Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
మొదటి అధ్యాయంలో సూతుడు శివుని ఉద్దేశించి మంగళాచరణం చేస్తాడు—ఆయన సూక్ష్ముడు, జ్ఞానంతో గ్రాహ్యుడు, శుద్ధుడు, విశ్వరూపుడు. సోమ‑సూర్య వంశావళులు, మన్వంతర వృత్తాంతాలు, సృష్టి‑భేద కథలు విన్న ఋషులు ‘ఉత్తమ తీర్థ‑మాహాత్మ్యం’ను, భూమిపై ప్రధాన పవిత్రస్థలాలు ఏవో చెప్పమని అడుగుతారు. సూతుడు—తీర్థాలు అనేకం; శాస్త్రాలలో వాటి విస్తార గణన ఉంది; క్షేత్రాలు, నదులు, పర్వతాలు, సరస్సులు/సరితలు ఋషుల తపస్సు వల్ల పరమ మహిమను పొందుతాయని వివరిస్తాడు. ఈ సందర్భంలో అర్బుద పర్వతం ప్రత్యేకంగా పాపనాశకమని చెప్పబడుతుంది—వసిష్ఠుని తేజస్సు వల్ల అది కలి‑దోషానికి అతీతం; కేవలం దర్శనంతోనే శుద్ధి చేస్తుంది; సాధారణ స్నాన‑దానాది కర్మలకన్నా అధిక ఫలాన్ని ఇస్తుంది. అప్పుడు ఋషులు దాని పరిమాణం, స్థానం, వసిష్ఠ‑మాహాత్మ్యం వల్ల ఖ్యాతి ఎలా వచ్చిందో, అక్కడి ప్రధాన తీర్థాలు ఏవో ప్రశ్నిస్తారు. సూతుడు విన్న పవిత్రకథను ప్రారంభిస్తాడు—బ్రహ్మ వంశానికి చెందిన దేవర్షి వసిష్ఠుడు నియతాహారం, ఋతుచర్యలతో కఠిన తపస్సు చేస్తాడు. అతని ప్రసిద్ధ కామధేనువంటి గోవు నందినీ మేతలో ఉండగా లోతైన చీకటి గర్భంలో పడిపోతుంది; నిత్య హోమానికి ఆమె అవసరం కావడంతో వసిష్ఠుడు ఆందోళనతో వెతికి గర్భాన్ని చేరి ఆమె ఆర్తనాదం వింటాడు. నందినీ ప్రార్థనపై త్రిలోక పావని సరస్వతిని ధ్యానిస్తాడు; సరస్వతి ప్రత్యక్షమై ఆ గర్భాన్ని స్వచ్ఛ జలంతో నింపి నందినీని బయటకు రానిస్తుంది. ఆ గర్భం అపార లోతు చూసి వసిష్ఠుడు పర్వతాన్ని తెచ్చి నింపాలనే యోచనతో హిమవంతుని వద్దకు వెళ్లి తగిన పర్వతఖండాన్ని కోరుతాడు; హిమవంతుడు సత్కరించి గర్భ పరిమాణం అడుగుతాడు, వసిష్ఠుడు కొలతలు చెబుతాడు; అంత పెద్ద రంధ్రం ఎలా ఏర్పడిందో తెలుసుకోవాలనే హిమవంతుని కుతూహలం తదుపరి కథకు దారి తీస్తుంది.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
వసిష్ఠుడు పూర్వవృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు—గౌతమ మహర్షి అనేక శిష్యులను బోధించినా, ఉత్తంకుడు అనే భక్తిశిష్యుడు కాలం గడిచినా గురుసేవను విడువలేదు. గురువు పంపిన పనిలో అతడు గృహధర్మం విస్మరించబడినట్లు సూచించే ఒక సంకేతాన్ని చూసి వంశపరంపర నిలకడపై కలత చెందుతాడు. విషయం గౌతమునికి తెలియజేయగా, ఆయన భార్యతో కలిసి గృహ్యకర్మలు చేయమని ఆజ్ఞాపించి, ఇకపై దక్షిణ అవసరం లేదని చెప్పుతాడు. అయినా ఉత్తంకుడు స్పష్టమైన గురుదక్షిణ ఇవ్వాలని కోరుతూ గురుపత్ని అహల్యను ఆశ్రయిస్తాడు. అహల్య అతనికి కఠిన గడువులో రాజు సౌదాసుని వద్ద నుండి రాణి మదయంతి రత్నకుండలాలను తెమ్మని ఆదేశిస్తుంది. సౌదాసుడు తినేస్తానని బెదిరించినా, కోరుకునే అనుమతి ఇస్తాడు; మదయంతి రాజముద్రను ప్రమాణంగా అడిగి కుండలాలు ఇస్తూ, తక్షక నాగుడు వాటిని అపహరించాలనుకుంటున్నాడని హెచ్చరిస్తుంది. తిరుగు ప్రయాణంలో బ్రాహ్మణులను సంతోషపెట్టడం/అసంతోషపెట్టడం ఫలితాలపై రాజు చెప్పిన గూఢవాక్యాన్ని ఉత్తంకుడు విని, రాజు తన పూర్వశాపం మరియు విముక్తి కథను వివరిస్తాడు. మార్గమధ్యంలో తక్షకుడు కుండలాలు దొంగిలిస్తాడు; ఉత్తంకుడు వెంబడించి పాతాళలోకంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. ఇంద్రసహాయంతో దివ్య అశ్వ/అగ్ని-ప్రతీకం ద్వారా పొగ-అగ్ని పుట్టించి నాగులను బలవంతపెట్టి కుండలాలు తిరిగి పొందుతాడు. సమయానికి అహల్యకు సమర్పించి ఆమె శాపాన్ని తప్పించుకుంటాడు. చివరగా తక్షక-ఉత్తంకుల కారణంగా ఒక ‘వివర’ (చీలిక/రంధ్రం) ఏర్పడిందని చెప్పి, పశువుల కోసం గోతిని పూడ్చే విధమైన ఆచరణాత్మక ఆదేశంతో ఈ నీతికథను స్థలస్మృతి, కర్తవ్యాలతో అనుసంధానిస్తారు.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
సూతుడు వర్ణిస్తాడు—హిమాలయుడు వసిష్ఠుని ఆశ్రయించి, భయంకరమైన వివరం (గాఢమైన చీలిక/గోత్రం) ఎలా నింపాలో అడుగుతాడు. ఇంద్రుడు పురాతనకాలంలో పర్వతాల రెక్కలు కోసినందున అవి ఎగరలేవు; అందువల్ల కార్యసాధ్యమైన మార్గం కావాలి. వసిష్ఠుడు హిమాలయుని కుమారుడు నందివర్ధనుని, అతని సన్నిహిత మిత్రుడు, వేగంగా పైకి కదలగల శక్తిమంతుడైన నాగుడు అర్బుదుని ఈ పనికి సూచిస్తాడు. నందివర్ధనుడు మొదట నిరాకరిస్తాడు—ఆ ప్రాంతం కఠినమై, సామాజికంగా అసురక్షితమని; అప్పుడు వసిష్ఠుడు ధైర్యం చెబుతూ, తన పవిత్ర సన్నిధితో అక్కడ నదులు, తీర్థాలు, దేవతలు, శుభ వృక్షజాలం, జీవజాలం స్థిరపడతాయని, మహేశ్వరుని కూడా అక్కడికి తీసుకొస్తానని అంటాడు. అర్బుదుడు తన పేరుతో ఆ స్థలం ప్రసిద్ధి చెందాలని షరతు పెట్టి అంగీకరిస్తాడు; ఆజ్ఞ ప్రకారం వివరం నింపి/విడిపించి వసిష్ఠుని సంతృప్తిపరుస్తాడు. వరాలుగా—శిఖరంపైని నిర్మల జలపాతం/స్రోతస్సు ‘నాగతీర్థం’గా ఖ్యాతి పొందాలి, అక్కడ స్నానం చేసినవారికి ఉన్నతగతి కలగాలి; స్త్రీలకు సంతానప్రాప్తి ఫలమని కూడా చెప్పబడింది. నాభస మాస శుక్ల పంచమి పూజ, మాఘస్నానం, తిలదానం, పంచమి శ్రాద్ధం వంటి నియమాలు సూచించబడ్డాయి. వసిష్ఠుడు ఇవన్నీ ప్రసాదించి ఆశ్రమం స్థాపించి, తపస్సుతో గోమతి ధారను ప్రదర్శించి, ఫలశ్రుతి చెబుతాడు—భారీ పాపులకైనా అక్కడ స్నానంతో ఉత్తమగతి; వసిష్ఠ ముఖదర్శనం పునర్జన్మబంధ విమోచనకరం, అరుంధతి ప్రత్యేక పూజార్హురాలు.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
సూతుడు వర్ణించునది—భగవాన్ వసిష్ఠుడు అర్బుదాచలంపై ఆశ్రమం స్థాపించి శంభువు సాన్నిధ్యార్థం ఘోర తపస్సు చేశాడు. క్రమంగా ఫలాహారం, పత్రాహారం, జలాహారం, చివరకు వాయుభక్షణం వరకు నియమాలు పాటించి, దీర్ఘకాలం ఋతుధర్మాలను అనుష్ఠించాడు—గ్రీష్మంలో పంచాగ్ని తపస్సు, శీతంలో జలంలో నిమజ్జనం, వర్షాకాలంలో తెరిచిన ఆకాశం కింద నివాసం. ఈ తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు పర్వతాన్ని విడిచి ప్రత్యక్షమై, ఋషి ముందర ఒక దివ్య లింగం ఉద్భవింపజేశాడు. వసిష్ఠుడు క్రమబద్ధమైన శివస్తోత్రంతో శివుని శుద్ధత్వం, సర్వవ్యాప్తి, త్రిధా స్వరూప ప్రతిధ్వని, అష్టమూర్తి, జ్ఞానస్వరూపతను స్తుతించాడు. ఆకాశవాణి వరం కోరమని చెప్పగా, పూర్వప్రతిజ్ఞ ఆధారంగా ఈ లింగంలో నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని కోరాడు. శివుడు అనుగ్రహించి నిరంతర సాన్నిధ్యాన్ని ప్రసాదించి, ఈ స్తోత్రపఠనం—ప్రత్యేకంగా నియత కాలవ్రతంలో—తీర్థఫలంతో సమాన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని తెలిపాడు. మందాకిని నదిని దేవకార్యార్థం పంపబడిన పవిత్ర ధారగా మహిమాపరచి, ఉత్తర దిశలో ఒక కుండ మహాత్మ్యాన్ని చెప్పాడు; అక్కడ స్నానం, లింగదర్శనం జరామరణాతీత పరమపదాన్ని ఇస్తాయి. ఈ లింగం ‘అచలేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెంది, ప్రళయాంతం వరకు అచలమని ప్రకటించబడింది; తదనంతరం ఋషులు, దేవతలు ఆ ప్రాంతంలో మరిన్ని తీర్థాలు, నివాసస్థానాలు స్థాపించారు.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
ఈ అధ్యాయం సంభాషణరూపంలో సాగుతుంది. ఋషులు అర్బుద మహిమను విస్తారంగా కోరగా, సూతుడు పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు—రాజు యయాతి ముని పులస్త్యుని అర్బుదం, అక్కడి తీర్థక్రమం, ఫలితాల గురించి ప్రశ్నించాడు. పులస్త్యుడు అర్బుదాన్ని ధర్మసమృద్ధమైన మహాక్షేత్రంగా పేర్కొని సంక్షిప్తంగా వివరణ ప్రారంభించి, ముందుగా ‘నాగతీర్థ’ మహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు—ఇది అభీష్టఫలప్రదం; ముఖ్యంగా స్త్రీలకు సంతానం, సౌభాగ్యం ప్రసాదిస్తుంది। తదుపరి గౌతమీ అనే పతివ్రత బ్రాహ్మణ విధవ తీర్థయాత్రాభక్తిగా అర్బుదానికి వచ్చి నాగతీర్థంలో స్నానం చేస్తుంది. ఒక స్త్రీని కుమారుడితో చూసి ఆమెకు అంతరంగంలో సంతానకాంక్ష కలుగుతుంది; నీటిలోనుంచి బయటికి రాగానే సంయోగం లేకుండానే గర్భవతిగా మారుతుంది. లజ్జతో ఆత్మహత్య ఆలోచించగా ఆకాశవాణి ఆమెను ఆపి—ఇది తీర్థప్రభావం; నీటిలో ఉన్నప్పుడు చేసిన సంకల్పం నెరవేరుతుందని చెబుతుంది. గౌతమీ అక్కడే ఉండి శుభలక్షణాలున్న కుమారుడిని ప్రసవిస్తుంది। చివర ఫలశ్రుతి—అక్కడ చేసిన శ్రాద్ధం వంశపరంపరను కాపాడుతుంది; నిష్కామ స్నానం, శ్రాద్ధం శాశ్వత లోకాలను ఇస్తాయి. స్త్రీలు పుష్పఫలాలు అర్పిస్తే సంతానం, సౌభాగ్యం పొందుతారు; నియమబద్ధమైన తీర్థయాత్రను ప్రశంసించారు।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
పులస్త్యుడు రాజునికి ఉపదేశిస్తాడు—తపస్సు నిధి అయిన వసిష్ఠుని ఆశ్రమానికి వెళ్లుము; ఆయన దర్శనమాత్రమే కోరికలను సిద్ధింపజేస్తుంది. అక్కడ నీటితో నిండిన ఒక కుండం ఉంది, అది పాపక్షయకరం; వసిష్ఠుడు తపోబలంతో గోమతి నదిని అక్కడికి తెచ్చాడని చెప్పబడింది. ఆ నీటిలో స్నానం చేస్తే పాపకర్మల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది. తరువాత శ్రాద్ధ మహిమ చెప్పబడుతుంది—ఋషిధాన్యంతో చేసిన శ్రాద్ధం రెండు పక్షాలలోని సమస్త పితృదేవతలను తరింపజేస్తుంది. నారదగీత గాథ ద్వారా ఇతర ప్రసిద్ధ శ్రాద్ధతీర్థాలు, యజ్ఞాలు కూడా వసిష్ఠాశ్రమ శ్రాద్ధంతో పోల్చితే తక్కువనే భావం వెల్లడించబడుతుంది. అరుంధతీని విశేషంగా పూజ్యురాలిగా, ఇష్టసిద్ధిదాత్రిగా పేర్కొంటారు. వసిష్ఠుని సమక్షంలో దీపదానం చేస్తే ఐశ్వర్యం, తేజస్సు లభిస్తాయి. ఒక రాత్రి ఉపవాసం చేస్తే సప్తర్షిలోకం, మూడు రాత్రులు చేస్తే మహర్లోకం, నెలరోజుల ఉపవాసం చేస్తే మోక్షం మరియు సంసారబంధ విముక్తి కలుగుతాయి. శ్రావణ శుక్ల పౌర్ణమికి ఋషి తర్పణం బ్రహ్మలోకాన్ని ఇస్తుంది; ఎనిమిది వందల గాయత్రీ జపం జన్మమరణ పాపాల నుండి తక్షణ విమోచనాన్ని ఇస్తుంది; వామదేవ పూజ అగ్నిష్టోమ యజ్ఞసమ ఫలాన్ని ఇస్తుంది. చివరగా శుద్ధి, శ్రద్ధతో వసిష్ఠ దర్శనం మరియు వామదేవారాధనకు సంపూర్ణ ప్రయత్నం చేయమని ఉపదేశం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
పులస్త్యుడు అచలేశ్వర తీర్థయాత్ర విధానాన్ని వివరిస్తూ, శ్రద్ధతో దర్శనం చేసిన మాత్రాన కూడా ఆధ్యాత్మిక సిద్ధి కలుగుతుందని ప్రకటిస్తాడు. కర్మఫలాలను వరుసగా చెబుతాడు—కృష్ణ చతుర్దశి నాడు (అశ్విన/ఫాల్గుణ మాసాల్లో కూడా) చేసిన శ్రాద్ధం పరమగతిని ఇస్తుంది; దక్షిణాభిముఖంగా పుష్పాలు, పత్రాలు, ఫలాలతో పూజ చేస్తే అశ్వమేధ యాగఫలం సమానమవుతుంది; పంచామృత తర్పణం శివలోకసామీప్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; అలాగే ప్రదక్షిణలో ప్రతి అడుగు పాపనాశకమని చెబుతాడు. తర్వాత నారదుని నుండి స్వర్గంలో విన్న ఒక అద్భుత కథను పులస్త్యుడు చెప్పాడు—భక్తి లేని ఒక చిలుక అలవాటుగా తన గూడు చుట్టూ మళ్లీ మళ్లీ తిరిగేది; మరణానంతరం అది జన్మస్మృతితో రాజు వేణువుగా జన్మించింది. ప్రదక్షిణ కారణబలాన్ని గుర్తించిన వేణు అచలేశ్వరంలో దాదాపు ప్రదక్షిణకే తనను అంకితం చేసుకున్నాడు. నారదాది ఋషులు సాధారణ అర్పణ-ఉపచారాలను విస్మరించడంపై ప్రశ్నించగా, వేణు పూర్వజన్మ కారణాన్ని చెప్పి తీర్థకృపపై తన ఆధారాన్ని వెల్లడించాడు. ఋషులు ఈ బోధను సమర్థించి తామూ ప్రదక్షిణను ఆచరిస్తారు; చివరికి వేణు శంభువు అనుగ్రహంతో అరుదైన, చిరస్థాయి పదవిని పొందుతాడు.
