Adhyaya 32

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । महाविनायकं गच्छेत्ततः पार्थिवसत्तम । यस्मिन्दृष्टे नृणां सद्यो निर्विघ्नत्वं प्रजायते

पुलस्त्य म्हणाले—हे पार्थिवश्रेष्ठ! त्यानंतर महाविनायकाकडे जावे; ज्यांचे दर्शन होताच मनुष्याला तत्क्षणी निर्विघ्नता प्राप्त होते.

Verse 2

ययातिरुवाच । कथं महत्त्वमगमत्पूर्वं तत्र विनायकः । कस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठ सर्वं विस्तरतो वद

ययाती म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! तेथे विनायकाने पूर्वी असे महत्त्व कसे प्राप्त केले? कोणत्या काळी हे घडले? सर्व विस्ताराने सांगा.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरोद्वर्त्तनजं लेपं गृहीत्वा नृप पार्वती । विनोदार्थं चकाराथ बालकं सुकुमारकम्

पुलस्त्य म्हणाले—हे राजन्! पार्वतीने उद्वर्तनातून झालेला लेप घेऊन, विनोदासाठी, एक कोमल-सुकुमार बालक घडविला.

Verse 4

लेपाभावाच्छिरोहीनं शेषांगावयवं नृप । यथोक्तं निर्मयित्वा तं स्कन्दं वाक्यमथाब्रवीत्

हे नृपा! लेप कमी पडल्याने तिने त्याला शिरोहीन, पण उरलेल्या अवयवांसह, यथोक्त रीतीने घडवून मग स्कंदास वचन बोलली।

Verse 5

लेपमानय भद्रं ते शिरोऽर्थं स्कन्द सत्वरम् । येनायं पुत्रको मे स्याद्भ्राता ते परदुर्जयः

हे स्कंद, तुझे मंगल असो—शिरासाठी लेप त्वरेने आण; यामुळे हा माझा पुत्र होईल आणि तुझा भाऊ, शत्रूंना अजेय।

Verse 6

ततो गौरीसमादेशाल्लेपालब्धौ नृपोत्तम । मत्तं गजवरं दृष्ट्वा शिरस्तस्य समानयत्

मग गौरीच्या आज्ञेने लेप मिळाल्यावर, श्रेष्ठ राजाने मदोन्मत्त गजश्रेष्ठ पाहून त्याचे शिर आणले।

Verse 7

तस्मिन्नियोजयामास गात्रे लेपसमुद्भवे । महद्धीदं शिरो भावि पुत्र कस्मात्त्वयाऽहृतम्

मग तिने लेपातून उत्पन्न झालेल्या देहावर ते शिर बसविले. ती म्हणाली—“पुत्रा, हे शिर फार मोठे आहे; तू हे का आणलेस?”

Verse 8

ब्रुवंत्याश्चापि पार्वत्या मा मेति च मुहुर्मुहुः । न्यस्ते शिरसि तद्गात्रे दैवयोगान्नराधिप

हे नराधिपा! पार्वती “नको, नको” असे वारंवार म्हणत असतानाही, त्या देहावर शिर ठेवले गेले तेव्हा, दैवयोगाने—

Verse 9

विशेषान्नायकत्वं च गात्रेभ्यः समजायत । बालकप्रतिमं कान्तं सर्वलक्षणलक्षितम्

विशेष फलस्वरूप त्या अंगांपासून नायकत्व उत्पन्न झाले; तो मनोहर बालकासारखा, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा प्रकट झाला।

Verse 10

त्रिगंभीरं चतुर्हस्तं सप्तरक्तं महीपते । षडुन्नतं पञ्चदीर्घं पश्चसूक्ष्मं सुसुन्दरम्

हे महीपते! त्याचे रूप त्रिगंभीर, चतुर्भुज व सप्तरक्तवर्ण होते; षडुन्नत, पञ्चदीर्घ, पञ्चसूक्ष्म—अतिशय सुंदर।

Verse 11

त्रिविस्तीर्णं महाराज दृष्ट्वा गौरी सुविस्मिता । सजीवं कारयामास स्वशक्त्या शक्तिरूपिणी

हे महाराज! त्याला त्रिविस्तीर्ण पाहून गौरी अत्यंत विस्मित झाली; शक्तिरूपिणी देवीने स्वशक्तीने त्याला सजीव केले।

Verse 12

स सजीवः कृतो देव्या समुत्तस्थौ च तत्क्षणात् । आदेशं याचयामास विनयानतकन्धरः

देवीने सजीव केल्यावर तो तत्क्षणी उठून उभा राहिला; विनयाने मान वाकवून त्याने तिचा आदेश मागितला।

Verse 13

तं दृष्ट्वा चाद्भुताकारं प्रोक्त्वा पुत्रं मुहुर्मुहुः । शंभोः सकाशमनयत्प्रहृष्टेनान्तरात्मना

तो अद्भुत आकार पाहून तिने त्याला वारंवार ‘पुत्र’ असे म्हणत, अंतःकरणात हर्ष भरून शंभूच्या सान्निध्यात नेले।

Verse 14

ततोऽब्रवीत्सुतं देव ममैव गात्रलेपजम् । देहि देव वरानित्थं महत्त्वं येन गच्छति

तेव्हा ती देवास म्हणाली—“हा पुत्र माझ्याच देहलेपातून उत्पन्न झाला आहे. हे देव, याला असे वर द्या की तो महत्त्वास प्राप्त होईल.”

