
Sukta 4.35
Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.35)
Ṛbhus (with Indra as associated power)
Triṣṭubh (probable; needs metrical verification)
हे सूक्त परिपूर्ण कौशल्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या दिव्य शिल्पी-ऋषी ऋभूंना सोमपानासाठीच्या पिळणीकडे येण्याचे आणि इंद्रासह यज्ञार्पणाच्या धनात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देते. त्यांच्या अद्भुत कर्तृत्वाची (माता-पित्यांचे नवीनीकरण/यौवन परत देणे, देवतांचा पानपात्र/प्याला घडवणे, आणि इंद्राचे वेगवान तांबूस/हरित अश्व निर्माण करणे) आठवण करून, तिसऱ्या सवनावर त्यांचा अधिकार व त्यातील उन्मादक शक्ती यांचे औचित्य प्रतिपादित केले आहे।
Mantra 1
इहोप यात शवसो नपातः सौधन्वना ऋभवो माप भूत । अस्मिन्हि वः सवने रत्नधेयं गमन्त्विन्द्रमनु वो मदासः ॥
हे शौर्याचे (शवसः) पुत्रांनो, हे सौधन्वन ऋभूंनो—इथे या; मागे हटू नका. कारण या सवनात (सोमपिळणीत) तुमच्यासाठी रत्न-निधान आहे; तुमचा मद-आनंद इंद्राच्या मागोमाग जावो, त्याच्यासह सम्यक् उपभोगात प्रवृत्त होवो.
Mantra 2
आगन्नृभूणामिह रत्नधेयमभूत्सोमस्य सुषुतस्य पीतिः । सुकृत्यया यत्स्वपस्यया चँ एकं विचक्र चमसं चतुर्धा ॥
इथे ऋभूंकरिता रत्न-निधान आले आहे; सु-पिळलेल्या सोमाचे पान इथे आहे. कारण सुकृती आणि स्वपस्या (प्रकाशमय कारागिरी) यांच्या बळावर त्यांनी एकच चमस चार भागांत केला—आनंदाच्या एकाच पात्राला चतुर्गुण धारणशक्तीत विस्तारले.
Mantra 3
व्यकृणोत चमसं चतुर्धा सखे वि शिक्षेत्यब्रवीत । अथैत वाजा अमृतस्य पन्थां गणं देवानामृभवः सुहस्ताः ॥
त्यांनी चमस (पात्र) चार भागांत घडविला; आणि एक म्हणाला—“सखे, हे कौशल्य शिक.” मग या वाजांनी अमृताचा पंथ शोधला; सुहस्त ऋभू देवांच्या गणात प्रविष्ट झाले.
Mantra 4
किम्मयः स्विच्चमस एष आस यं काव्येन चतुरो विचक्र । अथा सुनुध्वं सवनं मदाय पात ऋभवो मधुनः सोम्यस्य ॥
हा चमस कोणत्या द्रव्याचा होता—ज्याला तुम्ही काव्यप्रेरित कलाने चार रूपांत घडविले? आता मदासाठी सवन पिळा; हे ऋभूंनो, मधुर सोमाचे पान करा—सोम्य मधूचा आस्वाद घ्या.
Mantra 5
शच्याकर्त पितरा युवाना शच्याकर्त चमसं देवपानम् । शच्या हरी धनुतरावतष्टेन्द्रवाहावृभवो वाजरत्नाः ॥
सिद्ध-कौशल्याच्या शक्तीने तुम्ही दोन्ही पितरांना पुन्हा तरुण केले; त्याच कौशल्याने देवपानास योग्य असा चमस घडविला. त्याच शक्तीने तुम्ही दोन हरी अश्व घडविले—धनुष्यवेगाने धावणारे, इंद्रवाहक; हे ऋभूंनो, वाज व रत्नांनी समृद्ध!
Mantra 6
यो वः सुनोत्यभिपित्वे अह्नां तीव्रं वाजासः सवनं मदाय । तस्मै रयिमृभवः सर्ववीरमा तक्षत वृषणो मन्दसानाः ॥
जो तुमच्यासाठी, हे वाजस/ऋभू, दिवसांच्या संधि-संगमात, मदासाठी तीव्र सोम-निष्पेषण करतो—त्याच्यासाठी, हे वृषण (बलवान) ऋभुगण, आनंदित होऊन, सर्ववीर (सर्व वीरशक्तींनी युक्त) धन-समृद्धी घडवा, कोरा आणि त्याच्या ठायी स्थिर करा.
Mantra 7
प्रातः सुतमपिबो हर्यश्व माध्यंदिनं सवनं केवलं ते । समृभुभिः पिबस्व रत्नधेभिः सखीँर्याँ इन्द्र चकृषे सुकृत्या ॥
प्रातःकाळी तू निचोडलेला सोम पिलास, हे हर्यश्व (हरित/पीत अश्वांचा) इंद्रा; मध्यान्हाचे सवन तर पूर्णपणे तुझेच आहे. रत्नध (रत्नधारण करणाऱ्या) ऋभूंशी एकत्र प्या—ते सखे, ज्यांना तू, हे इंद्रा, आपल्या सुकृत्या (सत्कर्मसिद्ध कृती) ने घडविले आहेस.
Mantra 8
ये देवासो अभवता सुकृत्या श्येना इवेदधि दिवि निषेद । ते रत्नं धात शवसो नपातः सौधन्वना अभवतामृतासः ॥
सुकृत्या (सिद्ध सत्कर्म) ने देवत्व प्राप्त केलेले तुम्ही, श्येन (बाज) प्रमाणेच दिव्यात आसन करून बसलात. म्हणून, हे शवसो नपातः (बलाचे पुत्रांनो), हे सौधन्वन (सौधन्वाचे वंशजांनो), रत्न स्थापन करा; आमच्यासाठी अमृतासः (अमर शक्ती) व्हा—मानवात अमर लाभ प्रतिष्ठित करणारे.
Mantra 9
यत्तृतीयं सवनं रत्नधेयमकृणुध्वं स्वपस्या सुहस्ताः । तदृभवः परिषिक्तं व एतत्सं मदेभिरिन्द्रियेभिः पिबध्वम् ॥
हे सुहस्त, स्वपस्या (सत्कर्म) मध्ये निपुण ऋभुगण! जेव्हा तुम्ही सोमाचे तृतीय सवन रत्नधेय—रत्नधारक अभिषेक-धारा—असे घडविले, तेव्हा तुमच्यासाठी परिषिक्त (ओतलेले) हे, इंद्रिय-शक्तींना जागृत करणाऱ्या मदांसह (उन्मेष/आनंदोन्मादांसह) प्या.
The Ṛbhus are divine craftsmen who became godlike through perfect skill. The hymn praises their famous works and invites them to the Soma offering.
The Ṛbhus are closely linked with Indra because their craftsmanship supports his power—especially his Soma-driven strength and his two tawny steeds. So the hymn invites them to rejoice in the offering ‘following Indra.’
It is the third Soma pressing (tṛtīya savana), a later round of Soma preparation and offering. RV 4.35 treats it as a special, treasure-bearing portion prepared for the Ṛbhus to drink.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.