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
పులస్త్య మహర్షి రాజునకు ప్రభాస ఖండంలో ఉన్న భద్రకర్ణ మహాహ్రద మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఆ పవిత్ర జలాశయంలో ‘త్రినేత్ర’ రూపాన్ని తలపించే అనేక శిలలు కనిపిస్తాయి. దాని పడమర వైపున శివలింగం నిలిచి ఉంది; దాని దర్శనంతో భక్తుడు ‘త్రినేత్రసదృశుడు’గా, శివదృష్టి భావంతో సమన్వయమవుతాడని చెప్పబడింది. కథ ప్రకారం శివప్రియ గణుడైన భద్రకర్ణుడు ఆ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి హ్రదాన్ని నిర్మించాడు. తరువాత దానవులతో యుద్ధంలో గణసేన ఓటమి పాలవుతుండగా, నాముచి అనే బలవంతుడైన దానవుడు శివుని ముందుభాగంపై దాడి చేశాడు. భద్రకర్ణుడు అతనిని ఎదుర్కొని సమరంలో ఘనంగా సంహరించాడు. పడిపోయిన దానవుడు అంధకారంలో లీనమైనా, శివుని గుర్తించి సత్యంలో నిలిచినందున శివుడు సంతుష్టుడయ్యాడు. శివుడు భద్రకర్ణునికి వరమిచ్చాడు—లింగం, హ్రదం వద్ద నిత్య సాన్నిధ్యం కలుగును; ముఖ్యంగా మాఘ మాసం కృష్ణపక్ష చతుర్దశి నాడు ఈ మహిమ విశేషంగా పెరుగును. అంతిమంగా విధానం—భద్రకర్ణ హ్రదంలో స్నానం చేసి త్రినేత్రలింగాన్ని పూజించినవాడు శివుని శాశ్వత ధామాన్ని పొందుతాడు; కనుక భక్తులు అక్కడ నిరంతర ప్రయత్నంతో స్నాన-పూజలు చేయవలెను।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
పులస్త్యుడు కేదారాన్ని త్రిలోకప్రసిద్ధమైన పాపనాశక తీర్థంగా వర్ణిస్తాడు; అక్కడ మందాకినీ నది సరస్వతితో పవిత్ర సంబంధం కలదని చెప్పబడింది. అనంతరం ఒక “ప్రాచీన ఇతిహాసం” వినిపించబడుతుంది—అజపాలుడు అనే రాజు అధిక పన్నులు వేయని, కంటకరహిత (నేరరహిత) రాజ్యాన్ని నడిపే ఆదర్శ పాలకుడు. తీర్థయాత్ర సందర్భంలో వసిష్ఠుడు వచ్చినప్పుడు, తన సంపద, ప్రజాసౌఖ్యం, భక్తిశీల భార్య—ఇవన్నీ ఏ కర్మఫలమో అడుగుతాడు. వసిష్ఠుడు పూర్వజన్మకథ చెబుతాడు—అజపాలుడు, అతని భార్య శూద్రజాతిలో పుట్టి క్షామంతో బాధపడుతూ తిరుగుతూ, కమలాలతో నిండిన ఒక జలస్థానంలో స్నానం చేసి నీరు తాగి, మనసారా పితృదేవతలకు తర్పణం చేశారు. ఆహారం కోసం కమలాలు అమ్మడానికి తీసుకెళ్లినా దుర్భిక్షం వల్ల ఎవ్వరూ కొనలేదు. సాయంత్రం కేదార శివాలయం దగ్గర వేద-పురాణ పఠనం విని, నాగవతి అనే వేశ్య శివరాత్రి జాగరణ చేస్తూ కనిపించింది. వ్రత మహిమ తెలుసుకుని దంపతులు ధర తీసుకోకుండా కమలాలను శివునికి అర్పించి, పూజ, ఆకలివల్ల ఉపవాసం, రాత్రి జాగరణ, పురాణశ్రవణం ఏకాగ్రచిత్తంతో చేశారు. మరణానంతరం (భార్య స్వదాహం వర్ణనతో సహా) వారు రాజకులంలో పునర్జన్మించారు; అజపాలుని ఆదర్శ రాజ్యానికి కేదార కృపే కారణమని చెప్పబడింది. చివరలో శివరాత్రి తిథి నిర్దేశం—మాఘ-ఫాల్గుణ మధ్య కృష్ణ చతుర్దశి. కేదార యాత్ర, జాగరణ, పూజావిధులు మరియు ఫలశ్రుతి—వినడమే పాపనాశం; దర్శనం, స్నానం, కేదారకుండ జలపానం ద్వారా మోక్షాభిముఖ ఫలం, పితృులకు కూడా ప్రయోజనం కలుగుతుందని తెలిపింది.
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
ఈ అధ్యాయంలో రాజు యయాతి పులస్త్యుని అడుగుతాడు—అర్బుద ప్రాంతంలో కేదారము, అలాగే గంగా, సరస్వతి వంటి మహానదుల సన్నిధి ఎలా సాధ్యం, ఈ ‘కౌతుకం’ (అద్భుతమైన పవిత్ర విశేషం) ఏమిటి అని. పులస్త్యుడు సమాధానాన్ని దేవ-ఋషులు బ్రహ్మసభకు వచ్చిన అంతర్గత ప్రసంగంగా వివరిస్తాడు; అక్కడ ఇంద్రుడు యుగమానాలు, వాటి ధర్మలక్షణాలు క్రమబద్ధంగా చెప్పమని కోరుతాడు. బ్రహ్మ కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి యుగాల కాలపరిమాణాలను చెప్పి, ధర్మం నాలుగు పాదాల నుంచి కలియుగంలో ఒక్క పాదానికి దిగజారడం, ఆచార-యజ్ఞ-సామాజిక ధర్మాల క్షీణతను వర్ణిస్తాడు. అప్పుడు తీర్థాలు వ్యక్తిరూపంగా ప్రశ్నిస్తాయి—కలియుగంలో మా ప్రభావం ఎలా నిలుస్తుంది? బ్రహ్మ అర్బుద పర్వతాన్ని కలిదోషం ప్రవేశించని స్థలంగా నియమించి, తీర్థాలు అక్కడ నివసించాలని ఆజ్ఞాపిస్తాడు, తద్వారా వాటి శక్తి నిలిచిపోతుంది. తరువాత మంకణక తపస్వి కథ—శరీరంలో వచ్చిన ఒక సంకేతాన్ని సిద్ధిగా భావించి నర్తిస్తూ జగద్వ్యవస్థను కలవరపెడతాడు; శివుడు ప్రత్యక్షమై బొటనవేలి నుంచి భస్మం ఉద్భవింపజేసి తన మహాశక్తిని చూపి వరాలు ప్రసాదిస్తాడు. సరస్వతిలో స్నానం, గంగా–సరస్వతి సంగమంలో శ్రాద్ధం, సామర్థ్యానుసారం స్వర్ణదానం—ఇవి మోక్షోన్ముఖ ఫలములు, పాపనాశకములు అని శివుడు ప్రకటిస్తాడు; ఇలా అర్బుద తీర్థమహిమను అధ్యాయం స్థాపిస్తుంది।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
పులస్త్యుడు రాజుకు కోటీశ్వర లింగ ప్రాదుర్భావం, మహిమను వివరిస్తాడు. దక్షిణదేశానికి చెందిన అనేక మునులు అర్బుద పర్వతానికి వచ్చి అచలేశ్వర దర్శనంలో ముందుగా ఎవరు చూడాలనే పోటీ పడతారు; అప్పుడు ఒక ధర్మబోధ వినిపిస్తుంది—ఆలస్యంగా వచ్చి భక్తి-శ్రద్ధలేని బ్రాహ్మణుడు అధోగతిని పొందుతాడు. ఇది విని మునులు నియమబద్ధులై, వ్రతపరాయణులై, వేదవిద్యలో నిపుణులైన శాంత తపస్వులుగా నిలుస్తారు. వారి భక్తిని చూసి కరుణామయుడు శివుడు ఒకేసారి ‘కోటి’ ఆత్మలింగ రూపాలలో ప్రదర్శితుడవుతాడు, అందువల్ల ప్రతి మునికి అదే క్షణంలో ప్రత్యేక దర్శనం కలుగుతుంది. మునులు వేదమంత్ర స్తోత్రాలతో శివుని స్తుతిస్తారు; శివుడు వరం కోరమంటాడు. వారు—సమూహంగా ఒకేసారి కలిగిన దర్శనానికి అపూర్వ ఫలం కలగాలి, అలాగే కోటి లింగాల పుణ్యాన్ని కలిగిన ఒక్క లింగం ప్రాదుర్భవించాలి—అని కోరుతారు. పర్వతం చీలి ఒక లింగం ఉద్భవిస్తుంది; ఆకాశవాణి దానికి ‘కోటీశ్వర’ అని నామకరణం చేసి, మాఘ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు పూజ విధానాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. అక్కడ పూజ చేస్తే కోటిగుణ ఫలం, అక్కడ చేసిన శ్రాద్ధం—ప్రత్యేకంగా దక్షిణదేశీయుడు చేస్తే—గయా శ్రాద్ధ సమఫలమని చెబుతుంది. మునులు గంధ, ధూప, లేపనాలతో పూజించి లింగకృపచేత సిద్ధిని పొందుతారు.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
పులస్త్యుడు శ్రోతను రూపతీర్థానికి దారి చూపుతాడు—ఇది పరమ స్నానస్థలం; పాపాన్ని హరిస్తుంది, సౌందర్యం మరియు శుభరూపాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. స్థానిక కథలో మొదట వికృతదేహంతో ఉన్న ఒక ఆభీరి గోపస్త్రీ మాఘ శుక్ల తృతీయ నాడు పర్వత జలపాతంలో పడిపోతుంది; తీర్థ ప్రభావంతో దివ్యలావణ్యంతో, శుభలక్షణాలతో వెలువడుతుంది. వినోదార్థం వచ్చిన ఇంద్రుడు ఆమెపై మోహితుడై సంభాషిస్తాడు; ఆమె ఆ తిథిని తెలియజేసి వరం కోరుతుంది—ఆ రోజున భక్తితో అక్కడ స్నానం చేసే స్త్రీ-పురుషులు అందరు దేవతలను ప్రసన్నం చేసి అరుదైన సౌందర్యాన్ని పొందాలి. ఇంద్రుడు వరం ఇచ్చి ఆమెను దివ్యలోకానికి తీసుకెళ్తాడు; తరువాత ఆమె ‘వపు’ అనే అప్సరగా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. తదుపరి అధ్యాయం సమీపంలోని సూక్ష్మతీర్థాల వివరాలను ఇస్తుంది—తూర్పున పాతాళకన్యలు స్నానం చేసే అందమైన గుహ; సిద్ధి-రక్షణ ప్రసాదించే జలంతో వైనాయక పీఠం; పుష్ప-ఫలాలతో అభీష్టసిద్ధి కలిగించే తిలక వృక్షం; రాళ్లు, నీటికి రూపాంతరక శక్తి. ఫలశ్రుతిలో వంధ్యత్వం, రోగాలు, గ్రహపీడలు, దుష్ప్రభావాలు మరియు హానికర అడ్డంకులు తొలగుతాయని చెప్పబడింది. యయాతి కారణం అడిగితే, పులస్త్యుడు—అదితి తపస్సు, ఇంద్రాధిపత్య సంకటంలో జలపాతంలో శిశు విష్ణు (త్రివిక్రమ)ను గోప్యంగా దాచిపోషించడం, అలాగే తిలక వృక్షాన్ని అదితి పెంపొందించడం వల్ల ఈ తీర్థ మహిమ పెరిగిందని వివరిస్తాడు. చివరగా శ్రద్ధతో అక్కడ స్నానం చేయమని ప్రేరేపిస్తూ, ఇహలోక-పరలోకాల్లో కోరికలు నెరవేర్చే తీర్థమని ప్రకటిస్తాడు.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
పులస్త్యుడు రాజశ్రోతను ఈశాన దిశలోని త్రిలోకప్రసిద్ధమైన, పాపనాశక హృషీకేశ తీర్థానికి దారి చూపుతాడు; అది అంబరీషునితో అనుబంధమై ఉందని చెప్పబడింది. కృతయుగంలో రాజు అంబరీషుడు క్రమంగా ఘోర తపస్సు చేశాడు—నియమిత ఆహారం, ఆకులాహారం, జలమాత్ర జీవనం, ప్రాణనిగ్రహం—ఇవన్నీ విష్ణువును ప్రసన్నం చేశాయి. మొదట ఇంద్రుడు ప్రత్యక్షమై వరాలు ఇస్తానని, తనాధిపత్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు; కానీ అంబరీషుడు లోకిక వరాలను తిరస్కరించి, ఇంద్రుడు మోక్షం ఇవ్వలేడని స్పష్టం చేస్తాడు. ఇంద్రుడు హింసతో బెదిరించగానే జగత్తులో కలకలం చెలరేగుతుంది; అంబరీషుడు సమాధిలో లీనమవుతాడు. అప్పుడు విష్ణువు గరుడారూఢుడై ప్రత్యక్షమై వరం ఇచ్చి, సంసారక్షయానికి జ్ఞానయోగాన్ని, కలియుగానుకూలంగా క్రియాయోగాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అంబరీషుడు తన ఆశ్రమంలో నిత్య దైవసన్నిధి ఉండాలని ప్రతిమా స్థాపన కోరుతాడు; ఆలయం స్థాపించబడుతుంది, కలియుగంలోనూ విష్ణువు నిరంతరం సన్నిహితుడని ప్రకటించబడుతుంది. ఫలశ్రుతిలో హృషీకేశ దర్శనం, చాతుర్మాస్య వ్రతం అనేక దాన-యజ్ఞ-తపస్సులకన్నా శ్రేష్ఠమని చెప్పి, కార్తీక శుక్ల ఏకాదశీన పుష్పార్పణం, అభిషేకం, శుభ్రపరిచడం, దీపప్రజ్వలనం, పంచామృత పూజ వంటి చిన్న క్రియలూ ముక్తిమార్గకరమై పుణ్యవర్ధకమని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
పులస్త్యుడు రాజశ్రోతకు ప్రాచీనకాలంలో ఒక సిద్ధుడు ప్రతిష్ఠించిన సిద్ధేశ్వర లింగ మహిమను వివరిస్తాడు. విశ్వావసు అనే సిద్ధుడు క్రోధం, గర్వం, ఇంద్రియాలను జయించి భక్తితో ఘోర తపస్సు చేస్తాడు; వృషభధ్వజుడు శివుడు ప్రసన్నుడై ప్రత్యక్ష దర్శనం ఇస్తాడు. శివుడు వరం అడగమంటే, విశ్వావసు—ఈ లింగాన్ని మనసులో ధ్యానించినవారికైనా శివకృపతో ఇష్టసిద్ధి కలగాలని కోరుతాడు. శివుడు ‘తథాస్తు’ అని అనుగ్రహించి అంతర్ధానమవుతాడు; తరువాత అనేకులు సిద్ధేశ్వర సన్నిధికి వెళ్లి సిద్ధిని పొందుతారు. లింగప్రభావంతో కోరిన ఫలాలు సులభంగా లభించడంతో యజ్ఞ-దానాది ధర్మకర్మలు తగ్గి దేవతలు కలత చెందుతారు. ఇంద్రుడు వజ్రంతో ఆవరించి సిద్ధి ఉత్పత్తిని అడ్డుకోవాలని ప్రయత్నించినా, సిద్ధేశ సాన్నిధ్యం వల్ల సిద్ధి కలిగి పాపక్షయం జరుగుతుంది. శుక్లపక్షమో కృష్ణపక్షమో సోమవారం నాడు చతుర్దశి వస్తే, ఆ రోజున స్పర్శించినవాడు ‘సిద్ధుడు’ అవుతాడని చెప్పబడింది. చివరలో తీర్థయాత్ర, భక్తి-పూజలతో సద్గతి పొందాలని, ఈ మహిమ నిరంతరం నిలిచివుంటుందని ఉపదేశం చేస్తుంది.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