Verse 15

श्रीभगवानुवाच । शरीरस्थं शिरो मुख्यं यस्मात्पर्वतनन्दिनि । महत्त्विदं शिरः प्रोक्तं त्वया स्कन्देन योजितम्

श्रीभगवान म्हणाले—“हे पर्वतनंदिनी, शरीरातील अवयवांत शिर हेच मुख्य आहे; म्हणून हे ‘शिर’ महान असे सांगितले गेले. तू हे स्कंदासह जोडून स्थापित केले आहेस.”

Verse 16

विशेषान्नायकत्वं च गात्रे चास्य यतः स्थितम् । महाविनायको ह्येष तस्मान्नाम्ना भविष्यति

“आणि याच्या देहांगांत विशेष नायकत्व स्थिर असल्यामुळे, हा निश्चयाने ‘महाविनायक’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.”

Verse 17

गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यं नगात्मजे । अस्य दत्तं मया यस्माद्भविष्यति गणाधिपः

“हे नगात्मजे, सर्व गणांचे आधिपत्य मी याला दिले आहे; म्हणून हा ‘गणाधिप’ होईल.”

Verse 18

सर्वकार्येषु ये मर्त्याः पूर्वमेनं गणाधिपम् । स्मरिष्यंति न वै तेषां कार्यहानिर्भविष्यति

“सर्व कार्यांत जे मर्त्य प्रथम या गणाधिपाचे स्मरण करतात, त्यांच्या कार्यास कधीही हानी वा अपयश येत नाही.”

Verse 19

ततोऽस्य प्रददौ स्कन्दः प्रक्रीडार्थं कुठारकम् । तदेव चायुधं तस्य सुप्रियं हि सदाऽभवत्

मग स्कंदाने त्याला क्रीडेसाठी एक लहान कुऱ्हाड दिली; तेच आयुध पुढे सदैव त्याचे अत्यंत प्रिय शस्त्र झाले।

Verse 20

ततो गौरी ददौ भोज्यपात्रं मोदकपूरितम् । पुत्रस्नेहात्स तत्प्राप्य लास्यमेवं तदाऽकरोत्

मग गौरीने मोदकांनी भरलेले भोजनपात्र दिले. पुत्रस्नेहाने ते मिळताच त्याने तेव्हा क्रीडामय लास्य केले।

Verse 21

तस्य भक्ष्यस्य गन्धेन निष्क्रान्तो मूषको बिलात् । भक्षणाच्चामरो जातस्तस्य वाह्यो व्यजायत

त्या भक्ष्याच्या सुगंधाने एक उंदीर बिळातून बाहेर आला. ते खाल्ल्याने तो वेगवान झाला आणि तोच त्याचा वाहन झाला।

Verse 22

पुलस्त्य उवाच । महाविनायको ह्येवं तत्र जातो मही पते । तस्मिन्दृष्टे च यत्पुण्यं तत्त्वमेकमनाः शृणु

पुलस्त्य म्हणाले—हे महीपते! अशा रीतीने तेथे महाविनायक प्रकट झाले. आता एकाग्र मनाने ऐक—त्यांच्या दर्शनाने जे पुण्य मिळते ते।

Verse 23

बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि यत् । करोति मानवो राजंस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते

हे राजन्! मनुष्य बालपणी, तारुण्यात किंवा वार्धक्यात जे काही पाप करतो, तो (या पवित्र दर्शनाने) त्या पापातून मुक्त होतो।

Verse 24

माघमासे सिते पक्षे चतुर्थ्यां समुपोषितः । यस्तं पश्यति वाग्ग्मी स सर्वज्ञश्च प्रजायते । तस्याग्रे सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकपूरितम्

माघ महिन्यात शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला विधिपूर्वक उपवास करून जो त्याचे दर्शन करतो, तो वाक्पटु होतो आणि सर्वज्ञत्व प्राप्त करतो. त्याच्या समोर स्वच्छ जलाने भरलेले अतिविशाल कुंड आहे.

