Sukta 55
Sukta 4.55
Vāmadeva Gautama (traditional for much of Mandala 4; hymn 4.55 often attributed within Vāmadeva cycle—verify per Anukramaṇī)
Multi-deity: Vasus, Dyāvāpṛthivī, Aditi, Varuṇa, Mitra (collective appeal)
Triṣṭubh (probable)
हे सूक्त वसु-शक्ती, द्यावापृथिवी (आकाश व पृथ्वी), अदिती आणि आदित्य—विशेषतः वरुण व मित्र—यांना उद्देशून केलेली सामूहिक विनंती आहे: उपासकाचे रक्षण करावे आणि यज्ञामध्ये “वरिवस्” (मोकळी जागा, अडथळारहित कल्याण) विस्तारावे. दडपशाही मानवी शक्तींविरुद्ध खरे संरक्षण कोण देईल, या तातडीच्या प्रश्नांपासून ते विश्व-शक्ती आपल्या ध्येयाकडे प्रवाहित होत असल्याच्या ब्रह्मांडीय दृष्टीपर्यंत हे सूक्त पुढे जाते; आणि शेवटी कल्याणकारी दैवी शक्तींचे संक्षिप्त आवाहन करून समृद्धी व विपुलता देण्याची प्रार्थना करून समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
को वस्त्राता वसवः को वरूता द्यावाभूमी अदिते त्रासीथां नः । सहीयसो वरुण मित्र मर्तात्को वोऽध्वरे वरिवो धाति देवाः ॥
हे वसूंनो! तुमचा रक्षक कोण, तुमचे खरे संरक्षण कोण? हे द्यावा-भूमी, हे अदिती, तुम्ही आम्हांस रक्ष करा. हे वरुण व मित्रा! उद्धट मर्त्यापासून—अध्वर (यज्ञ) मध्ये देवांपैकी कोण आमच्यासाठी विस्तृत ‘वरिवस्’ (मोकळे स्वातंत्र्य/सुरक्षित अवकाश) स्थापतो?
Mantra 2
प्र ये धामानि पूर्व्याण्यर्चान्वि यदुच्छान्वियोतारो अमूराः । विधातारो वि ते दधुरजस्रा ऋतधीतयो रुरुचन्त दस्माः ॥
ते प्राचीन धामांचे स्तवन करीत पुढे गेले; जेव्हा ते उदित झाले, तेव्हा अमूढ, स्पष्टदर्शी विभाजकांनी मार्ग उघडले. विधात्यांनी त्यांना त्यांच्या-त्यांच्या स्थानांत स्थापिले—अजस्र, ऋताचे चिंतन करणारे ते अद्भुत जन तेजस्वी झाले.
Mantra 3
प्र पस्त्यामदितिं सिन्धुमर्कैः स्वस्तिमीळे सख्याय देवीम् । उभे यथा नो अहनी निपात उषासानक्ता करतामदब्धे ॥
स्तोत्रांनी मी गृहात अदिती व सिन्धू यांना उन्नत करतो; स्वस्ति व सख्यभावासाठी त्या देवीची आराधना करतो—जेणेकरून आमच्या दोन्ही अहनी, आपल्या अवतरणकाळी, उषा व नक्ता—अदब्ध (अविश्वासी न होणाऱ्या)—आमच्यासाठी योग्य अवस्था घडवोत.