పులస్త్యుడు రాజునకు ఇలా వివరిస్తాడు—దేవతల చేత దైత్యులు ఓడిపోయినదాన్ని చూసిన భృగువంశీయుడు శుక్రుడు, వారికి మళ్లీ బలం ఎలా కలుగుతుందో ఆలోచించి శంకరారాధన ద్వారా సిద్ధి పొందాలని నిశ్చయించాడు. అతడు అర్బుద పర్వతానికి వెళ్లి గుహాసదృశమైన ద్వారాన్ని కనుగొని ఘోర తపస్సు చేశాడు; శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి ధూపం, సుగంధం, లేపనాలతో నిరంతరం పూజించాడు. వెయ్యి సంవత్సరాల తరువాత మహాదేవుడు ప్రత్యక్షమై శుక్రుని భక్తిని ప్రశంసించి వరం కోరమన్నాడు. శుక్రుడు మరణించిన జీవులను పునర్జీవింపజేసే విద్యను కోరగా, శివుడు సంజీవని విద్యను ప్రసాదించి మరొక వరం కూడా కోరమన్నాడు. అప్పుడు శుక్రుడు విధానాన్ని స్థాపించాడు—కార్తీక శుక్ల అష్టమి నాడు శ్రద్ధతో ఆ లింగాన్ని స్పర్శించి పూజించినవాడు స్వల్పమైన మరణభయమునుండికూడా విముక్తుడై ఇహలోక పరలోకాల్లో ఇష్టఫలాలను పొందుతాడు. శివుడు అంతర్ధానమైన తరువాత శుక్రుడు ఆ విద్యతో యుద్ధంలో మరణించిన అనేక దైత్యులను పునర్జీవింపజేశాడు. చివరగా ఆ స్థలముందు ఉన్న శుద్ధమైన పాపనాశక మహాకుండం గురించి చెబుతారు; అక్కడ స్నానం పాపాలను తొలగిస్తుంది, అక్కడ శ్రాద్ధం పితృదేవతలను తృప్తిపరుస్తుంది, సాధారణ తర్పణమూ ఫలప్రదం—కాబట్టి అక్కడ స్నానానికి యత్నించాలి।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
పులస్త్యుడు రాజశ్రోతకు ఉపదేశిస్తూ—సర్వప్రసిద్ధమైన పాపనాశక మణికర్ణికా తీర్థానికి వెళ్లుమని చెబుతాడు. పర్వత గర్భంలోని గుహాసదృశ స్థలంలో వాలఖిల్య ఋషులు ఒక అందమైన కుండాన్ని నిర్మించారు. అక్కడ సూర్యగ్రహణ మధ్యాహ్న సమయంలో దాహంతో బాధపడుతున్న కిరాత స్త్రీ మణికర్ణికా—కృష్ణవర్ణం, భయంకర రూపమని వర్ణించబడినది—నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది; తీర్థ ప్రభావంతో ఋషుల ముందే దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన దివ్యసౌందర్య రూపంతో బయటకు వస్తుంది. ఆమె భర్త ఏడుస్తున్న శిశువు కారణంగా వ్యాకులుడై ఆమెను వెతుకుతూ వస్తాడు. ఋషుల ప్రేరణతో శిశువుతో కలిసి స్నానానికి నీటిలో దిగుతాడు; కానీ గ్రహణమోక్షం కాగానే మళ్లీ వికృతదేహుడై, శోకంతో అదే జలస్థలంలో మరణిస్తాడు. పతివ్రత మణికర్ణికా చితిలో ప్రవేశించేందుకు నిశ్చయిస్తుంది; ఋషులు ప్రశ్నిస్తారు—దివ్యరూపం పొందిన తర్వాత కూడా పాపి/వికృత భర్తను ఎందుకు అనుసరిస్తావు? ఆమె పతివ్రతధర్మాన్ని ప్రకటిస్తుంది—స్త్రీకి త్రిలోకాలలో భర్తే ఏకైక శరణ్యం; అతడు అందమైనవాడైనా కురూపుడైనా, ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా, స్థితి ఏదైనా; మరియు శిశువును ఋషులకు అప్పగిస్తుంది. కరుణతో ఋషులు భర్తను పునర్జీవింపజేసి శుభలక్షణాలతో యోగ్యమైన రూపాన్ని ప్రసాదిస్తారు. దివ్యవిమానం వచ్చి దంపతులు కుమారునితో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్తారు. వరం పొందిన మణికర్ణికా—అక్కడి మహాలింగం తన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాలని కోరుతుంది; ఋషులు తీర్థం ‘మణికర్ణికా’గా ఖ్యాతి పొందుతుందని స్థిరపరుస్తారు. చివర ఫలశ్రుతి—సూర్యగ్రహణకాలంలో స్నానదాన ఫలం కురుక్షేత్రసమం; ఏకాగ్రస్నానంతో ఇష్టసిద్ధి; కాబట్టి యత్నంతో స్నానం చేసి, శక్తి మేర దానం చేసి, దేవ-ఋషి-పితృ తర్పణాదులు చేయాలి।
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి పంగు-తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు; ఇది సర్వపాతకనాశకమైన పవిత్ర తీర్థమని చెప్పబడింది. చ్యవన వంశంలో జన్మించిన పంగు అనే బ్రాహ్మణుడు నడవలేని స్థితిలో ఉండగా, బంధువులు గృహకార్యాలకు వెళ్లి అతన్ని నిర్లక్ష్యంగా వదిలివేయడంతో అతడు దుఃఖపడతాడు. అతడు అర్బుదాచలానికి చేరి ఒక సరస్సును కనుగొని ఘోర తపస్సు చేస్తాడు; శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి గంధం, పుష్పం, నైవేద్యం మొదలైన వాటితో నియమబద్ధంగా, శ్రద్ధాభక్తులతో పూజ చేస్తాడు. తరువాత వాయుభక్షణం, జపం, హోమం ద్వారా దీర్ఘకాలం నిరంతర సాధన కొనసాగిస్తాడు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ప్రత్యక్షంగా పలికి వరం ఇస్తాడు. పంగు—ఈ తీర్థం తన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాలని, ఇక్కడ శివకృపతో తన కుంటితనం తొలగాలని, పార్వతీ సమేతంగా శివుడు నిత్యసన్నిధిగా ఉండాలని కోరుతాడు. ఈశ్వరుడు వరమిచ్చి చైత్ర శుక్ల చతుర్దశీనాడు ప్రత్యేక సన్నిధి ఉంటుందని ప్రకటిస్తాడు. ఫలితం—స్నానమాత్రంతో పంగుకు దివ్యరూపం లభిస్తుంది; ఆ తిథిన స్నానం చేసిన యాత్రికులు కుంటితనం నుండి విముక్తులై శుభమైన రూపాంతర దేహాన్ని పొందుతారు.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
పులస్త్యుడు రాజును యమతీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. అది అపూర్వమైన పుణ్యక్షేత్రం—నరకస్థితుల నుండి జీవులను విముక్తి చేస్తుంది, పాపాన్ని నశింపజేస్తుంది. దృష్టాంతంగా చిత్రాంగద రాజు కథ వస్తుంది. అతడు తీవ్రమైన లోభి, హింసకుడు, దేవబ్రాహ్మణపీడకుడు, దొంగతనం‑పరస్త్రీగమనాలకు అలవాటు, సత్యశౌచరహితుడు, మాయా‑ఈర్ష్యలకు లోనైనవాడు. అర్బుద పర్వతంలో వేటకు వెళ్లి దాహంతో ఒక జలాశయంలో దిగగా, అక్కడ గ్రాహం (మొసలి) పట్టుకొని అతడు మరణిస్తాడు. యమదూతలు అతడిని ఘోర నరకాలలో పడేస్తారు; కానీ యమతీర్థంలో మరణసంబంధ స్పర్శవల్ల ఆ నరకాలలోని జీవులకూ అనూహ్య ఉపశమనం కలుగుతుంది. ఆశ్చర్యపోయిన దూతలు ధర్మరాజుకు నివేదిస్తారు. యముడు వివరిస్తాడు—భూమిపై అర్బుదాచల సమీపంలో నేను తపస్సు చేసిన నా ప్రియ తీర్థం ఉంది; ఆ సర్వపాపహర తీర్థంలో మరణించినవారిని వెంటనే విడుదల చేయాలి. యమాజ్ఞతో రాజు విముక్తుడై అప్సరసలతో కూడి స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. అంతట నియమఫలం—భక్తితో అక్కడ స్నానం చేసినవాడు జరామరణరహిత పరమపదాన్ని చేరుతాడు. ప్రత్యేకంగా చైత్ర శుక్ల త్రయోదశీనాడు శ్రమతో స్నానం చేసి, అక్కడ విధివిధానంగా శ్రాద్ధం చేస్తే పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల స్వర్గవాసం లభిస్తుంది.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
పులస్త్య ఋషి రాజుకు హరిప్రియమైన, పాపనాశకమైన వారాహతీర్థ మహిమను బోధిస్తాడు. వారాహావతారంలో భగవాన్ విష్ణువు భూమిని పైకి ఎత్తి ధైర్యం చెప్పిన కథను స్మరింపజేసి, తరువాత వరప్రసంగంలో భూమిదేవి ఆ తీర్థంలో వరాహరూపంలోనే నిలిచి ఉండమని కోరుతుంది. సర్వజీవుల హితార్థం భగవాన్ ఆర్బుద పర్వతంలో ఆ రూపంతోనే నివసిస్తానని అంగీకరిస్తాడు. దేవుని ముందున్న పవిత్ర సరస్సులో మాఘమాస శుక్లపక్ష ఏకాదశీనాడు భక్తితో స్నానం చేయడం మహాపావనమని, బ్రహ్మహత్య వంటి ఘోరపాపాల నుండికూడా విముక్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. అక్కడ శ్రద్ధతో శ్రాద్ధం చేస్తే పితృదేవతలకు దీర్ఘకాల తృప్తి కలుగుతుంది. చివరగా దానధర్మం, ముఖ్యంగా గోదానం, అత్యంత ప్రశంసనీయం—దీర్ఘ స్వర్గవాస ఫలదాయకమని నిర్దేశం. స్నానం, వ్రతం, తర్పణం, పిండదానం, దానం—ఇవన్నీ సముచితంగా ఆచరిస్తే పితృులతో కూడి విష్ణు-సాలోక్య ప్రాప్తి కలుగుతుందని ఉపదేశం.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
పులస్త్యుడు ఈ అధ్యాయంలో చంద్రుని క్షయ-వృద్ధులకు కారణం మరియు ప్రభాసతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. దక్షుని ఇరవైఏడు కుమార్తెలు—అశ్వినీ మొదలైన నక్షత్రస్వరూపిణులు—చంద్రునికి వివాహమవుతారు; కానీ చంద్రుడు రోహిణిపై పక్షపాతం చూపి మిగతావారిని నిర్లక్ష్యం చేస్తాడు. కుమార్తెలు తండ్రికి విన్నవించగా దక్షుడు చంద్రునికి సమభావం పాటించమని ఉపదేశిస్తాడు. చంద్రుడు ఒప్పుకున్నా మళ్లీ అదే చేస్తే దక్షుడు కోపించి యక్ష్మా ద్వారా చంద్రునికి క్షయం కలుగునని శపిస్తాడు. క్షీణించిన చంద్రుడు శివభక్తితో పరిహారం కోరుతూ అర్బుదంలో క్రోధనిగ్రహంతో తపస్సు చేసి జప-హోమాలు నిర్వహిస్తాడు. శివుడు దర్శనమిచ్చి—దక్షశాపం పూర్తిగా తొలగదు, కానీ నియమితమవుతుంది; చంద్రుడు అన్ని భార్యలను సమానంగా గౌరవిస్తే కృష్ణపక్షంలో క్షయం, శుక్లపక్షంలో వృద్ధి జరుగుతుందని చెబుతాడు. తరువాత చంద్రుడు తీర్థఫలాన్ని అడుగగా, ప్రభాసంలో సోమవార స్నానం, ప్రత్యేకంగా సోమయోగంలో, ఉత్తమ గతి ఇస్తుందని; ఇక్కడ శ్రాద్ధం, పిండదానం చేస్తే గయాశ్రాద్ధసమాన పితృపుణ్యం కలుగుతుందని శివుడు అనుగ్రహిస్తాడు. ఈ స్థలం ‘ప్రభాసతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని చెప్పి, చంద్రుడు దక్షకన్యలతో సమంగా వ్యవహరించునట్లు కథ ముగుస్తుంది.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
పులస్త్యుడు పిణ్డోదక తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. పిణ్డోదక అనే బ్రాహ్మణుడు మందబుద్ధిగా చిత్రితుడై, గురువు బోధించినా విద్యను పూర్తిచేయలేకపోతాడు. అవమానం, దుఃఖంతో అతనికి తీవ్రమైన వైరాగ్యం కలిగి, పర్వత గుహలోకి వెళ్లి నివసిస్తాడు; తనలో వాక్కు/విద్య ఉద్భవించదని భావించి మరణాన్ని కోరుకుంటాడు. ఏకాంతంలో దేవి సరస్వతి ప్రత్యక్షమై అతని బాధ కారణం అడుగుతుంది. గురువు చేత తృణీకరించబడ్డాననే వేదనను, తన అసమర్థతను అతడు చెప్పుకుంటాడు. దేవి తాను ఆ శుభపర్వతంలో నివసించేదానినని తెలిపి వరం ఇస్తానని చెప్పి, కాలనిర్దేశం చేస్తుంది—త్రయోదశి తిథి, నిశాముఖ సమయంలో. పిణ్డోదక సర్వజ్ఞత్వం మరియు ఆ తీర్థం తన పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాలని కోరుతాడు. దేవి రెండూ ప్రసాదించి, ఆ నిర్దిష్ట సమయంలో అక్కడ స్నానం చేసినవారు—even మందబుద్ధులైనా—సర్వజ్ఞత్వం పొందుతారని, తాను అక్కడ నిత్యసన్నిధిగా ఉంటానని ప్రకటిస్తుంది. అనంతరం దేవి అంతర్ధానమవుతుంది; పిణ్డోదక సర్వజ్ఞుడై గృహానికి తిరిగి వచ్చి జనులను ఆశ్చర్యపరచి, తీర్థ ప్రభావాన్ని లోకంలో ప్రచారం చేస్తాడు.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