Verse 25

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः पश्यति विनायकम् । तस्यान्वयेऽपि सर्वज्ञा जायन्ते मानवा नृप

हे नृप, जो मनुष्य तेथे स्नान करून भक्तिभावाने विनायकाचे दर्शन करतो, त्याच्या वंशातही सर्वज्ञत्वयुक्त मानव जन्माला येतात.

Verse 26

गणानां त्वेति मंत्रेण कृत्वा वै त्रिः प्रदक्षिणम् । यस्तं पश्यति राजेन्द्र दुरितं न स पश्यति

हे राजेन्द्र, ‘गणानां त्वा…’ या मंत्राचा जप करीत तीनदा प्रदक्षिणा करून जो त्याचे दर्शन करतो, तो पाप व आपत्ती पाहात नाही.

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तं प्रपश्येद्विनायकम् । य इच्छेत्सकलान्कामानिह लोके परत्र च

म्हणून, जो या लोकी आणि परलोकी सर्व कामनांची सिद्धी इच्छितो, त्याने सर्व प्रयत्नांनी त्या विनायकाचे दर्शन घ्यावे.

Verse 28

गृहस्थोऽपि च यो भक्त्या स्मरेत्कार्य उपस्थिते । अविघ्नं तस्य तत्सर्वं संसिद्धिमुपगच्छति

गृहस्थालाही जेव्हा कार्य समोर येते, तेव्हा तो भक्तिभावाने (विनायकाचे) स्मरण करील, तर त्याचे ते सर्व कार्य निर्विघ्न होऊन पूर्ण सिद्धीस जाते.

Verse 29

प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः स्मरेद्देवं विनायकम् । तस्य तद्दिनजातानि सिद्धिं कृत्यानि यांति हि

जो मनुष्य सकाळी उठून देव विनायकाचे स्मरण करतो, त्याच्या त्या दिवशी उद्भवलेली सर्व कार्ये निश्चयच सिद्धीस जातात।

Verse 30

विवाहे कलहे युद्धे प्रस्थाने कृषिकर्मणि । प्रवेशे च स्मरेद्यस्तु भक्तिपूर्वं विनायकम् । तस्य तद्वांछितं सर्वं प्रसादात्तस्य सिद्ध्यति

विवाहात, कलहात, युद्धात, प्रस्थानात, कृषिकर्मात व प्रवेशकाळी जो भक्तिभावाने विनायकाचे स्मरण करतो, त्याची सर्व इच्छा त्यांच्या प्रसादाने सिद्ध होते।

Verse 31

महाविनायकीं शांतिं यः करोति समाहितः । न तं प्रेता ग्रहा रोगाः पीडयंति विनायकाः

जो एकाग्र मनाने महाविनायकी शांती करतो, त्याला प्रेतबाधा, ग्रहदोष व रोग पीडा देत नाहीत; विनायक त्यास बाधत नाहीत।

Verse 32

ययातिरुवाच । महावैनायिकीं शांतिं वद मे मुनिसत्तम । के मंत्राः किं विधानं च परं कौतूहलं हि मे

ययाती म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! मला महावैनायकी शांती सांगावी; कोणते मंत्र आणि कोणती विधी? माझ्या मनात मोठे कुतूहल आहे।

Verse 33

पुलस्त्य उवाच । शुक्लपक्षे शुभे वारे नक्षत्रे दोषवर्जिते । श्रेष्ठचंद्रबले शांतिं गणेशस्य समाचरेत्

पुलस्त्य म्हणाला—शुक्लपक्षात, शुभ वारात, दोषरहित नक्षत्रात आणि चंद्रबल श्रेष्ठ असताना गणेशाची शांती विधिपूर्वक करावी।

Verse 34

पूर्वोत्तरे समे देशे कृत्वा वेदिं च मंडपम् । मध्ये चाष्टदलं पद्मं गृह्यसूत्रं प्रयोजयेत्

ईशान्य दिशेच्या समतल स्थानी वेदी व मंडप उभारून, मध्यभागी अष्टदल कमळ मांडावे आणि गृह्यसूत्रविधीनुसार विधी करावा।

Verse 35

इन्द्रादिलोकपालांश्च दिक्षु सर्वासु भूपते । गणेशपूर्विकाश्चापि मातरश्च विशेषतः

हे भूपते! सर्व दिशांत इंद्रादी लोकपालांचे आवाहन-पूजन करावे; तसेच विशेषतः गणेशपूर्वक मातृकांचेही पूजन करावे।

Verse 36

गंधपुष्पोपहारैश्च यथोक्तैर्बलिविस्तरैः । श्वेतवस्त्रयुगच्छन्नं कलशं जलपूरितम्

यथोक्त गंध-पुष्प-उपहार व नियत बलिविस्तारांसह, पाण्याने भरलेला कलश पांढऱ्या वस्त्रांच्या जोडीने झाकून सिद्ध करावा।