Mantra 4
व्यर्यमा वरुणश्चेति पन्थामिषस्पतिः सुवितं गातुमग्निः । इन्द्राविष्णू नृवदु षु स्तवाना शर्म नो यन्तममवद्वरूथम् ॥
आर्यमन् व वरुण मार्ग स्पष्ट करो; इषस्पति अग्नि आम्हांला सुवित—शुभ गमनमार्ग—याकडे नेवो. नृबलाने स्तुत इन्द्र-विष्णू आम्हांला शर्म (शांती) देवोत—प्रभावी, रक्षक, दृढ वरूथ (आश्रय-रक्षा)।
Mantra 5
आ पर्वतस्य मरुतामवांसि देवस्य त्रातुरव्रि भगस्य । पात्पतिर्जन्यादंहसो नो मित्रो मित्रियादुत न उरुष्येत् ॥
पर्वताचे दृढ आधार—ऊर्ध्व-प्रेरक स्थापन—आणि मरुतांच्या सहाय्यक शक्ती आमच्याकडे येवोत; देव-त्राता भग आपल्या रक्षित ऐश्वर्याचा विस्तार आमच्या उद्धारासाठी करो. पात्पति (पालक-स्वामी) आम्हांला राखो; अंहस (क्लेश/संकट) यातून आम्हांला जनित करून बाहेर काढो. मित्र आम्हांला मित्रिया—मैत्री-समरसता—यात वाढवो, आणि आम्हांला सुरक्षित ठेवो.
Mantra 6
नू रोदसी अहिना बुध्न्येन स्तुवीत देवी अप्येभिरिष्टैः । समुद्रं न संचरणे सनिष्यवो घर्मस्वरसो नद्यो अप व्रन् ॥
आता द्यावा-पृथिवी—या दोन देव्या—इष्ट अर्पणांसह स्तुत होवोत; आणि अधःस्थानी चालणाऱ्या गहन सर्प-शक्तीसह (अहिना बुध्न्येन). जशा घर्म-स्वराने गाजणाऱ्या नद्या, विजयाची इच्छा धरून, आपल्या प्रवाहात समुद्राकडे पुढे धावतात, तशाच त्या आपल्या मार्गात प्रवृत्त होवोत.
Mantra 7
देवैर्नो देव्यदितिर्नि पातु देवस्त्राता त्रायतामप्रयुच्छन् । नहि मित्रस्य वरुणस्य धासिमर्हामसि प्रमियं सान्वग्नेः ॥
देवांसह देवी अदिती आमचे रक्षण करो; दिव्य त्राता न चुकता आम्हांस तारो. कारण मित्र-वरुणांचे स्थापित नियम (धासि) कमी करण्यास आम्ही पात्र नाही; आणि अग्नीच्या आकांक्षा-ज्वालेच्या दृढ शिखरावरून घसरणेही आम्हांस शोभत नाही.
Mantra 8
अग्निरीशे वसव्यस्याग्निर्महः सौभगस्य । तान्यस्मभ्यं रासते ॥
अग्नी वसव्य—वसूंशी निगडित संपत्ती—याचा अधिपती आहे; अग्नी महान सौभाग्याचाही स्वामी आहे. त्या समृद्धीच्या शक्ती तो आम्हांस प्रदान करो.
Mantra 9
उषो मघोन्या वह सूनृते वार्या पुरु । अस्मभ्यं वाजिनीवति ॥
हे उषा, दानसमृद्धे! हे सूनृता—सत्यदीप्त वाणीची शक्ती! आमच्यासाठी अनेक वरणीय धन-रत्ने वहात आण; हे वाजिनीवती, बलसमृद्धीने परिपूर्ण, ती आम्हांस आणून दे।
Mantra 10
तत्सु नः सविता भगो वरुणो मित्रो अर्यमा । इन्द्रो नो राधसा गमत् ॥
ती दिव्य प्रेरणा आम्हांपर्यंत येवो—सविता प्रेरक, भग वितरक, वरुण विशाल पवित्रता, मित्र समन्वयक, अर्यमन् श्रेष्ठ नियम; आणि इंद्रही पूर्णतेच्या समृद्धीसह आमच्याकडे येवो।
Frequently Asked Questions
It asks multiple divine powers to protect the worshipper and to create “varivas”—a wide, unobstructed space of safety and well-being—so the sacrifice and life-path can proceed without hindrance.
Because the hymn treats protection and success as a shared divine function: stability (Vasus), support (Heaven–Earth), boundless shelter (Aditi), moral order and harmony (Varuṇa–Mitra), and prosperous distribution and strength (other Ādityas and Indra).
Varivas means “wide space” or “free room”—both outer freedom from obstacles and inner relief from constriction—so that one can act rightly, worship effectively, and live without oppressive interference.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.