పులస్త్యుడు యయాతికి శ్రీమాత మహిమను వివరిస్తాడు. శ్రీమాత పరమశక్తి—సర్వవ్యాపిని, అర్బుదాచలంలో సాక్షాత్తుగా నివసించేది, లోక-పరలోక లక్ష్యాలను ప్రసాదించేది. ఆ సమయంలో దైత్యరాజు కలింగుడు (తరువాత భాగంలో బాష్కలి అని కూడా పేర్కొనబడును) త్రిలోకాలను అధీనపరచుకొని దేవతలను స్థానభ్రంశం చేసి యజ్ఞభాగాలను అపహరిస్తాడు. దేవతలు అర్బుదానికి చేరి కఠోర తపస్సు చేస్తారు—వివిధ వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, పంచాగ్ని సాధన, జప-హోమాలు, ధ్యానాచరణ—దేవిని ఆరాధించి ధర్మస్థాపన కోరుతారు. దీర్ఘకాలానంతరం దేవి క్రమంగా అనేక రూపాలలో అవతరించి చివరికి కన్యారూపంలో దర్శనమిస్తుంది. దేవతలు స్తోత్రాలతో ఆమెను విశ్వకార్యాధిష్ఠాత్రి, గుణస్వరూపిణి, లక్ష్మీ-పార్వతి-సావిత్రి-గాయత్రి మొదలైన మహాదేవీ స్వరూపాలతో ఏకమని స్తుతిస్తారు. దేవి వరాలు ఇస్తూనే దేవులు-అసురులు ఇద్దరూ తన సృష్టే అని చెప్పి మితమైన మార్గాన్ని ఎంచుకుంటుంది—దూతను పంపి దైత్యునికి స్వర్గాన్ని విడిచిపెట్టమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. దైత్యుని అహంకారం పెరిగి దేవిపై బలవంతపు ప్రతిపాదనకు దారితీయగా, దేవి తన సన్నిధి నుంచే భయంకర సేనను సృష్టించి అతని బలగాలను సంహరిస్తుంది. పూర్వవరంతో దైత్యుడు అమరుడు/అచలుడు అని చెప్పబడినందున దేవి అతన్ని పూర్తిగా వధించకుండా తన పాదుకలను స్థాపించి నియంత్రణలో ఉంచి రక్షణవ్యవస్థను ప్రతిష్ఠిస్తుంది. అర్బుదంలో ప్రత్యేకంగా చైత్ర శుక్ల చతుర్దశినాడు తన సాన్నిధ్యాన్ని వాగ్దానం చేస్తుంది; అక్కడ దర్శనం, పాదుకాపూజ మహాపుణ్యాన్ని, మోక్షోపయోగ ఫలాన్ని, పునర్భంధ విముక్తిని ఇస్తాయి. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ కథను శ్రద్ధతో చదవడం లేదా స్తుతించడం మహాపాపనాశకమై జ్ఞానభక్తిని పెంపొందిస్తుంది.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
పులస్త్య మహర్షి రాజుకు శుక్లతీర్థం అనే అపూర్వ స్థల మహిమను వివరిస్తాడు. శమిలాక్ష అనే రజకుడు నీలరంగు ద్రావణంలో పెట్టిన వస్త్రాలు చెడిపోవడంతో భయపడుతూ కుటుంబంతో పారిపోవాలని అనుకుంటాడు. అతని బాధిత కుమార్తె దాశకన్య (మత్స్యకార సముదాయానికి చెందిన అమ్మాయి)కి చెప్పగా, ఆమె ఒక ఉపాయం సూచిస్తుంది—అర్బుదలో ఒక నిర్ఝరం ఉంది; దాని నీటిలో వేసిన వస్తువు వెంటనే శుక్లంగా, అంటే తెల్లగా మారుతుంది; మత్స్యకారులు మరియు ఆమె అన్నదమ్ములు ఆ నీటి ప్రభావాన్ని తెలుసుకుంటారు. రజకుడు ఆ మాట ప్రకారం అక్కడ వస్త్రాలు కడుగుతాడు; అవి తక్షణమే ప్రకాశవంతమైన తెల్లదనంతో మెరుస్తాయి, భయకారణం తొలగిపోతుంది. ఈ సంఘటనను రాజుకు తెలియజేస్తాడు. రాజు కూడా ఇతర రంగు వస్త్రాలను నీటిలో వేసి అదే మార్పును చూసి, విధివిధానంగా స్నానాది కర్మలు ఆచరిస్తాడు. తదనంతరం రాజు రాజ్యాన్ని త్యజించి ఆ తీర్థంలో తపస్సు చేసి, తీర్థప్రభావంతో ఉత్తమ సిద్ధిని పొందుతాడు. ఫలశ్రుతిలో—ఏకాదశినాడు అక్కడ శ్రాద్ధం చేస్తే వంశోద్ధారం, స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతాయని; అక్కడ స్నానం చేస్తే తక్షణమే పాపనాశమై నిర్పాపత్వం లభిస్తుందని చెప్పబడింది.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
పులస్త్యుడు రాజుకు ప్రభాసఖండంలో అర్బుద పర్వతంపై ఉన్న గుహకు దారి చూపే పవిత్ర యాత్రను వివరిస్తాడు; అక్కడ శుంభహంత్రీ దేవి కాత్యాయనీ ప్రత్యక్షంగా నివసిస్తుంది. శుంభుడు అనే మహాబల దైత్యుడు శంకరుని వరంతో స్త్రీ తప్ప మరెవరిచేతనూ అవధ్యుడై, దేవతలను ఓడించి లోకాధిపత్యం సాధించాడు. దేవతలు అర్బుదకు చేరి తపస్సు చేసి, దేవి ప్రత్యక్షరూపాన్ని ప్రసన్నం చేసి శుంభవధం ద్వారా ధర్మవ్యవస్థ పునఃస్థాపన కోరుతారు. దేవి స్త్రీ అని తెలిసిన శుంభుడు అవమానంతో ఆమెను పట్టుకురావడానికి దైత్యులను పంపుతాడు; దేవి కేవలం చూపుతోనే వారిని భస్మం చేస్తుంది. కోపంతో ఖడ్గం పట్టి శుంభుడు స్వయంగా వచ్చినా అతడూ దగ్ధమవుతాడు; మిగిలిన దైత్యులు పాతాళానికి పారిపోతారు. దేవతలు దేవిని స్తుతించి వరం కోరగా, ఆమె అర్బుదపర్వతంలోనే నిత్యంగా నిలిచి ఆ స్థలాన్ని సదా దేవసులభంగా చేస్తానని ప్రకటిస్తుంది. యజ్ఞదానాలు లేకుండానే స్వర్గం సులభమవుతుందేమో అనే సందేహానికి పరిష్కారంగా—శుక్లాష్టమీనాడు దేవతలు అక్కడ దేవిని దర్శిస్తారని కాలనియమం చెప్పబడుతుంది. ఫలశ్రుతి: శుక్లాష్టమీనాడు స్థిరచిత్తంతో దేవిని దర్శించినవాడు కష్టసాధ్యమైన కోరికలకూడా పొందుతాడు.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
పులస్త్యుడు పిండారక తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు; ఇది పాపహరమైన తీర్థంగా ప్రసిద్ధి. మంకి అనే సరళస్వభావ బ్రాహ్మణుడు మొదట బ్రాహ్మణోచిత కర్మల్లో నైపుణ్యం లేనివాడు; అందమైన పర్వతంపై గేదెను కాపాడుతూ ధనం సంపాదిస్తాడు. ఎంతో కష్టపడి చిన్న ఎద్దుల జంటను కొనుగోలు చేస్తాడు; కానీ అకస్మాత్తుగా ఒంటెతో సంబంధించిన ఘటనలో ఎద్దుల మెడలు చిక్కుకుని అవి నాశనమవుతాయి. ఈ విపరీత పరిణామంతో మంకికి వైరాగ్యం కలిగి, గ్రామజీవితం విడిచి అడవికి వెళ్లి అర్బుద పర్వతంలోని ఒక నిర్ఝరాన్ని చేరుతాడు. అక్కడ త్రికాల స్నానం, నిరంతర గాయత్రీ జపం వంటి నియమబద్ధ సాధనతో శుద్ధి పొందీ దివ్యదర్శనం పొందుతాడు. అదే సమయంలో శంకరుడు (శివుడు) గౌరీతో కలిసి పర్వతంపై విహరిస్తూ ఆ మార్గంలో వస్తాడు; తపస్వి ఆయనను దర్శిస్తాడు. మంకి భక్తితో నమస్కరించి వరం కోరుతాడు—లోకసుఖాలు కాదు, శివగణత్వం మరియు తీర్థం తన పేరుతో ‘పిండారక’గా ప్రసిద్ధి చెందాలని. శివుడు వరం ఇస్తాడు: మరణానంతరం అతడు గణుడవుతాడు; ఆ స్థలం పిండారకమని పిలువబడుతుంది; మహాష్టమి రోజున శివుని ప్రత్యేక సన్నిధి ఉంటుంది. అష్టమి తిథిన స్నానం చేసినవారు శివుడు నిత్యంగా స్థితిచేసే పరమపదాన్ని పొందుతారు. అధ్యాయం మంత్రంతో స్నానవిధిని, దాన మహిమను చెప్పి, ప్రత్యేకంగా అష్టమిన గేదె/గేదెదానం (మహిషదానం) ఇహపరలోకాభీష్ట ఫలదాయకమని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
పులస్త్యుడు రాజుతో పాపనాశక పర్వతంపై ఉన్న కనఖల తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. ఒకప్పుడు సుమతి అనే రాజు సూర్యగ్రహణ సమయంలో అర్బుదకు వెళ్లి బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడానికి శుద్ధ బంగారాన్ని తీసుకెళ్లాడు. అనుకోకుండా ఆ బంగారం నీటిలో పడిపోయి, ఎంత వెతికినా దొరకలేదు; అతడు పశ్చాత్తాపంతో ఇంటికి తిరిగి, మరొక గ్రహణంలో స్నానార్థం మళ్లీ అక్కడికి వచ్చాడు. అప్పుడు ఒక అశరీరి వాక్కు వినిపించింది—ఈ స్థలంలో ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ “నష్టం” ఉండదు; నీటిలో పడిన బంగారం కోటిగుణంగా పెరిగి లభిస్తుంది. ముందరి తప్పిదంపై కలిగిన పశ్చాత్తాపం భవిష్యత్తు శ్రాద్ధ-దానాల్లో ‘సంఖ్య/పరిమాణం’గా ఫలిస్తుంది. వాక్కు ఆజ్ఞతో వెతికితే అతడు ప్రకాశవంతమైన, విస్తారమైన, బహుగుణిత బంగారాన్ని పొందాడు. తీర్థశక్తిని గ్రహించి అతడు బ్రాహ్మణులకు మహాదానం చేసి పితృదేవతలకు అర్పించాడు. ఆ దానఫలంగా అతడు ధనద అనే యక్షుడై, అనేక సంపదలను ప్రసాదించేవాడని చెప్పబడింది. చివరగా విధి—ఈ తీర్థంలో సూర్యగ్రహణ సమయంలో చేసిన శ్రాద్ధం ఆकल्पకాలం పితృలను తృప్తిపరుస్తుంది; స్నానం ఋషులు, దేవతలు, మహానాగులను ప్రసన్నం చేసి తక్షణమే పాపనాశం చేస్తుంది. కాబట్టి యథాశక్తి స్నానం, దానం, శ్రాద్ధం చేయాలి.
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
పులస్త్యుడు రాజశ్రోతకు—ప్రసిద్ధమైన చక్రతీర్థానికి వెళ్లుమని ఉపదేశిస్తాడు. ఈ తీర్థ మహిమకు కారణంగా ఒక పురాతన కథ చెప్పబడుతుంది—మునుపు ప్రభువిష్ణువు దానవులను యుద్ధంలో సంహరించి అక్కడే తన చక్రాన్ని విడిచాడు/విసర్జించాడు. అనంతరం స్వచ్ఛమైన నిర్ఝరంలో స్నానం చేసి జలాలను శుద్ధి చేశాడు; ఆ దివ్యస్పర్శ వల్లనే ఈ తీర్థానికి విశేష మేధ్యత కలిగిందని గ్రంథం భావిస్తుంది. తదుపరి విధి—హరి శయనము మరియు బోధనము సందర్భాలలో ఇక్కడ శ్రాద్ధం చేసినవాడి పితృదేవతలు ఒక కల్పాంతం వరకు తృప్తిగా ఉంటారు. చివరలో ఇది ప్రభాసఖండంలోని అర్బుదఖండానికి చెందిన 27వ అధ్యాయమని కొలఫోన్ తెలియజేస్తుంది.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
పులస్త్య మహర్షి రాజశ్రోతకు “మానుష్య-హ్రద/మానుష్య-తీర్థం” అనే అత్యంత పుణ్యప్రదమైన జలతీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ స్నానం చేస్తే మానవస్థితి స్థిరపడుతుంది; ఘోర పాపభారంతో ఉన్నవాడైనా పశుయోనిలో పడడని ఈ అధ్యాయపు ప్రధాన వాదం. కథలో వేటగాళ్ల చేత తరిమబడిన జింకల గుంపు ఆ నీటిలో ప్రవేశించగానే క్షణంలోనే మనుష్యులుగా మారి, పూర్వజన్మస్మృతిని కూడా నిలుపుకుంటుంది. ఆయుధాలతో వచ్చిన వేటగాళ్లు జింకల దారి అడిగితే, మారిన వారు—ఇది కేవలం తీర్థప్రభావమే అని వివరిస్తారు. అప్పుడు వేటగాళ్లు ఆయుధాలు విడిచి స్నానం చేసి “సిద్ధి”ని పొందుతారు. తీర్థం పాపహర శక్తిని చూసి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) దుమ్ముతో నింపి దాన్ని నిర్వీర్యం చేయాలని యత్నిస్తాడు; అయినా సంప్రదాయం ప్రకారం దాని ప్రభావం నిలిచే ఉంటుంది. బుధాష్టమి నాడు అక్కడ స్నానం చేసినవారు పశుత్వాన్ని పొందరు; శ్రాద్ధ-దానాల ద్వారా పితృమేధ ఫలాన్ని సంపూర్ణంగా పొందుతారు.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
పులస్త్యుడు కపిలా-తీర్థానికి వెళ్లవలసిన శ్రేష్ఠ క్రమాన్ని, అక్కడ స్నానం చేస్తే సঞ্চిత దోషాలు నశిస్తాయని మహిమను వివరిస్తాడు. సుప్రభ అనే రాజు వేట మోజులో పాలుతాగే పిల్లను పోషిస్తున్న జింకను చంపుతాడు. మరణ సమయంలో ఆ జింక అది క్షాత్రధర్మవిరుద్ధమని గర్హించి శాపం ఇస్తుంది—రాజు కొండ ఒడ్డున భయంకర పులిగా మారి, కపిలా అనే పాలిచ్చే ఆవును కలిసినప్పుడు మాత్రమే విముక్తి పొందుతాడని. శాపంతో రాజు పులిగా మారి, తరువాత మంద నుండి విడిపోయిన కపిలాను ఎదుర్కొంటాడు. కపిలా తన దూడ దగ్గరకు వెళ్లేందుకు అనుమతి కోరుతూ తిరిగి వస్తానని వాగ్దానం చేస్తుంది. వాగ్దానం తప్పితే మహాపాపఫలం కలుగుతుందని తనపై తానే శపథాల పరంపరతో సత్యాన్ని బలపరుస్తుంది. పులి ఆమె సత్యానికి కరిగి వెళ్లనిస్తుంది. కపిలా దూడకు పాలిచ్చి జాగ్రత్త, లోభత్యాగం బోధించి, గోసమాజానికి వీడ్కోలు చెప్పి, మాట నిలబెట్టుకుని తిరిగి వస్తుంది. అప్పుడు సత్యం వెయ్యి అశ్వమేధాలకన్నా శ్రేష్ఠమని ప్రకటించబడుతుంది; పులి ఆమెను విడిచిపెడుతుంది, అదే క్షణంలో రాజు మానవరూపం తిరిగి పొందుతాడు. కపిలా నీరు కోరగానే రాజు బాణంతో నేలను చీల్చి శుద్ధమైన చల్లని ఊటను ఉద్భవింపజేస్తాడు. ధర్ముడు ప్రత్యక్షమై వరాలు ఇచ్చి తీర్థనామం, ఫలితాలు చెబుతాడు—ప్రత్యేకంగా చతుర్దశినాడు స్నానం, శ్రాద్ధం, దానం చేస్తే గుణితమైన అక్షయ పుణ్యం లభిస్తుంది; చిన్న జీవులకూ ఆ జలస్పర్శ మేలు చేస్తుంది. చివరికి దివ్యవిమానాలు వచ్చి కపిలా, ఆమె గోసమాజం, రాజు దివ్యస్థితిని పొందుతారు. ఉపసంహారంగా సామర్థ్యానుసారం అక్కడ స్నానం-శ్రాద్ధ-దానాలు చేయమని ప్రేరణ ఇస్తుంది.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
