययौ तदा

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, हे नृपश्रेष्ठ, जाह्नवी गंगा त्या पवित्र कुंडातून बाहेर येऊन तेव्हा समोर निघाली.

Verse 27

प्रत्युद्ययौ सलज्जा च कृतांजलिपुरःसरा । प्रणम्य शिरसा चेयं ततः प्राह स्वलंकृता

ती लज्जित होऊन पुढे आली, हात जोडून पुढे धरले. शिर झुकवून प्रणाम करून, सुसज्ज होऊन मग बोलली.

Verse 28

पुराऽहं तव कांतेन निपतन्ती नभस्तलात् । धृता देवि तवा प्येतद्विदितं नृपतेः कृते

पूर्वी मी आकाशातून कोसळत असता तुझ्या प्रियाने मला धरून ठेवले. हे देवी, हेही तुला विदित आहे—राजाच्या बोधासाठी.

Verse 29

भगीरथाभिधानस्य ततः स्नेहो व्यवर्धत । आवयोस्तव भीत्या च नाभूत्क्वापि समागमः

त्यानंतर ‘भगीरथ’ नावाच्या त्याच्याविषयी स्नेह वाढत गेला; पण तुझ्या भीतीमुळे आमचा कुठेही समागम झाला नाही.

Verse 30

अधुना तव वाक्येन जानेऽहं न सुरेश्वरि । समाहूताऽस्मि रुद्रेण किं वा स्वच्छन्दतः शुभे

आता तुझ्या वचनांनी, हे सुरेश्वरी, मला कळले—रुद्राने मला बोलावले आहे काय, की हे शुभे, मी स्वेच्छेनेच आले आहे?

Verse 31

त्रैलोक्यस्य प्रभुरयं तन्निष्क्रम्य कथञ्चन । तस्मादत्रैव संप्राप्ता सत्यमेतन्मयोदितम्

हा त्रैलोक्याचा प्रभू आहे; त्याच्यापासून कशातरी प्रकारे बाहेर पडून म्हणून मी इथेच आले आहे. मी जे म्हटले ते सत्य आहे.

Verse 32

पुलस्त्य उपाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ततो देवी प्रहर्षिता । प्रोवाच मधुरं वाक्यं सत्यमेतत्त्व योदितम्

पुलस्त्य म्हणाले—तिचे वचन ऐकून देवी आनंदित झाली आणि मधुर वाणीने म्हणाली—“तुम्ही जे सांगितले ते निश्चयच सत्य आहे.”

Verse 33

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं मत्तो यथेप्सितम् । मुक्त्वैकं पतिधर्म्मत्वे मम कांतं महेश्वरम्

म्हणून, तुझे कल्याण होवो—माझ्याकडून इच्छेनुसार वर माग; पण एक गोष्ट वर्ज्य: पतिधर्माच्या बाबतीत माझ्या प्रिय महेश्वरापासून मला वेगळे करण्याची इच्छा करू नकोस।

Verse 34

गंगोवाच । अपि दौर्भाग्ययुक्ताऽहं भार्या जाताऽस्मि शूलिनः । तस्मादेकं दिनं देहि क्रीडनार्थमनेन तु

गंगा म्हणाली—जरी मी दौर्भाग्ययुक्त असले तरी मी शूलधारी प्रभूची पत्नी झाले आहे. म्हणून मला फक्त एक दिवस दे, जेणेकरून मी त्यांच्यासह क्रीडा करू शकेन।

Verse 35

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामहोरात्रं सुरेश्वरि । शिवकुंडं तथास्त्वेतन्मया यस्मात्समावृतम्

हे सुरेश्वरी! चैत्र शुक्ल त्रयोदशीच्या दिवसरात्रभर हे ‘शिवकुंड’ असेच राहो; कारण हे माझ्यामुळे आच्छादित झाले होते।

Verse 36

शिवगंगाभिधानं च तस्मात्कुण्डं धरातले । ख्यातिं यातु प्रसादेन तव पर्वतनंदिनि

म्हणून धरातलावर ते कुंड ‘शिवगंगा’ या नावाने प्रसिद्ध होवो; आणि हे पर्वतनंदिनी, तुझ्या प्रसादाने त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरू दे।

Verse 37

पुलस्त्य उवाच । एवमस्त्विति सा देवी प्रोच्य गंगां महानदीम् । ततो विसर्जयामास तामालिंग्य मुहुर्मुहुः

पुलस्त्य म्हणाले—“एवमस्तु” असे म्हणून त्या देवीने महानदी गंगेला सांगितले; मग तिला पुन्हा पुन्हा आलिंगन देऊन निरोप दिला।

Verse 38

गतायामथ गंगायामधोवक्त्रं सुलज्जितम् । पाणौ गृह्य ययौ रुद्रं भ्रममाणा गृहं प्रति

गंगा निघून गेल्यावर लज्जित देवीने मुख खाली घातले; रुद्राचा हात धरून ती वळत-भ्रमण करत आपल्या घरी निघाली।

Verse 39

एवमेतत्पुरावृत्तं तस्मिन्कुण्डे नराधिप । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुर्द्दश्यां समाहितः

हे नराधिप! त्या कुंडात प्राचीनकाळी असेच घडले; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी चतुर्दशीच्या दिवशी संयमी व एकाग्र राहा।

Verse 40

शुक्लायां चैत्रमासे तु स्नानं तत्र समाचरेत् । सांनिध्याद्देवदेवस्य गंगायाश्च नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! चैत्रमासाच्या शुक्ल पक्षात तेथे स्नान करावे; कारण तेथे देवदेव महादेव व गंगेचे सान्निध्य आहे।

Verse 41

यत्र संक्षयमायाति सर्वं तत्राशुभं कृतम् । तत्र यो वृषभं दद्याद्ब्राह्मणाय नृपोत्तम । तद्रोमसंख्ययास्वर्गे स पुमान्वसति ध्रुवम्

हे नृपोत्तम! जिथे केलेले सर्व अशुभ कर्म क्षय पावते, तिथे जो ब्राह्मणाला वृषभ दान देतो, तो त्या वृषभाच्या रोमसंख्येइतकी वर्षे निश्चयाने स्वर्गात वास करतो।