Verse 37

तस्यैव पूर्वदिग्भागे सहिरण्यं फलान्वितम्

त्याच्याच पूर्व भागी तो कलश सुवर्णासह व फळांसह स्थापावा।

Verse 39

विनायकं समुद्दिश्य पुरः कुण्डे करात्मके । चतुरस्रे योनियुते मेखलाभिर्विभूषिते

विनायकास उद्देशून, समोरच्या मापानुसार घडविलेल्या कुंडात—जे चौरस, योनियुक्त व मेखलांनी विभूषित आहे—विधिपूर्वक कर्म करावे।

Verse 40

मधुदूर्वाक्षतैहोमैर्ग्रहहोमादनंतरम् । गणानां त्वेति मंत्रेण दशसाहस्रिकस्तथा

ग्रह-होमानंतर मधु, दूर्वा व अक्षत यांनी हवन-आहुती द्याव्यात; नंतर “गणानां त्वा…” या मंत्राने दहा-सहस्र संख्येचा जप/होम तसाच करावा।

Verse 41

कार्यो वै पार्थिवश्रेष्ठ कार्यश्चोदङ्मुखैर्द्विजैः । चतुर्भिश्चतुरै राजन्पीतवस्त्रानुलेपनैः

हे राजश्रेष्ठ! हे कर्म निश्चयाने करावे; उत्तरमुख होऊन चार कुशल द्विजांनी, पिवळे वस्त्र व पिवळे अनुलेपन धारण करून, ते विधिपूर्वक करावे।

Verse 42

पीतांबरधरैश्चैव धृतहेमांगुलीयकैः । ततो होमावसाने तु यजमानं नृपोत्तम

ते पिवळे अंबर धारण करून सुवर्ण अंगठ्या परिधान करतील; मग, हे नृपोत्तम, होम समाप्त झाल्यावर (ते) यजमानाचा विधिपूर्वक उपचार करतील।

Verse 43

मृगचर्मोपरिस्थं च मंत्रैरेभिर्विधानतः । स्नापयेत्प्राङ्मुखं शांतं शुक्लवस्त्रावगुंठितम्

मृगचर्मावर बसलेला, पूर्वमुख, शांत, शुभ्र वस्त्राने आच्छादित यजमान यास, या मंत्रांनी विधिपूर्वक स्नान घालावे।

Verse 44

इमं मे गंगे यमुने पंचनद्यः सुपुष्करे । श्रीसूक्तसहितं विष्णोः पावमानं वृषाकपिम्

“इमं मे”—हे गंगे, हे यमुने, हे पंचनद्यः, हे सुपुष्करे—हे श्रीसूक्तासहित पठावे; तसेच विष्णूची पावमान स्तोत्रे आणि वृषाकपी सूक्तही पठावे।

Verse 45

सम्यगुच्चार्य विघ्नानां ततो नाशं प्रपद्यते । ग्रहाः सौम्यत्वमायांति भूता नश्यंति तत्क्षणात्

यांचे सम्यक् उच्चारण केल्यास विघ्नांचा तत्क्षणी नाश होतो। ग्रह सौम्य होतात आणि भूत-प्रेतादी त्या क्षणातच नष्ट होतात।

Verse 46

आधयो व्याधयो रौद्रा दुष्टरोगा ज्वरादयः । प्रणश्यंति द्रुतं सर्वे तथोत्पाताः सुदारुणाः

मानसिक आधी व शारीरिक व्याधी—भयंकर रोग, दुष्ट विकार, ज्वर इत्यादी—सर्व लवकर नष्ट होतात; तसेच अत्यंत दारुण उत्पात व आपत्तीही निवळतात।

Verse 47

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । विनायकस्य माहात्म्यं महत्त्वं शांतिकं तथा

तू मला जे जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सम्यक् सांगितले—विनायकाचे माहात्म्य, त्याची महत्ता आणि शांती देणारा प्रभावही।

Verse 48

यश्च कीर्त्तयते सम्यक्चतुर्थ्यां सुसमाहितः । शृणोति वा नृपश्रेष्ठ तस्याऽविघ्नं सदा भवेत्

हे नृपश्रेष्ठ! जो चतुर्थीला पूर्ण एकाग्रतेने याचे सम्यक् कीर्तन करतो किंवा ऐकतोही—त्याला सदैव अविघ्नता लाभते।

Verse 49

यंयं काममभिध्यायन्यजेच्चेदं समाहितः । तत्तदाप्नोति नूनं च गणनाथप्रसादतः

ज्या ज्या कामनेचे चिंतन करून कोणी एकाग्रतेने हे पूजन करतो, तो गणनाथाच्या प्रसादाने निश्चयच ते ते फळ प्राप्त करतो.