పులస్త్యుడు యయాతికి అగ్ని-తీర్థ దర్శనస్నానాల ఉపదేశం చేస్తాడు—ఇది పరమ పవిత్ర స్థలం; ఒకప్పుడు అగ్ని ‘లుప్త’మై, తరువాత దేవతలు ఆయనను తిరిగి పొందారు. పన్నెండు సంవత్సరాల దీర్ఘ అనావృష్టి వల్ల క్షామం, సామాజిక పతనం ఏర్పడతాయి. ఆకలితో క్షీణించిన విశ్వామిత్రుడు చండాల వసతికి చేరి మృత కుక్కను కనుగొని వండి అగ్నిలో ఆహుతి ఇస్తాడు; దీనిని ‘అభక్ష్య-భక్షణ’ అనే కలుషకర్మగా వర్ణించారు. అశుద్ధ ఆహుతులకు బలవంతం చేయబడటాన్ని అగ్ని సహించక, వర్షాభావానికి కారణం ఇంద్రుని పాలనదోషమని భావించి మానవలోకాన్ని విడిచి వెళ్తాడు. ఫలితంగా అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞక్రియలు నిలిచిపోతాయి, లోకస్థితి కుదేలవుతుంది. దేవతలు అగ్నిని వెతుకుతారు; ఒక శుక (చిలుక) ఆయన గమనాన్ని సూచిస్తుంది. అగ్ని మొదట శమీ/అశ్వత్థ వృక్షంలో, తరువాత అర్బుద పర్వతంలోని జలాశయంలో దాగి కనిపించకుండా ఉంటాడు. ఒక దర్దుర (కప్ప) నిర్ఝరంలో ఆయన స్థితిని వెల్లడించగా, అగ్ని దానికి ‘విజిహ్వత్వ’ (నాలుక దోషం) శాపం ఇస్తాడు. దేవతలు అగ్నిని స్తుతిస్తారు—అతడు దేవముఖం, యజ్ఞప్రాణం, జగదాధారం. అగ్ని తన బాధను చెప్పి, అపవిత్ర ఆహుతుల కారణంగా తాను విరక్తుడనయ్యానని తెలియజేస్తాడు. ఇంద్రుడు దేవాపి-ప్రతీప-శాంతను వారసత్వకథతో సంబంధమైన రాజధర్మ కారణాన్ని వివరించి, మేఘాలకు వర్షం కురిపించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. వర్షం తిరిగివచ్చిన తరువాత అగ్ని సంతోషించి అక్కడే ఉండటానికి అంగీకరించి, ఆ జలాశయం ‘అగ్ని-తీర్థం’గా ప్రసిద్ధి పొందాలని కోరుతాడు. ఫలశ్రుతి—విధిగా స్నానం చేస్తే అగ్నిలోక ప్రాప్తి, తిలదానం చేస్తే అగ్నిష్టోమ ఫలం, ఈ మహాత్మ్యాన్ని పఠించటం లేదా వినటం వల్ల పగలు-రాత్రి కూడిన పాపాలు నశిస్తాయి.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
పులస్త్య మహర్షి ప్రసిద్ధ రక్తానుబంధ తీర్థాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ప్రాయశ్చిత్తకథను వివరిస్తాడు. యుద్ధం నుంచి తిరిగివచ్చిన ఇంద్రసేన రాజు, భార్య సునంద పతివ్రతా-దృఢతను పరీక్షించేందుకు మోసపూరిత దూతను పంపి తన మరణవార్తను అబద్ధంగా చెప్పించాడు. పతిప్రాణమైన సునంద ఆ వార్త విన్న వెంటనే ప్రాణత్యాగం చేసింది. దాంతో రాజుకు స్త్రీవధ దోషఫలంగా రెండో నీడ కనిపించడం, శరీరభారం, తేజస్సు క్షీణించడం, దుర్గంధం రావడం వంటి అపవిత్ర లక్షణాలు కలిగాయి. శుద్ధి కోసం అతడు అంత్యక్రియలు చేసి, కాశీ, కపాలమోచనాది అనేక తీర్థాలను దీర్ఘకాలం దర్శించినా దోషం తొలగలేదు. చాలా కాలం సంచరించిన తరువాత అర్బుద పర్వతానికి చేరి రక్తానుబంధంలో స్నానం చేయగానే రెండో నీడ అంతరించి శుభలక్షణాలు తిరిగివచ్చాయి. కానీ తీర్థసీమ దాటగానే దోషం మళ్లీ ప్రత్యక్షమైంది; వెంటనే తిరిగి వచ్చి స్నానం చేయగానే మళ్లీ శుద్ధి పొందాడు—ఇలా ఈ తీర్థ మహిమ సీమాబద్ధంగా పనిచేస్తుందని వెల్లడైంది. తీర్థ పరమత్వాన్ని గ్రహించిన రాజు దానధర్మాలు చేసి, చితి నిర్మించి, వైరాగ్యంతో అగ్నిప్రవేశం చేసి శివలోకాన్ని పొందాడు. ఫలశ్రుతిలో—అక్కడ అర్పణ, శ్రాద్ధం మహాఫలప్రదం; సూర్యసంక్రాంతి స్నానం బ్రహ్మహత్యాదోషాన్ని కూడా హరిస్తుంది; గ్రహణకాలంలో ముఖ్యంగా గోదానాది దానాలు ఏడు తరాల విమోచనాన్ని కలిగిస్తాయని ప్రశంసించబడింది.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి రాజు యయాతికి మహావినాయక దర్శన మహిమను, విధానాన్ని వివరిస్తాడు. మహావినాయకుని దర్శనం చేసిన వెంటనే ‘నిర్విఘ్నత్వం’ కలుగుతుందని చెప్పి, అక్కడికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. యయాతి ఆయన మహత్తు ఎలా ఏర్పడిందని అడిగితే—పార్వతి తన దేహలేపంతో ఒక బాలరూపాన్ని సృష్టించింది; పదార్థాభావం వల్ల అది మొదట శిరస్సులేనిదిగా ఉండింది. అప్పుడు స్కందునికి శిరస్సు తెమ్మని ఆజ్ఞ ఇచ్చింది; సందర్భవశాత్తు ఒక మహాబలమైన గజశిరస్సు లభించి అది స్థాపించబడింది. గౌరీ తన శక్తితో ప్రాణప్రతిష్ఠ చేసి శివునికి సమర్పించింది. శివుడు గజముఖమే అతని ‘మహత్త్వ’ానికి ఆధారమని ప్రకటించి ‘మహావినాయక’ అనే నామం పెట్టి, గణాధిపత్యం ప్రసాదించి, ప్రతి కార్యారంభంలో ముందుగా స్మరించమని నియమించాడు—అప్పుడు ఏ పని నశించదు, విఘ్నాలు రాకుండా ఉంటాయి. తర్వాత ఆయన చిహ్నాలు చెప్పబడతాయి—స్కందుడు ఆటవస్తువుగా ప్రియమైన కుఠారాన్ని ఇచ్చాడు; గౌరీ మోదకపాత్రను ఇచ్చింది; ఒక మూషికం ప్రాదుర్భవించి వాహనమైంది. ఫలశ్రుతిలో మాఘ శుక్ల చతుర్థి నాడు ఉపవాసంతో దర్శనం చేస్తే జ్ఞానం లభిస్తుందని, సమీపంలోని నిర్మలజల కుండంలో స్నానం చేసి పూజిస్తే సంతానహితం కలుగుతుందని, ‘గణానాం త్వే’ మంత్రంతో మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేస్తే అనిష్టం తొలగుతుందని చెప్పబడింది. అంతలో యయాతి మహావినాయకి-శాంతి విధానాన్ని అడుగుతాడు. పులస్త్యుడు దోషరహిత దినం, బలమైన చంద్రస్థితి ఎంచుకొని వేదిక-మండపం నిర్మించి అష్టదళ పద్మమండలం వేయడం, లోకపాలులు–మాతృకలను ఆహ్వానించడం, జలపూర్ణ కలశాన్ని స్థాపించి నైవేద్యాదులు సమర్పించడం, గ్రహహోమంతో కూడిన హోమం చేయడం, ‘గణానాం త్వే’ మంత్రాన్ని మహాసంఖ్యలో జపించడం, చివరగా శ్రీసూక్తాది వైదిక పాఠాలతో యజమాన స్నాపన చేసి సమాప్తి చేయడం—ఇలా వివరిస్తాడు. దీని ఫలంగా విఘ్నాలు, ఉపద్రవాలు, అశుభనిమిత్తాలు శమిస్తాయి; చతుర్థి నాడు పఠనం/శ్రవణం నిత్య నిర్విఘ్నత్వాన్ని ఇస్తుంది, ఏకాగ్ర పూజతో గణనాథ కృపవల్ల ఇష్టసిద్ధి కలుగుతుంది.
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
పులస్త్యుడు పార్థేశ్వర తీర్థయాత్రను వర్ణిస్తాడు—ఇది పాపనాశక స్థలం; దీని దర్శనమాత్రంతోనే అనేక దోషాల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది (శ్లో. 1). అక్కడ దేవలునికి ప్రియమైన పతివ్రత పార్థా అనే స్త్రీ పరిచయం అవుతుంది; ఆమె ఆ స్థలంలో తపస్సు చేస్తుంది (శ్లో. 2). పూర్వజన్మలో ఆమె సంతానలేని ఋషి భార్యగా ఉండి, గాఢ వైరాగ్యం పొందిన తరువాత అర్బుద పర్వతానికి వెళ్లి దీర్ఘకాలం వాయుభక్షణం, ఉపవాసం, మనస్సు సమత్వంతో ఘోర తపస్సు చేసింది (శ్లో. 3–4). వెయ్యేళ్లు పూర్తయ్యాక భూమి చీలి అకస్మాత్తుగా శివలింగం ప్రదర్శితమైంది; ఆకాశవాణి—నీ భక్తివల్లే ఈ పరమ పవిత్ర లింగం వెలిసింది, దీనిని పూజించు అని ఆజ్ఞాపించింది (శ్లో. 5–6). నిర్దిష్ట సంకల్పంతో చేసిన పూజ కోరిన ఫలాన్ని ఇస్తుందని, ఈ లింగం ‘పార్థేశ్వర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందుతుందని వాణి ప్రకటిస్తుంది (శ్లో. 7–8). పార్థా ఆశ్చర్యంతో పూజించి వంశధారులైన వంద మంది కుమారులను పొందిన కథనం వస్తుంది; తీర్థ మహిమ వ్యాపిస్తుంది, శుద్ధ గుహాజలస్రోతస్సు కూడా పేర్కొనబడుతుంది (శ్లో. 9–10). అక్కడ స్నానం చేసి భక్తితో లింగదర్శనం చేస్తే సంతానసంబంధమైన లోకదుఃఖం తొలగుతుందని; శుక్లపక్ష చతుర్దశినాడు ఉపవాసంతో దేవుని ముందు జాగరణ చేస్తే కుమారప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది (శ్లో. 11–12). అలాగే అక్కడ చేసిన పిండనిర్వాపణ పితృదేవతలకు అనుగ్రహంగా కుమారత్వసదృశ ప్రయోజనాన్ని అందిస్తుందని పేర్కొంటుంది (శ్లో. 13).
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
పులస్త్య మహర్షి యయాతికి కృష్ణతీర్థాన్ని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు—అది నిత్యం శ్రీకృష్ణ/విష్ణువుకు అత్యంత ప్రియమైనది, అక్కడ దివ్యసన్నిధి నిరంతరం నిలిచివుంటుంది. యయాతి దాని ప్రాదుర్భావకథను అడుగగా, పులస్త్య ప్రళయకాల వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు: అపారకాలానంతరం బ్రహ్మ మేల్కొని గోవిందుని దర్శిస్తాడు. ప్రాధాన్యవాదం దీర్ఘయుద్ధంగా మారుతుంది; అప్పుడు ప్రకాశమయమైన, అంతులేని లింగం ప్రత్యక్షమై, అశరీరవాణి—ఒకరు పైకి, ఒకరు కిందికి వెళ్లి దాని అంతాన్ని వెదకండి; ఎవరు అంతం చేరతారో వారే పరముడు—అని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. విష్ణువు కిందికి దిగుతూ కాలాగ్నిరుద్రరూపాన్ని చూసి, ఆ తేజస్సుతో దగ్ధమై ‘కృష్ణత్వం’ (శ్యామత్వం) పొందుతాడు; తిరిగి వచ్చి వేదస్తుతులతో లింగాన్ని పూజిస్తాడు. బ్రహ్మ పైకి వెళ్లి అంతం కనుగొనలేక కేతకీపువ్వును అబద్ధసాక్ష్యంగా తెస్తాడు; మహాదేవుడు బ్రహ్మ పూజార్హతపై శాపమిచ్చి, కేతకీ పూజావినియోగాన్ని నియంత్రించి, విష్ణువు సత్యనిష్ఠను ప్రశంసిస్తాడు. సృష్టి కొనసాగేందుకు లింగాన్ని చిన్నదిగా చేయమని విష్ణువు ప్రార్థించగా, మహాదేవుడు శుద్ధస్థలంలో ప్రతిష్ఠ చేయమని ఆదేశిస్తాడు. విష్ణువు అర్బుదపర్వతంలో నిర్మలస్రోతస్సు సమీపంలో లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, ఆ స్థలం ‘కృష్ణతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది. ఫలశ్రుతి ప్రకారం అక్కడ స్నానం, లింగదర్శనం వల్ల సమస్త తీర్థఫలం, దానఫలం, ఏకాదశీ జాగరణ-శ్రాద్ధఫలాలు లభిస్తాయి; ఘోరపాపాలు నశించి, కేవలం కృష్ణతీర్థ దర్శనమాత్రంతోనూ శుద్ధి కలుగుతుంది.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
పులస్త్య ఋషి రాజు యయాతికి పర్వత ప్రాంతంలో ఉన్న పాపనాశక తీర్థం ‘మామూహ్రదా’కు వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ భక్తితో స్నానం చేస్తే ఘోర పాపాలు నశిస్తాయని, ముని ముద్గలుడు ప్రతిష్ఠించిన ‘ముద్గలేశ్వర’ లింగ దర్శనం అరుదైన ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సును ఇస్తుందని—ప్రత్యేకంగా ఫాల్గుణ మాసంలో నిర్దిష్ట తిథి-క్షణాల్లో చేస్తే—వివరిస్తాడు. అక్కడ దిక్కు-నియమం పాటించి చేసిన శ్రాద్ధం పితృదేవతలను ప్రళయాంతం తృప్తిపరుస్తుంది; నివార ధాన్యం, శాక-మూలాది సరళ అర్పణలు, దానక్రియలు కూడా ప్రశంసించబడతాయి. యయాతి ఈ స్థలానికి ఆ పేరు ఎలా వచ్చిందో, ముద్గలాశ్రమ కథ ఏమిటో అడుగుతాడు. పులస్త్య చెబుతాడు—ఒక దేవదూత ముద్గలుణ్ని స్వర్గానికి తీసుకెళ్లమని వచ్చాడు; ముద్గలుడు స్వర్గ గుణదోషాలు ప్రశ్నించి, స్వర్గం భోగలోకం అని, అక్కడ కొత్త పుణ్యం సంపాదించలేమని, పుణ్యక్షయం తర్వాత పతనభయం ఉంటుందని తెలుసుకుంటాడు. అందుకే స్వర్గాన్ని తిరస్కరించి, మరింత తీవ్రమైన తపస్సు మరియు శివభక్తిని ఎంచుకుంటాడు. ఇంద్రుడు మొదట దూత ద్వారా ఒత్తిడి చేసి, తరువాత స్వయంగా వచ్చాడు; కానీ ముద్గల తపోబలంతో వారు స్థంభించిపోతారు, ఇంద్రుడు వరం ఇవ్వడానికి ఒప్పుకుంటాడు. ముద్గలుడు మోక్షాన్ని, అలాగే ఈ తీర్థం ‘మామూహ్రదా’గా భూలోకంలో ఖ్యాతి పొందాలని కోరుతాడు. ఇంద్రుడు వరమిచ్చి—ఇది ప్రధాన తీర్థమవుతుందని, ఫాల్గుణ పౌర్ణమి స్నానం పరమగతిని ఇస్తుందని, పిండదానం గయా సమాన ఫలమిస్తుందని, దానఫలం అపరిమితమని ప్రకటిస్తాడు. చివరికి ముద్గలుడు శుద్ధధ్యానంతో అక్షయ ముక్తిని పొందుతాడు; నారద గాథ ఉపసంహారంగా—మామూహ్రదాలో స్నానం చేసి ముద్గలేశ్వర దర్శనం చేస్తే ఇహలోకసిద్ధి మరియు పరమమోక్షం రెండూ లభిస్తాయని చెబుతుంది.
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
అధ్యాయం యయాతి ప్రశ్నతో ప్రారంభమవుతుంది—అర్బుద పర్వతంపై చండికా ఆశ్రమం ఎలా ప్రాదుర్భవించింది, ఎప్పుడు జరిగింది, దాని దర్శనంతో మనుష్యులకు ఏ ఫలితం కలుగుతుంది? పులస్త్యుడు ‘పాప-ప్రణాశిని’ కథను వివరిస్తాడు: పూర్వ దేవయుగంలో బ్రహ్మ వరప్రభావంతో (ఒక ‘స్త్రీ’ వర్గం చేతనే వధ్యం) బలవంతుడైన దైత్యుడు మహీషుడు దేవతలను జయించి, యజ్ఞభాగాల పంపిణీని అడ్డగించి, లోకకార్య నిర్వాహకులను యజ్ఞప్రతిదానం లేకుండా సేవ చేయింపజేస్తాడు. దేవతలు బృహస్పతిని ఆశ్రయిస్తారు; ఆయన వారిని అర్బుదకు తీసుకెళ్లి పరాశక్తి చండికాను మంత్ర, న్యాస, పూజ-ఆహుతులు, దీర్ఘ తపస్సుతో ఆరాధించమని ఉపదేశిస్తాడు. నెలల తపస్సుతో సేకరించిన తేజస్సును మండలంలో ఏకీకృతం చేయగా తేజోమయ కన్య ప్రాదుర్భవిస్తుంది—ఆమె చండికా. దేవతలు ఆమెకు దివ్యాయుధాలు సమర్పించి మహామాయ, విశ్వవ్యాపిని, రక్షిణి, ఉగ్రరూపిణి మొదలైన నామాలతో స్తుతిస్తారు; చండికా సమయోచితంగా మహీషవధం చేస్తానని వరమిస్తుంది. తర్వాత నారదుడు చండికాను చూసి ఆమె అపూర్వ సౌందర్యాన్ని మహీషునికి వర్ణించగా అతనిలో కామం చెలరేగి దూతలను పంపిస్తాడు. చండికా ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి ఇది అతని వినాశానికి ముందుమాట అని తెలియజేస్తుంది. యుద్ధంలో మహీషసేనలు, అపశకునాలు వర్ణింపబడతాయి; చండికా అనేక అస్త్రాలను నిర్వీర్యం చేస్తుంది, బ్రహ్మాస్త్రాన్నికూడా తన అస్త్రంతో ప్రతిహతం చేస్తుంది, మహీషుని రూపాంతరాలను జయించి చివరికి మహిషరూప శిరఛ్ఛేదం చేసి, బయటపడిన వీరరూపాన్నికూడా సంహరిస్తుంది. దేవతలు ఆనందించి ఇంద్రుని రాజ్యాన్ని పునఃస్థాపిస్తారు. చండికా అర్బుదపై శాశ్వతంగా ప్రసిద్ధ ఆశ్రమం కోరుతుంది; అక్కడ ఆమె దర్శనంతో ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితి, బ్రహ్మజ్ఞానాభిముఖత లభిస్తాయి. అనంతరం విస్తృత ఫలశ్రుతి: అక్కడ స్నానం, పిండదానం, శ్రాద్ధం, బ్రాహ్మణదానం, ఒక/మూడు రాత్రుల ఉపవాసం, చాతుర్మాస్య నివాసం—ప్రత్యేకంగా ఆశ్విన మాస కృష్ణ చతుర్దశి—గయాశ్రాద్ధ సమఫలం, భయనాశం, ఆరోగ్యం, ధనం, సంతానం, రాజ్యపునఃప్రాప్తి, మోక్షం వరకు ఇస్తాయని చెబుతుంది. చివరలో ప్రజలు దేవీభక్తికి ఎక్కువగా మొగ్గడంతో ఇతర కర్మలు తగ్గుతాయని, అందుకే ఇంద్రుడు కామ-క్రోధాది విక్షేపాలను నియంత్రణార్థం ప్రవేశపెట్టాడని పేర్కొంటుంది. అర్బుదదర్శనం స్వయంపావనమని, ఈ గ్రంథాన్ని ఇంట్లో ఉంచినా లేదా శ్రద్ధతో పఠించినా మహాపుణ్యం కలుగుతుందని ముగిస్తుంది.
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి ఉపదేశరూపంగా పాపనాశక తీర్థమైన ‘నాగహృద’కు వెళ్లవలెనని చెబుతాడు. ఆ తీర్థం ఎలా ప్రసిద్ధి పొందిందో కథగా వర్ణిస్తాడు—కద్రూ శాపంతో బాధపడిన నాగులు, పరిషిత్తు సర్పయజ్ఞాగ్నిలో నాశభయంతో శేషుని వద్ద సలహా కోరుతారు. శేషుడు అర్బుద పర్వతంలో నియమబద్ధ తపస్సు చేయమని, కామరూపిణి దేవి చండికను నిరంతరం ఆరాధించమని చెప్పి, ఆమె స్మరణమే అపదలను తొలగిస్తుందని తెలియజేస్తాడు. నాగులు గుహామార్గం ద్వారా పర్వతంలో ప్రవేశించి హోమం, జపం, ఉపవాసం మొదలైన కఠిన తపస్సులతో దేవిని ప్రసన్నం చేస్తారు. దేవి వరమిచ్చి—యజ్ఞం పూర్తయ్యే వరకు తన సమీపంలో భయంలేకుండా ఉండవచ్చని, తరువాత తమ లోకానికి తిరిగి వెళ్లవచ్చని అనుగ్రహిస్తుంది. అలాగే వారు గుహను చీల్చిన కారణంగా ఈ స్థలం భూమిపై ‘నాగహృద తీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని ప్రకటిస్తుంది. తదుపరి కాలవిధానం—శ్రావణ మాసం కృష్ణపక్ష పంచమినాడు భక్తితో స్నానం చేస్తే సర్పభయం తొలగుతుంది; అక్కడ చేసే శ్రాద్ధం పితృదేవతలకు ఉపకరిస్తుంది. చివరగా శ్రావణ కృష్ణపంచమినాడు దేవి నిత్యసన్నిధి ఉందని పునరుద్ఘాటించి, అక్కడ స్నానం-శ్రాద్ధాలు చేయడం స్వహితకరమని సూచిస్తుంది.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్యుడు–యయాతి రాజు మధ్య ప్రశ్నోత్తర రూపంలో తీర్థమాహాత్మ్యం చెప్పబడుతుంది. అర్బుద పర్వతంలో శివలింగ సంబంధమైన ఒక కుండంలో జాహ్నవి (గంగా) ‘గుప్త’ంగా నివసిస్తుందని వర్ణన. అక్కడ స్నానం చేస్తే సమస్త తీర్థఫలం లభించి, జన్మాంతరమంతా కూడిన పాపసంచయం నశిస్తుందని ప్రతిపాదన. దేవతలు శివుని ప్రసన్నం చేసి అర్బుదలో ప్రతిష్ఠించిన తరువాత, పార్వతీ సమక్షంలో గోప్యతను కాపాడుతూ శివుడు గంగ సాన్నిధ్యాన్ని నిత్యం కోరుతాడు. నంది, భృంగి నాయకత్వంలో గణాలు నిర్మలజలంతో అద్భుత కుండాన్ని నిర్మిస్తారు; శివుడు వ్రతవ్యాజంతో అందులో ప్రవేశించి మనసులో గంగను ఆహ్వానించగానే ఆమె తక్షణమే ప్రత్యక్షమవుతుంది. నారదుడు శివుని అసాధారణ భావాన్ని గమనించి ధ్యానదృష్టితో రహస్యాన్ని తెలుసుకుని చెప్పగా, కోపించిన పార్వతీ అక్కడికి వస్తుంది. ముందే తెలిసిన గంగా వినయవాక్యాలతో పార్వతీని శాంతింపజేసి, భాగీరథ ప్రసంగంలో తన పూర్వ సంబంధాన్ని (అవతరణ సమయంలో ‘ధారణ’) గుర్తు చేస్తుంది; చైత్ర శుక్ల త్రయోదశీనాడు శివునితో క్రీడార్థం ఒక దినం అనుమతి కోరుతూ ఆ స్థలానికి ‘శివకుండ/శివగంగా’ అని నామకరణం చేస్తుంది. చివరగా చైత్ర శుక్ల చతుర్దశీనాడు ఏకాగ్రచిత్తంతో స్నానం, అమంగళనాశం, బ్రాహ్మణునికి వృషదానం—స్వర్గఫలప్రదమని విధి చెప్పబడుతుంది.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
ఈ అధ్యాయంలో రాజు యయాతి పులస్త్యుని అడుగుతాడు—మహాదేవుడు ప్రతిష్ఠించిన లింగం ఎందుకు చలించిపోయింది, ఆ స్థల దర్శనంతో ఏ పుణ్యం కలుగుతుంది? పులస్త్యుడు కారణకథను వివరిస్తాడు—సతీ దేహత్యాగం, దక్షుని అవమానం తరువాత మోహావస్థలో ఉన్న శివుడు వాలఖిల్య ఋషుల ఆశ్రమానికి చేరాడు. ఆయన రూపసౌందర్యానికి ఆకర్షితులైన ఋషిపత్నులు సమీపించగా, ఋషులు శివుణ్ని గుర్తించక శాపమిచ్చి ‘లింగం పడిపోవాలి’ అన్నారు. వెంటనే భూకంపాలు, సముద్ర కల్లోలాలు వంటి లోకవిపత్తుల సూచనలు కనిపించాయి. దేవతలు బ్రహ్మను ఆశ్రయించగా, బ్రహ్మ కారణం తెలుసుకొని వారిని అర్బుదానికి తీసుకెళ్లాడు. దేవతలు వేదశైలిలో శివస్తుతి చేసి స్థితి పునరుద్ధరణ కోరారు. శివుడు—పడిన లింగం అచలమని, పరిహారం ఒక్కటే అని చెప్పాడు: క్రమంగా బ్రహ్మ, తరువాత విష్ణు, ఇంద్రుడు, ఇతర దేవతలు, చివరికి వాలఖిల్యులు శతరుద్రీయ మంత్రాలతో పూజ చేయాలి; అప్పుడు అపశకునాలు శాంతిస్తాయి. లింగస్పర్శమాత్రమే అపవిత్రతను తొలగించాలనే వరం కోరగా, ఇంద్రుడు వజ్రంతో లింగాన్ని కప్పి సాధారణులకు అదృశ్యంగా చేశాడు; అయినా దాని పవిత్ర సాన్నిధ్యం ఫలిస్తుంది. చివరగా ఆచారవిధి—ఫాల్గుణ మాసాంత చతుర్దశినాడు తాజా యవదానం, బ్రాహ్మణభోజనం మహాఫలదాయకం; అనేక ఇతర కర్మలకన్నా శ్రేష్ఠం. ఉదాహరణగా ఒక రోగి అక్కడ సక్తూ (వేపిన ధాన్యపిండి) సంబంధంతో అనుకోకుండా శుభజన్మ పొందుతాడు; తరువాత ఉపవాసం, రాత్రిజాగరణ, ఉదార సక్తూదానంతో ప్రతి సంవత్సరం వ్రతం చేస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో భక్తితో వినేవారికి దినరాత్రి కూడిన దోషాలు తొలగుతాయని చెప్పబడింది.
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
ఈ అధ్యాయము పులస్త్యుడు–యయాతి రాజు సంభాషణగా నిర్మితమై, కామేశ్వర మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. యయాతి—మనోభవుడైన కాముని భయమనే కారణంతో శివుడు అనేక పుణ్యతీర్థాలలో ఎందుకు సంచరించాడో, అలాగే కామేశ్వరుని నివాసవృత్తాంతం ఏమిటో అడుగుతాడు. పులస్త్యుడు చెబుతాడు—కాముడు ధనుస్సు–బాణాలు సిద్ధం చేసుకొని పదేపదే శివుని వెంబడించాడు; శివుడు ప్రసిద్ధ తీర్థాలను దాటి దీర్ఘకాలం సంచరించి చివరకు అర్బుద పర్వతం వైపు తిరిగివచ్చాడు. అర్బుదంలో శివుడు కాముని ప్రత్యక్షంగా ఎదుర్కొన్నాడు. శివుని తృతీయ నేత్రం నుండి ఉద్భవించిన దహనాగ్ని కాముని ధనుస్సు–బాణాలతో సహా భస్మం చేసింది. అనంతరం రతి శోకవిలాపం చేసి ఆత్మదహనానికి యత్నించగా, ఆకాశవాణి ఆమెను తపస్సు చేయమని ఆదేశిస్తుంది. రతి వెయ్యేళ్లు వ్రతాలు, దానాలు, జపం, హోమం, ఉపవాసాలతో శివారాధన చేసినప్పుడు శివుడు వరమిచ్చి—కాముడు మళ్లీ దేహధారిగా ప్రదర్శితుడై, శివానుమతితో తన కార్యాన్ని కొనసాగిస్తాడు. చివరగా యయాతి శివ మహిమను గ్రహించి అర్బుదంలో శివప్రతిష్ఠ చేస్తాడు; ఆ దేవుని దర్శనం ఏడు జన్మల వరకు అపశకునాలను నివారిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెప్పి క్షేత్ర మహత్తును స్థాపిస్తుంది।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
పులస్త్యుడు రాజునకు మృకండుని కుమారుని కథను వివరిస్తాడు. బాలుడు శుభలక్షణాలతో ఉన్నప్పటికీ, ఒక పండిత అతిథి ఆరు నెలల్లోనే అతని మరణం సంభవిస్తుందని చెప్పాడు. అందుకు తండ్రి వెంటనే ఉపనయనం చేయించి, నియమబద్ధమైన భక్తిని నేర్పించాడు—ఏ వయస్సు బ్రాహ్మణులకైనా నమస్కరించే వినయాన్ని అలవాటు చేశాడు. తీర్థయాత్రలో సప్తర్షులు వచ్చినప్పుడు బాలుడు భక్తితో వారికి అభివాదం చేశాడు. వారు దీర్ఘాయుష్షు ఆశీర్వదించారు; కానీ అంగిరసుడు సూక్ష్మదృష్టితో ఐదవ రోజున మృత్యుసూచనను గ్రహించి, తమ ఆశీర్వాద సత్యాన్ని కాపాడేందుకు పరిహారాన్ని సూచించాడు. ఋషులు బాలుణ్ని బ్రహ్మలోకానికి తీసుకెళ్లగా, బ్రహ్మ విచారించి కల్పాంతం వరకు దీర్ఘాయుష్షు వరం ప్రసాదించాడు. తిరిగి వచ్చి బాలుడు వరాన్ని తెలియజేసి, అర్బుద పర్వతంపై అందమైన ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి బ్రహ్మారాధన చేయాలని సంకల్పించాడు. ఫలశ్రుతి—శ్రావణ పౌర్ణమికి అక్కడ పితృతర్పణం చేస్తే పితృమేధసమాన సంపూర్ణ ఫలం; ఋషియోగంతో మహాబ్రాహ్మణులకు తర్పణం బ్రహ్మలోకంలో దీర్ఘ నివాసం; విశ్వాసంతో అక్కడ స్నానం వంశంలో అకాలమరణ భయాన్ని తొలగిస్తుంది.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి నృపశ్రేష్ఠునికి సంక్షిప్తంగా ఉపదేశం చేస్తాడు. లోకంలో ప్రసిద్ధమైన, పరమ పాపహరమైన లింగాన్ని దర్శించమని చెప్పి, అది ఋషి ఉద్దాలకుడు ప్రతిష్ఠించిన ‘ఉద్దాలకేశ్వర’ లింగమని వివరిస్తాడు. ఆ లింగాన్ని స్పర్శించడం, దర్శించడం పుణ్యప్రదం; ముఖ్యంగా పూజించడం అత్యంత ఫలదాయకమని చెప్పబడింది. భక్తితో శంకరారాధన చేసినవాడు సర్వరోగ విముక్తుడై, గార్హస్థ్యధర్మాన్ని పొందగలడు/స్థిరపరచగలడు; సమస్త పాపాల నుంచి విముక్తుడై శివలోకంలో గౌరవింపబడతాడు. ఇది ప్రభాసఖండ (అర్బుదఖండ) లో 42వ అధ్యాయం.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
పులస్త్య ఋషి రాజుతో—సిద్ధులు ప్రతిష్ఠించిన, ‘శుభసిద్ధి’ ప్రసాదించే ‘సిద్ధలింగం’ అనే పవిత్ర లింగాన్ని దర్శించమని ఉపదేశిస్తాడు. ఆ క్షేత్రంలో దర్శన-పూజల ద్వారా సమస్త పాతకాలు నశిస్తాయని చెప్పబడింది. అదే సమీపంలో అత్యంత నిర్మల జలమున్న ఒక కుండం వర్ణించబడింది. అందులో స్నానం చేయడం వల్ల బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాతక-విశేషం నుండికూడా విముక్తి కలుగుతుందని ఫలశ్రుతి ఉంది. ఇంకా, స్నాన సమయంలో మనసులో తలచిన ఏ కోరికయైనా సిద్ధిస్తుందని, జీవితాంతంలో పరమస్థితి లభిస్తుందని స్థలమహిమను విస్తరించి చెప్పింది. చివరలో స్కందపురాణంలోని ప్రభాసఖండం, అర్బుదఖండ ఉపవిభాగం మరియు ‘సిద్ధేశ్వర-మాహాత్మ్యం’ అనే అధ్యాయశీర్షికను పేర్కొని, గ్రంథసంరచనలో అంతర్గత సూచికగా నిలిపింది.
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
ఈ అధ్యాయం ‘గజతీర్థ-ప్రభావ-వర్ణనం’లో పులస్త్య ఋషి రాజుకు అనుత్తమమైన గజతీర్థానికి వెళ్లవలసిన విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. పూర్వకాలంలో దిక్గజాలు శుద్ధాచారులు, నియమబద్ధులు గా అక్కడ తపస్సు చేశారు; ఐరావతప్రధానంగా లోకధారక గజాలు కూడా తోడై ఆ తీర్థ మహిమను స్థాపించాయి అని వృత్తాంతం చెబుతుంది. ఇక్కడ ప్రధాన ఆచారం సమ్యక్ స్నానం. శ్రద్ధతో విధివిధానంగా గజతీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు గజదానం చేసినంత పుణ్యఫలాన్ని పొందుతాడు అని స్పష్టంగా ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది. ఈ విధంగా తీర్థభూగోళం, ఆదర్శ తపస్సు చరిత్ర, పుణ్యఫల సమానత్వం—మూడు అంశాలు ఒకే బోధగా సమన్వయమవుతాయి।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి దేవఖాత తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. ఇది పరమ పుణ్యప్రదమైన తీర్థం, స్వయంప్రసిద్ధమైన కీర్తి కలది, పండితులు (విబుధులు) సమ్మతించినదిగా వర్ణించబడుతుంది. తదుపరి దేవఖాతలో శ్రాద్ధకర్మ చేయుటకు ప్రత్యేక విధానం చెప్పబడింది—ముఖ్యంగా అమావాస్య నాడు, అలాగే సూర్యుడు కన్యా రాశిలో సంచరించే కాలంలో అక్కడ చేసిన శ్రాద్ధం మహాఫలదాయకమని పేర్కొంటుంది. దీని వల్ల కర్తకు ఉత్తమ పరలోకగతి లభిస్తుంది; పితృదేవతలకు కూడా విమోచన కలుగుతుంది, దుర్గతిలో పడిన పితృులకు సైతం ఉపకారం జరుగుతుంది. చివరలో ఇది స్కంద మహాపురాణంలోని ప్రభాస ఖండం (అర్బుద ఖండం) లోని ‘దేవఖాతోత్పత్తి-మాహాత్మ్య’ వర్ణనమని కొలొఫన్ ద్వారా సూచించబడుతుంది.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి శ్రోతను క్రమబద్ధంగా ఒక పవిత్ర గమ్యస్థానానికి దారితీస్తాడు—“అనంతరం వ్యాసేశ్వరుని దర్శించుటకు వెళ్లవలెను” అని ఉపదేశిస్తాడు. వ్యాసుడు స్థాపించిన వ్యాసతీర్థం, వ్యాసేశ్వర క్షేత్ర మహిమను వివరిస్తూ, ‘దర్శనం’నే మార్పును కలిగించే జ్ఞానసాధనమని చెబుతుంది; ఆ దేవస్థాన దర్శనంతో మేధ (బుద్ధి స్పష్టత), మతి (వివేకం), శుచి (పవిత్రత) లభిస్తాయని పేర్కొంటుంది. అధ్యాయం చివర కోలోఫోన్లో గ్రంథస్థానం సూచించబడుతుంది—ఇది స్కంద మహాపురాణంలోని 81,000 శ్లోకాల సంపుటిలో, ఏడవ ప్రభాస ఖండం మరియు మూడవ అర్బుద ఖండంలో ఉన్నదని, “వ్యాసతీర్థమాహాత్మ్యవర్ణనమ్” అనే నామంతో నలభై ఆరవ అధ్యాయమని నిర్దిష్టంగా తెలిపి, పఠనం–ఉద్ధరణ–సంగ్రహానికి ప్రమాణ సూచికను ఇస్తుంది।
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
పులస్త్యుడు రాజును ప్రసిద్ధ గౌతమాశ్రమ తీర్థానికి వెళ్లమని ఉపదేశిస్తాడు; అక్కడ ధర్మనిష్ఠ ముని గౌతముడు పూర్వం తపస్సు చేశాడు. ఆయన భక్తితో మహాదేవుని ఆరాధించగా భూమిని చీల్చుకొని మహాలింగం ప్రాదుర్భవించింది—ఆ స్థలంలో శైవ సన్నిధి ప్రత్యేకంగా వ్యక్తమైంది. ఆపై ఆకాశవాణి లింగపూజ చేయమని, వరం కోరమని ఆజ్ఞాపించింది. గౌతముడు ఆశ్రమంలో నిత్య దైవసాన్నిధ్యం ఉండాలని, అక్కడ శివుని శ్రద్ధాభక్తులతో దర్శించినవారు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందాలని వరం కోరాడు. ప్రత్యేకంగా మాఘ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు దర్శనం చేస్తే పరమగతి లభిస్తుందని చెప్పబడింది. అధ్యాయం సమీపంలోని పుణ్యకుండ మహిమను కూడా వివరిస్తుంది—అందులో స్నానం వంశోద్ధారకమని. అక్కడ శ్రాద్ధం, ముఖ్యంగా ఇందుసంక్షయ (చంద్రక్షయ/గ్రహణ-సంయోగ) సమయంలో, గయా-శ్రాద్ధ సమాన ఫలాన్ని ఇస్తుంది; తిలదానం తిలల సంఖ్యకు తగినంత దీర్ఘ స్వర్గవాసాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. గోదావరి సింహస్థ స్నానాది ప్రసిద్ధ తీర్థఫలాలతో పోల్చి, ఈ తీర్థాన్ని విస్తృత పుణ్య-గణన మరియు కాలనియమాలతో అనుసంధానించారు.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
పులస్త్య మహర్షి ‘కులసంతారణ’ అనే తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు—ఇది అపూర్వమైన స్థలం; విధివిధానాలతో స్నానం చేస్తే సమస్త వంశానికి ఉద్ధరణ కలుగుతుందని చెప్పబడింది. కథలో పూర్వ రాజు అప్రస్తుతుడు హింసాత్మక పాలన, లోభపూరిత అధర్మం, దాన-జ్ఞాన-నియమాల పట్ల నిర్లక్ష్యం వంటి దోషాలతో చిత్రితుడవుతాడు. వృద్ధాప్యంలో అతనికి స్వప్నంలో బాధపడుతున్న పితృదేవతలు దర్శనమిచ్చి, తాము ధర్మజీవులైనా అతని పాపాల వల్ల నరకంలో పడ్డామని చెప్పి, శుభారాధన మరియు ప్రాయశ్చిత్తకర్మలు చేయమని ప్రేరేపిస్తారు. రాజు ఈ విషయాన్ని రాణి ఇందుమతికి చెప్పగా, ఆమె “సుపుత్రుడు పితృలను తారిస్తాడు, దుష్పుత్రుడు హానిచేస్తాడు” అనే సిద్ధాంతాన్ని ధృవీకరించి, ధర్మవేత్త బ్రాహ్మణులను సంప్రదించమని సూచిస్తుంది. బ్రాహ్మణులు దీక్ష, శరీరశుద్ధి, విస్తృత తీర్థయాత్రలో స్నాన-దానాలు చేసి, ఆ తరువాతే యజ్ఞాది కర్మలకు అర్హత కలుగుతుందని విధిస్తారు. రాజు యాత్ర చేసి అర్బుదుని పవిత్ర జలాలలో శ్రద్ధతో స్నానం చేయగానే పితృలు ఘోర నరకం నుండి విముక్తులై దివ్య విమానాలలో ప్రత్యక్షమై, ఈ స్థలానికి ‘కులసంతారణ’ అనే నామం స్థిరమవుతుందని చెప్పి, తీర్థప్రభావంతో రాజును సశరీర స్వర్గారోహణకు ఆహ్వానిస్తారు. చివరలో పులస్త్యుడు రాకా-సోమ, వ్యతీపాత సంయోగం వంటి శుభకాలాలలో స్నానఫలం మరింత వృద్ధి చెందుతుందని పేర్కొంటాడు.
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
పులస్త్యుడు ఋషులు సేవించే పవిత్రమైన రామతీర్థానికి యాత్రను వర్ణిస్తాడు; అక్కడ స్నానం చేస్తే పాపక్షయం కలుగుతుందని చెబుతాడు. తరువాత పూర్వకథ: భృగువంశీయ వీరతపస్వి భార్గవరాముడు (పరశురాముడు) శత్రుక్షయాన్ని కోరుతూ మూడు వందల సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేస్తాడు. తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇచ్చి పరమ పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; దాని స్మరణమాత్రంతోనే శత్రునాశం జరుగుతుందని చెప్పబడింది. అలాగే దేవకృపవల్ల ఆ సరస్సు మూడు లోకాలలో “రామతీర్థం”గా ప్రసిద్ధి చెందుతుందని శంకరుడు ప్రకటిస్తాడు. తదుపరి విధి: కార్తిక పౌర్ణమి నాడు కృత్తికా-యోగం ఉన్నప్పుడు ఇక్కడ ఏకాగ్రంగా శ్రాద్ధం చేస్తే పితృలకు సంపూర్ణ ఫలం లభిస్తుంది; శత్రుక్షయం మరియు దీర్ఘ స్వర్గవాసం కూడా కలుగుతాయి. చివర మహాదేవుడు అంతర్ధానమవుతాడు; జమదగ్ని వధ శోకంతో పరశురాముడు ‘ఏడు-ఏడు’గా మూడు సార్లు తర్పణం చేసి, క్షత్రియులతో వైరం శపథసందర్భంగా నిలుస్తుంది—కాబట్టి ముఖ్యంగా క్షత్రియులు ఇక్కడ శ్రమతో శ్రాద్ధం చేయాలని ఉపదేశం.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి రాజుకు కోటితీర్థ మహిమను, దాని తత్త్వార్థాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. కోటితీర్థం ‘సర్వపాతకనాశన’ శుద్ధికర తీర్థమని పేర్కొనబడింది. ‘కోటి’ (కోట్ల) స్థాయి తీర్థశక్తి ఎందుకు కొన్ని ప్రత్యేక స్థలాల్లోనే కేంద్రీకృతమవుతుందో వివరిస్తూ—అనేక తీర్థాలలోని ఒక ‘కోటి’ భాగం అర్బుద పర్వతంలో నివసించిందని, పుష్కర–కురుక్షేత్రాలతో సంబంధిత సమాహారాలు ఉన్నాయని, వారాణసీలో ‘అర్ధకోటి’ దేవతలచే ప్రశంసింపబడి రక్షింపబడిందని చెబుతుంది. కలియుగంలో జనులు ‘మ్లేచ్ఛభూత’ స్థితికి చేరి, స్పర్శ వల్ల ‘తీర్థవిప్లవం’ కలగవచ్చునని చెప్పి, అందుకే తీర్థాలు త్వరగా ఈ రక్షిత స్థానాల్లోనే నిలిచిపోతాయని ప్రధాన భావం. ఆచరణ సూచనగా—పూర్తి ప్రయత్నంతో స్నానం చేయాలి, ముఖ్యంగా భాద్రపద (నభస్య) మాసం కృష్ణపక్ష త్రయోదశీనాడు. చివరగా ఫలశ్రుతి—అక్కడ చేసిన స్నానం, జపం, హోమం అన్నీ ‘కోటిగుణ’ ఫలితాన్ని ఇస్తాయని నిశ్చయంగా ప్రకటిస్తుంది.
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య మహర్షి రాజుకు చంద्रोద్భేద తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. చంద్రునితో సంబంధించి స్థాపితమైన, పాపనాశకమైన, అపూర్వమైన తీర్థమని ముందుగా పేర్కొంటాడు. అమృత ఘట్టం వల్ల రాహువుకు దేవతలపై వైరం ఏర్పడింది; విష్ణువు అతని శిరస్సును ఛేదించినా అమృతపానం వల్ల అతడు అమరుడై, గ్రహణకాలంలో ముఖ్యంగా చంద్రునికి భయము, బాధ కలిగించేవాడయ్యాడు. రాహు భయనివారణార్థం చంద్రుడు అర్బుద పర్వతానికి వెళ్లి శిఖరాన్ని చీల్చి లోతైన గుహను సృష్టించి అందులో ఘోర తపస్సు చేశాడు. ప్రసన్నుడైన మహేశ్వరుడు ప్రత్యక్షమై వరం ఇస్తాడు. చంద్రుడు గ్రహణ సమయంలో రాహు ‘గ్రహణం’ నుండి ఉపశమనం కోరుతాడు. శివుడు రాహు శక్తిని అంగీకరించినప్పటికీ ప్రతికార ధర్మాన్ని స్థాపిస్తాడు—గ్రహణకాలంలో ఈ స్థలంలో స్నానం, దానం చేసినవారికి మంగళం కలుగుతుంది, పుణ్యం అక్షయమవుతుంది, చంద్రుని వ్యథ కూడా విధివిధానంగా శాంతిస్తుంది. శిఖరభేదం కారణంగా ఈ క్షేత్రానికి ‘చంద्रोద్భేద’ అనే నామం వచ్చింది. గ్రహణ సమయంలో ఇక్కడ స్నానం చేస్తే పునర్జన్మ విముక్తి, సోమవారంలో స్నానం చేసి దర్శనం చేస్తే చంద్రలోక నివాసం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది. చివరికి శివుడు అంతర్ధానమై, చంద్రుడు ఆనందంగా తన స్థానానికి తిరిగి వెళ్తాడు.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
పులస్త్య మహర్షి రాజు యయాతికి ‘ఈశానీశిఖర’మనే మహాశిఖర మహిమను వివరిస్తాడు. ఆ స్థలాన్ని కేవలం దర్శించిన మాత్రాన పాపక్షయం కలిగి, ఏడు జన్మల వరకు శుభఫలాలు కలుగుతాయని చెబుతాడు. దేవి అక్కడ ఎప్పుడు, ఏ కారణంతో తపస్సు చేసిందని యయాతి అడగగా, పులస్త్య ఒక దివ్య ఘట్టాన్ని చెప్పాడు. శివశక్తి దేవి క్షేత్రంలో పడితే జగద్వ్యవస్థ భంగమవుతుందనే భయంతో దేవతలు రహస్యంగా వాయువును పంపి నియమాన్ని కోరుతారు. శివుడు లజ్జతో వెనుదిరుగుతాడు; దేవి దుఃఖించి శాపమిస్తుంది—దేవతలకు సంతానం లేకుండా పోవాలి, వాయువు శరీరరహితుడవాలి. కోపంతో దేవి అర్బుద పర్వతానికి వెళ్తుంది. ఇంద్రాది దేవతలు సమాధానానికి ప్రయత్నించగా శివుడు వచ్చి ఇది లోకహిత ధర్మమని వివరిస్తాడు; నాలుగో రోజున దేవికి తన దేహం నుంచే కుమారుడు కలుగుతాడని వరమిస్తాడు. దేవి దేహలేపంతో చతుర్భుజ వినాయకుణ్ని సృష్టిస్తుంది; శివుడు ప్రాణం పోసి అతడిని సర్వపూజ్యుడిగా, అగ్రపూజ్య గణనాయకుడిగా చేస్తాడు. అనంతరం దేవతలు ఈ శిఖరం సేవా-దర్శనాలతో పాపనాశకమని, అక్కడి తీర్థస్నానం అమరపదప్రదమని, మాఘ శుక్ల తృతీయ వ్రతం ఏడు జన్మల సుఖదాయకమని ప్రకటిస్తారు. చివరలో ఇది ప్రభాస ఖండంలోని అర్బుద ఖండానికి చెందిన 52వ అధ్యాయమని కొలొఫన్ పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
పులస్త్యుడు త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన ‘బ్రహ్మపద’ తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. అర్బుద పర్వతంపై అచలేశ్వర యాత్రావిధి సందర్భంలో దేవతలు, శుద్ధ ఋషులు సమవేతమవుతారు. నియమాలు, హోమాలు, వ్రతాలు, స్నానాలు, ఉపవాసాలు, కఠిన జపం మరియు కర్మకాండలతో అలసిన ఋషులు—సంసారసాగరాన్ని దాటించే సులభ ఉపదేశం, స్వర్గప్రాప్తి మార్గం స్పష్టంగా చెప్పమని బ్రహ్మను ప్రార్థిస్తారు. బ్రహ్మ కరుణతో తన స్వంత మంగళ ‘పదం’ పాపనాశక స్థలమని ప్రకటిస్తాడు; అక్కడ కేవలం స్పర్శం మరియు శ్రద్ధతో అభిముఖత కూడా శుభగతిని ఇస్తుంది, స్నాన-దాన-వ్రత-హోమ-జపాల పూర్తి సాధన లేకపోయినా. ఏకైక అనివార్యమైనది—అచంచల శ్రద్ధ. కార్తిక పౌర్ణమినాడు జలం, ఫలాలు, సుగంధాలు, మాలలు, అనులేపనాలతో పూజ చేసి, యథాశక్తి మధురాన్నాలతో బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టితే దుర్లభమైన బ్రహ్మలోక ప్రాప్తి కలుగుతుంది. చివరగా యుగానుసారం పదం రంగు-పరిమాణాలు మారుతాయని ఆశ్చర్య వర్ణన—కృతయుగంలో అసంఖ్య శ్వేతం, త్రేతలో ఎరుపు, ద్వాపరంలో కపిశం, కలిలో సూక్ష్మ నలుపు—ఈ తీర్థం కాల-తత్త్వార్థాన్ని బలపరుస్తుంది.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్యుడు త్రిపుష్కరం అర్బుద పర్వతంపై ఎలా స్థాపితమైందో వివరిస్తాడు. పద్మయోని బ్రహ్మ సాయంకాల సంధ్యోపాసన కోసం పుష్కరానికి బయలుదేరుతాడు; మానవలోకంలో ఉన్నంతకాలం త్రిపుష్కరంలో సంధ్యావందనం చేస్తానని అతని వ్రతం. అదే సమయంలో వసిష్ఠుని యజ్ఞసత్రం కొనసాగుతుండగా, కర్మకాలం వచ్చినందున బ్రహ్మ హాజరు లేకుండా యజ్ఞం సంపూర్ణం కాదని వసిష్ఠుడు ఆపి, త్రిపుష్కరాన్ని యజ్ఞస్థలానికి తీసుకువచ్చి అక్కడే సంధ్యోపాసన చేసి, యజ్ఞాధ్యక్షుడిగా నిలిచి సమాప్తి చేయమని బ్రహ్మను ప్రార్థిస్తాడు. బ్రహ్మ ధ్యానించి జ్యేష్ఠ–మధ్య–కనిష్ఠ రూపాలైన త్రివిధ పుష్కర తీర్థత్రయాన్ని అర్బుదంలోని మహాపుణ్య జలాశయానికి తీసుకువచ్చి స్థాపిస్తాడు; అప్పటినుంచి అర్బుదలో త్రిపుష్కరం ఉన్నదని ప్రసిద్ధి. ఫలశ్రుతిగా కార్తిక పౌర్ణమినాడు శాంతచిత్తంతో స్నానం, దానం చేసినవాడు చిరస్థాయి లోకాలను పొందుతాడని చెబుతుంది. ఉత్తరదిశలో ఉన్న శ్రేష్ఠ సావిత్రీ-కుండంలో స్నానదానాలు శుభసిద్ధిని ఇస్తాయని కూడా పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి రాజునికి శుభమైన రుద్రహ్రద తీర్థానికి వెళ్లి భక్తితో స్నానం చేయవలెనని ఉపదేశిస్తాడు. అక్కడ భక్తిపూర్వకంగా స్నానం చేసినవాడు పవిత్రుడై శివగణసాన్నిధ్యాన్ని పొందుతూ ‘గణాధీశత్వం’ వంటి ఉన్నత స్థితిని పొందుతాడని తీర్థమహిమను తెలియజేస్తుంది. తదుపరి ఉద్భవకథ—అంధక దైత్యవధానంతరం వృషభధ్వజుడు అయిన శ్రీశివుడు తన గణాలతో కలిసి అక్కడ స్నానం చేసి ఒక హ్రదాన్ని స్థాపించాడు; అందువల్ల అది ‘రుద్రహ్రద’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇంకా చతుర్దశి తిథిన స్నానం చేస్తే సమస్త తీర్థసంగమసమానమైన పుణ్యం లభిస్తుందని కాలనియమాన్ని పేర్కొంటుంది. చివరలో ఇది ప్రభాసఖండంలోని అర్బుదఖండానికి చెందిన 55వ అధ్యాయమని కొలొఫన్తో ముగుస్తుంది.
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి ఒక రాజశ్రోతకు గుహేశ్వర అనే మహాపుణ్యక్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తారు. గుహ మధ్యలో స్థితమైన శివలింగం ‘గుహేశ్వరము’గా ప్రసిద్ధి పొందింది; ఇది పూర్వం సిద్ధులచే ఆరాధింపబడినదని చెప్పి క్షేత్ర ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తారు. ఫలశ్రుతి ప్రకారం, ఏ మనిషి ఏదైనా కోరికను మనసులో పెట్టుకొని అక్కడికి వెళ్లి పూజిస్తే, ఆ కోరికకు తగిన ఫలాన్ని పొందుతాడు; కానీ నిష్కామ భక్తితో, శుద్ధచిత్తంతో ఆరాధిస్తే మోక్షమార్గానికి చేరువవుతాడు. ఇది స్కందమహాపురాణం ప్రభాసఖండం (అర్బుదఖండం) లోని 56వ అధ్యాయం।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
పులస్త్య మహర్షి రాజుకు అవియుక్తవన మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఈ వనానికి ప్రత్యేక ఫలం ఏమనగా—ఇక్కడ దర్శనం చేసినవాడు లేదా నివసించినవాడు తనకు ప్రియమైనవారితో, ప్రియవస్తువులతో వియోగంలో ఉండడు. ఈ మాటను ఒక కారణకథ ద్వారా స్థిరపరుస్తారు. నహుషుడు ఇంద్రాధికారాన్ని హరించినప్పుడు శచీ దుఃఖంతో ఈ వనంలో ప్రవేశిస్తుంది. వనంలోని స్వాభావిక ప్రభావం వల్ల ముందుగా వియుక్తుడైన శతక్రతు ఇంద్రుడు తిరిగి వచ్చి శచీతో పునర్మిళనం పొందుతాడు; అందువల్ల ఈ క్షేత్రానికి ‘అవియుక్త’ అనే ఖ్యాతి ఏర్పడింది. తరువాత శచీ వరం ఇస్తుంది—ప్రియ బంధువుల నుండి విడిపోయిన స్త్రీ గానీ పురుషుడు గానీ అక్కడ ఒక రాత్రి నివసిస్తే, మళ్లీ సంగమం మరియు సహవాసం లభిస్తుంది. అక్కడ ఫలదానం/ఫలార్పణం మహాపుణ్యమని పండిత బ్రాహ్మణులు ప్రశంసిస్తారని కూడా చెప్పబడింది. ముఖ్యంగా సంతానార్థినీ స్త్రీలకు వంధ్యత్వ నివృత్తి కలిగి ‘పుత్రఫలం’ లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది. ఇది స్కందమహాపురాణంలోని ప్రభాసఖండాంతర్గత అర్బుదఖండం 57వ అధ్యాయం.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి రాజునకు ఉపదేశరూపంగా ప్రభాసఖండంలోని “ఉమా–మహేశ్వర” తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. ఈ తీర్థం అత్యంత పుణ్యప్రదమై, శ్రేష్ఠమైనదిగా చెప్పబడుతుంది. ధుంధుమార అనే భక్తుడు దీనిని స్థాపించాడని పేర్కొని, భక్తి వల్లే స్థలం పవిత్రతను పొందుతుందనే భావాన్ని తెలియజేస్తుంది। ఆచరణ సూచన సంక్షిప్తం: యాత్రికుడు ఉమా–మహేశ్వర స్థలానికి వెళ్లి శివ–పార్వతీ దివ్య దాంపత్యాన్ని భక్తితో పూజించాలి. ఫలశ్రుతి ప్రకారం, అలా పూజించినవాడు ఏడు జన్మల వరకు దౌర్భాగ్యాన్ని పొందడు; శుభక్షేమాలు పొందుతాడు।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్యుడు తీర్థమాహాత్మ్యకథగా మహౌజస తీర్థ ప్రభావాన్ని వివరిస్తాడు. మహౌజసం పాతకనాశక తీర్థం; ఇక్కడ స్నానం చేస్తే తేజస్సు (కాంతి/శుభశక్తి) తిరిగి లభిస్తుందని చెప్పబడింది. బ్రహ్మహత్య దోషఫలంతో బాధపడిన ఇంద్రుడు (శక్రుడు) శ్రీ-తేజస్సులను కోల్పోయి దుర్వాసనతో, దేవతలచే బహిష్కృతుడవుతాడు. పునరుద్ధరణ కోసం బృహస్పతిని ఆశ్రయిస్తే, భూమిపై తీర్థయాత్రే తేజస్సు పొందే మార్గమని, తీర్థం లేక తేజోవృద్ధి కలగదని ఆయన ఉపదేశిస్తాడు. అనేక పుణ్యస్థలాలు తిరిగి చివరకు ఇంద్రుడు అర్బుదానికి చేరి ఒక జలాశయాన్ని చూసి స్నానం చేస్తాడు. వెంటనే మహా-ఓజస్సు పొందుతూ దుర్వాసన తొలగి దేవతలచే మళ్లీ స్వీకరించబడతాడు. తరువాత శక్రుడు కాలనిర్దిష్ట ఫలశ్రుతిని ప్రకటిస్తాడు—ఆశ్విన శుక్లపక్షాంతంలో శక్రోదయ సమయాన ఇక్కడ స్నానం చేసినవాడు పరమగతిని పొందుతాడు, జన్మజన్మాంతరాల్లో శ్రీతో సమృద్ధుడవుతాడు. ఈ విధంగా నైతిక దోషం, ప్రాయశ్చిత్తం, స్థల-కాల నియమం ఒకే బోధలో కలుస్తాయి।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
పులస్త్య మహర్షి శ్రోతకు అపూర్వమైన జంబూతీర్థానికి వెళ్లే విధానాన్ని ఉపదేశించి, అక్కడ నియమబద్ధంగా స్నానం చేస్తే కోరిన ఫలాలు లభిస్తాయని చెబుతాడు. తరువాత పూర్వవృత్తాంతం వస్తుంది—సూర్యవంశీయుడు రాజు నిమి వృద్ధాప్యంలో అర్బుద పర్వతానికి వెళ్లి ఏకాగ్రచిత్తంతో ప్రాయోపవేశనం (నియమిత ఉపవాసంతో దేహత్యాగం) స్వీకరిస్తాడు. అనేక మునులు వచ్చి రాజర్షులు, దేవర్షులు, పురాణపరంపరల ఆదర్శాలను గురించి ధర్మోపదేశం చేస్తారు. చివరికి లోమశ మహర్షి విస్తృతమైన తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని పఠిస్తాడు. అది విని నిమి, తాను ముందుగా అనేక తీర్థస్నానాలు చేయలేదని విచారించి, సమస్త తీర్థఫలాన్ని పొందే ఉపాయాన్ని అడుగుతాడు. కరుణతో లోమశుడు మంత్రబలంతో జంబూద్వీపమూలమైన తీర్థాలను అదే స్థలానికి తెస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఏకీకృత పవిత్ర జలంలో స్నానం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ధ్యానమాత్రంలోనే తీర్థాలు తక్షణమే వచ్చి, సాక్ష్యంగా జంబూ వృక్షం కూడా ప్రదర్శితమవుతుంది. నిమి ‘సర్వతీర్థ’ కుండంలో స్నానం చేసి వెంటనే దేహంతోనే స్వర్గాన్ని పొందుతాడు; అందువల్ల ఆ స్థలం జంబూతీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సూర్యుడు కన్యారాశిలో ఉన్నప్పుడు అక్కడ శ్రాద్ధం చేస్తే గయాశీర్ష సమాన పుణ్యం లభిస్తుందని కూడా చెప్పబడింది.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
ఈ అధ్యాయంలో పులస్త్య ఋషి ఒక రాజశ్రోతకు గంగాధర అనే అత్యంత పుణ్యప్రదమైన తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు. అది ‘సుపుణ్య’మై ‘విమల జల’ములతో ప్రసిద్ధమని, ఆ స్థల పవిత్రత శైవ దివ్యావిర్భావంతో అనుసంధానమై ఉందని చెప్పబడింది. హరి/శివుడు అచలేశ్వర రూపం ధరించి ఆకాశం నుండి దిగివచ్చే గంగను ధారించాడు; ఆ ధారణ-కృప వల్ల ఆ ప్రాంతం పవిత్రమైంది. అష్టమి తిథిన సమాహిత మనస్సుతో అక్కడ స్నానం చేయవలెనని విధి, దాని ఫలంగా దేవతలకైనా దుర్లభమైన పరమ పదం లభిస్తుందని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
ప్రభాస ఖండంలో పులస్త్యుడు తీర్థయాత్రా క్రమాన్ని వివరిస్తూ శ్రోతను రెండు లింగాల దర్శనానికి ప్రేరేపిస్తాడు—గౌరీ (ఉమా) నిర్మించిన కాటేశ్వర లింగం, నదీదేవి గంగా నిర్మించిన గంగేశ్వర లింగం. సౌభాగ్య విషయమై ఉమా–గంగల మధ్య పూర్వ విరోధమే కథకు కారణం; గంగా లింగస్థలాన్ని వెతుకుతుండగా, ఉమా లింగసదృశంగా కనిపించే అందమైన పర్వతాకారాన్ని ‘కాటక’ (వలయంలాంటి గుర్తు)గా చూసి సంపూర్ణ శ్రద్ధతో పూజ చేస్తుంది. ఆ భక్తికి మహాదేవుడు ప్రసన్నుడై దర్శనమిచ్చి వరం ప్రసాదిస్తాడు. గౌరీ ఆ స్థలానికి ‘కాటేశ్వర’మని నామకరణం చేసి ఫలశ్రుతిని చెబుతుంది—సపత్నీ పోటీతో బాధపడే లేదా వియోగంతో దుఃఖించే స్త్రీలకు కేవలం దర్శనమాత్రంతో జ్వరం/క్లేశం తొలగి, క్షేమం కలిగి, గృహసౌభాగ్యం పునఃస్థాపితం అవుతుందని. అనంతరం గంగ కూడా పూజ చేసి వరం పొంది గంగేశ్వరాన్ని స్థాపిస్తుంది; రెండు లింగాల దర్శనం చేయవలసినదిగా, ప్రత్యేకంగా ‘సపత్నీ-దోష’ నివారణకు, సుఖ–సౌభాగ్య ప్రాప్తికి ఇది మహత్తరమని చెప్పబడుతుంది. అర్బుద క్షేత్ర పవిత్ర భూగోళంలో ఈ మహిమను స్థిర భక్తి ప్రేరణగా నిలిపి అధ్యాయం ముగుస్తుంది.
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
పులస్త్యుడు అర్బుద పర్వత మహిమను సంక్షిప్తంగా ముగిస్తాడు. అక్కడ ఋషులు స్థాపించిన అనేకానేక తీర్థాలు, పుణ్యధామాలు ఉన్నందున, దాని సంపూర్ణ వివరణ శతాబ్దాల కథనంతో కూడా పూర్తికాదని చెబుతాడు. అర్బుదంలో పవిత్రత సర్వత్ర వ్యాపించింది—తీర్థం, సిద్ధి, వృక్షం, నది, దేవసన్నిధి ఏదీ అక్కడ లేనిది కాదు. “సుందర అర్బుద పర్వతం”లో నివసించే వారు పుణ్యభారవాహకులుగా వర్ణింపబడతారు. ఎవడు అన్ని వైపులా అర్బుద దర్శనం చేయడంలేదో, అతని జీవితం, ధనం, తపస్సు యొక్క ప్రాయోగిక ఫలం కోల్పోతాడని బలమైన నిర్ణయం చెప్పబడింది. తర్వాత రక్షణఫలం మనుషులకే కాక కీటకాలు, జంతువులు, పక్షులు, చతుర్విధ జన్మాలన్నిటికీ విస్తరించబడింది. అర్బుదంలో మరణం—నిష్కామమైనా సకామమైనా—జరామరణరహితమైన శివసాయుజ్యాన్ని ఇస్తుంది. చివరగా ఫలశ్రుతి: శ్రద్ధతో ప్రతిదినం ఈ పురాణవృత్తాంతాన్ని వినితే తీర్థయాత్ర ఫలం లభిస్తుంది; అందువల్ల ఇహపర సిద్ధి కోసం యాత్ర చేయవలెనని ఉపదేశం.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.